શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

બાણાસુરના રાજમહેલમાં અનિરુદ્ધને પકડવા માટે ચારેય બાજુથી અનેક યોદ્ધાઓ દોડી આવ્યા, પરંતુ અનિરુદ્ધે ક્રોધમાં આવીને તેમને એ રીતે પરાજિત કર્યા જેમ કે વરાહ રાજા કુતરા ઉપર તૂટી પડે. જે યોદ્ધાઓ માર્યા જતા, તેઓના માથા, જાંઘ અને હાથ તૂટી ગયા અને તેઓ ડરીને મહેલમાંથી ભાગી ગયા. ત્યારબાદ બાણાસુરના શક્તિશાળી પુત્રએ સર્પ-પાશ વડે અનિરુદ્ધને બાંધીને કાબૂમાં લીધો, કારણ કે અનિરુદ્ધ તેના જ સૈનિકોને વિનાશ કરી રહ્યો હતો. આ દ્રશ્ય જોઈ ઉષા અત્યંત દુઃખ અને શોકથી ભરાઈ ગઈ અને આંસુભીની આંખે રડવા લાગી. આ રીતે અનિરુદ્ધનું બંધન થયું અને શ્રીમદ્ ભાગવતના દશમ સ્કંધના 'અનિરુદ્ધનું બંધન' નામના અધ્યાયનો અંત આવ્યો. રાજા પરિક્ષિત! શ્રી શુકદેવજી કહે છે કે, અનિરુદ્ધ અને તેમના સગાં-સંબંધીઓ નજરે ન આવતા ચાર મહિના વ્યતીત થયા અને સૌ સતત દુઃખમાં ગરકાવ રહ્યા. ત્યારે નારદજી પાસેથી અનિરુદ્ધના બંધન અને તે ઘટનાની વિગત સાંભળીને, કૃષ્ણને ઇષ્ટદેવ માનનારા વ્રૃષ્ણિવંશીઓ સૌ શોણિતપુર તરફ કૂચ કર્યા. પ્રદ્યુમ્ન, યુયુધાન, ગદ, સામ્બ, સારણ, નંદ, ઉપનંદ, ભદ્ર અને અન્ય બધા, જે રામ અને કૃષ્ણના અનુયાયી હતા, તેઓ પણ સાથે ગયા. આ સર્વે સાક્ષાત્ બાર વિભાગની સેના સાથે બાણાસુરના શહેરને ચારેય બાજુથી ઘેરી લીધું. જ્યારે બાણાસુરે જોયું કે તેની બાગો, કિલ્લા, મકાન અને દ્વારોનો વિનાશ થઈ રહ્યો છે, ત્યારે તે પણ ક્રોધથી ભરાઈ સમાન સેના સાથે યુદ્ધ માટે બહાર આવ્યો. બાણાસુર માટે ભગવાન રુદ્ર પણ પોતાના પુત્ર અને પ્રમથગણો સાથે નંદિ પર આરૂઢ થઈ, રામ અને કૃષ્ણ સામે યુદ્ધ કરવા આવ્યા. પછી શ્રીકૃષ્ણ અને શંકર વચ્ચે, અને પ્રદ્યુમ્ન અને ગુહા વચ્ચે, એક અદ્ભુત અને રોમાંચક યુદ્ધ શરૂ થયું. કુંભાંડા અને કૂપકર્ણ બલરામ સામે લડ્યા; સામ્બે બાણાના પુત્ર સાથે અને સાત્યકીએ બાણાસુર સાથે યુદ્ધ કર્યું. બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓ, ઋષિ, સિદ્ધ, ગાનધર્વ, અપ્સરા અને યક્ષો પોતાના વિમાનોમાં આવી આ મહાયુદ્ધ જોવા ઉમટી પડ્યા. શ્રીકૃષ્ણે શંકરના અનુયાયી ભૂત, પ્રમથ, ગુહ્યક, ડાકિની, રાક્ષસ અને વિનાયક તથા પ્રેત, માતૃકા, પિશાચ, કુસ્માંડા અને બ્રહ્મરાક્ષસો ઉપર પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી આક્રમણ કર્યું. પિનાકધારી શિવજીએ પણ વિવિધ શસ્ત્રો છોડ્યા, પણ શ્રીકૃષ્ણે શાંતિથી પ્રતિશસ્ત્રો વડે તેમને નિષ્પ્રભ કર્યા. બ્રહ્માસ્ત્ર સામે બ્રહ્માસ્ત્ર, વાયવ્ય સામે પર્વતાસ્ત્ર, અગ્નેય સામે પાર્જન્યાસ્ત્ર અને પાશુપત સામે પોતાનું શસ્ત્ર પ્રયોગ કર્યું. પછી શ્રીકૃષ્ણે જૃંભણાસ્ત્ર વડે ગિરિશને મોહિત કર્યા અને બાણાની સેનાને તલવાર, ગદા અને તીરો વડે પરાજિત કરી નાખી. પ્રદ્યુમ્નના તીરોની ઝપટે સ્કંદના અંગો પરથી લોહી વહી ગયું અને તે મયૂરધ્વજધારી યુદ્ધથી પલાયન થયો. કુંભાંડા અને કૂપકર્ણ બલરામના હલથી ઘાયલ થઈ પડયા અને તેમની સેના પણ વિખેરાઈ ગઈ. પોતાની સેનાનો વિનાશ જોઈ બાણાસુર ક્રોધે ભરાઈ સાત્યકીને છોડીને કૃષ્ણ સામે તૂટી પડ્યો. બાણાએ એકસાથે પાંચસો ધનુષ્યે બે-બે તીરો ચડાવી ભયાનક યુદ્ધ શરૂ કર્યું, પણ ભગવાન હરિએ એકસાથે તેના બધા ધનુષ્ય તોડી નાખ્યા, રથવાન, રથ અને ઘોડા પણ સંહાર્યા અને પછી પાંંચજન્ય શંખ વગાડ્યો. બાણાની માતા કોઠરા પોતાના પુત્રનું રક્ષણ કરવા માટે ઉઘાડી અને વીખરેલા વાળે કૃષ્ણ સામે ઊભી રહી. ત્યારે ગદાગ્રજ કૃષ્ણે મોઢું ફેરવી લીધું અને બાણાસુર, હવે રથ વિના અને ધનુષ્ય તૂટી ગયેલો, શહેરની અંદર ભાગી ગયો. પછી જ્યારે બધી ભૂતપ્રેતોની ટોળકી ભગાડી દેવામાં આવી, ત્યારે ત્રિશિરા અને ત્રિપાદ ધરાવતો તીવ્ર જ્વરદૈત્ય દશ દિશાઓ સળગાવતો દશાર્હકુલના કૃષ્ણ સામે દોડી આવ્યો. ત્યારે દિવ્ય નારાયણે પોતાનો જ્વરદૈત્ય મોકલ્યો અને શિવનો જ્વર અને વિષ્ણુનો જ્વર એકબીજા સામે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. વિષ્ણુના જ્વરની શક્તિથી પરાજિત થઇ, શિવનો જ્વર ભયભીત થઈ ગયો અને કૃષ્ણની શરણમાં આવી, હાથ જોડીને સ્તુતિ કરતા કહ્યું: "હે અનંતશક્તિમાન, સર્વના આત્મા, શુદ્ધ ચૈતન્ય સ્વરૂપ, જગતની રચના, પાલન અને લયના કારણ, શાંત બ્રહ્મ, હું તમને વંદન કરું છું. કાળ, દૈવ, કર્મ, આત્મા, પ્રકૃતિ, પદાર્થ, ક્ષેત્ર, શ્વાસ, સ્વ અને પરિવર્તન—આ બધું તમારી માયા છે. હું એના અવ્યક્ત સ્વરૂપમાં આશ્રય લઈ રહ્યો છું." "તમારી લીલાથી તમે અનેક રૂપ ધારણ કરો છો, દેવો અને ધર્મનું રક્ષણ કરો છો અને પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા અવતાર લો છો. તમારી અસહ્ય તીવ્ર જ્વાળાથી હું દઝાઈ રહ્યો છું. જે લોકો આશા બંધાઈ રહે છે, તેઓ તમારી પાદપદ્મની સેવા કરતા નથી અને તેથી દુઃખ પામે છે." ત્યારે ભગવાને કહ્યું: "હે ત્રિશિરા, હું તારા પર પ્રસન્ન છું; હવે તને જ્વરથી ડર રહે નહીં. જે પણ આ સંવાદને સ્મરે, તેને તારો ભય ન રહે." આવી રીતે શિવના જ્વરે અચ્યુતને વંદન કરી વિદાય લીધી. બાણાસુર ફરી રથ પર ચડીને જનાર્દન સામે યુદ્ધ કરવા આવ્યો. પછી, રાજન! સહસ્રબાહુ અને અનેક શસ્ત્રો ધારણ કરનાર બાણાસુરે ચક્રધારી ભગવાન પર તીરોની ઝડી વરસાવી. ભગવાને તેના મોઢામાંથી આવતા શસ્ત્રો પોતાના ચક્રથી ફરીથી કાપી નાખ્યા અને વૃક્ષની ડાળીઓની જેમ બાણાની ભુજાઓ પણ કાપી નાખી. જ્યારે બાણાની ભુજાઓ કાપાઈ રહી હતી, ત્યારે ભક્તવત્સલ ભગવાન ભવ (શિવ) કૃપાથી શ્રીકૃષ્ણ પાસે આવ્યા અને કહ્યું: "હે ચક્રધારી, તમે પરમ બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ, વાણીમાં વર્ણવાયેલા બ્રહ્મમાં રહેલા, શુદ્ધ હૃદયવાળા જ્ઞાની તમને આકાશની જેમ એકરૂપે અનુભવે છે." "તમારું નાભિ આકાશ, અગ્નિ તમારો મોઢો, જળ તમારો વિરસ, આકાશ તમારું શિર, દિશાઓ તમારાં કાન, પૃથ્વી તમારા પદ, ચંદ્ર તમારો મન, સૂર્ય તમારી આંખ, આત્મા તમારો આત્મા, હું સમુદ્ર, તમારું પેટ અને શેષનાગ તમારો બાહુ છે." "તમારા રોમ વનસ્પતિ, વાદળો જળ, બ્રહ્મા તમારાં વાળ, બુદ્ધિ તમારી સર્જનશક્તિ, પ્રજાપતિ તમારું હૃદય અને ધર્મ તમારો સ્વરૂપ છે; ખરેખર, તમે જ જગતના આધારમાં વિરાટ પુરુષ છો." "હે અવ્યાહત ભગવાન! તમારો અવતાર ધર્મની રક્ષા અને જગતના કલ્યાણ માટે છે; અમારે બધા તમારી પ્રેરણાથી સાત લોકને સમજી શકીએ છીએ." આવી રીતે દેવ-અસુર યુદ્ધમાં શ્રીકૃષ્ણે અનિરુદ્ધને મુક્ત કર્યો અને ધર્મની સ્થાપના કરી, જ્યારે દેવતાઓ અને મહાન ઋષિઓએ આ દૈવી લીલા જોઈ સ્તુતિ કરી.