શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

મહારાજા પરિક્ષિત! ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના પુત્રો અને વંશજોની વાત ખૂબ જ વિશાળ અને ચમત્કારિક છે. રુક્મિણીના પુત્રોમાં પ્રમુખ પ્રદ્યુમ્ન હતા, અને તેમના સાથે ચરુદેશન, સુદેશ્ન, ચરુદેહ, સુચારુ, ચરુગુપ્ત, ભદ્રચારુ અને અન્ય એક પુત્ર હતા. તેમ જ ચરુચંદ્ર, વિચારુ અને ચરુ—આ રીતે કુલ દસ પુત્રો, જે પ્રદ્યુમ્નના નેતૃત્વ હેઠળ જન્મ્યા હતા, અને તેઓ પોતાના પિતા કરતાં પણ ઓછા નહોતા. સત્યભામાના દસ પુત્રો હતા—ભાનુ, સુભાનુ, સ્વર્ભાનુ, પ્રભાનુ, ભાનુમાન, ચંદ્રભાનુ, બૃહદ્‌ભાનુ, રતિભાનુ, શ્રીભાનુ અને પ્રતિભાનુ. જામ્બવતીના પુત્રોમાં સામ્બ, સુમિત્ર, પુરુજિત, શતજિત, સહસ્રજિત, વિજય, ચિત્રકેટુ, વસુમાન, દ્રવિડ અને ક્રતુ હતા—સામ્બ તેમનો મુખ્ય પુત્ર હતો અને પિતા શ્રીકૃષ્ણને અત્યંત પ્રિય હતા. નાગ્નજિતની પત્નિથી વિરચંદ્ર, અશ્વસેન, ચિત્રગુ, વેગવાન, વૃષ, આમ, શંકુ, વસુ, શ્રીમાન અને કુંતિર નામના પુત્રો થયા. કાલિન્દીથી શ્રુત, કવિ, વૃષ, વીર, સુબાહુ, ભદ્ર, એકલ, શાંતિ, દર્શ અને પૂર્ણમાસ—આ દસ પુત્રો અને સૌમક સૌથી નાના હતા. માદ્રીથી પ્રઘોષ, ગાત્રવાન, સિંહ, બલ, પ્રબલ, ઊર્ધ્વગ, મહાશક્તિ, સહ, ઓજ અને અપરાજિત થયા. મિત્રાવિન્દાથી વૃક, હર્ષ, અનિલ, ગૃધ્ર, વર્ધન, અન્નાદ, મહાશ, પાવન, વહ્નિ અને ક્ષુધિ જેવા પુત્રો થયા. ભદ્રાથી સંગ્રામજિત, બૃહત્સેન, શૂર, પ્રહારણ, અરિજિત, જય, સુભદ્ર, વામાયુ અને સત્યક—આ પુત્રો થયા. રોહિણીથી દીપ્તિમાન, તામ્ર, તપ્તા અને અન્ય પુત્રો થયા. પ્રદ્યુમ્નના પુત્ર અનિરુદ્ધનો જન્મ રુક્મિનીના ભાઈ રુક્મિની પુત્રી, શક્તિશાળી રુક્મવતીના ગર્ભે, ભોજકટ નગરીમાં થયો. શ્રીકૃષ્ણના પુત્રો અને પૌત્રોની સંખ્યા દસ દસ લાખોથી પણ વધારે હતી, અને કૃષ્ણજીની પત્નીઓ પણ સોળ હજાર જેટલી હતી. મહારાજે પુછ્યું: "હે વિદ્વાન! રુક્મિ તો કૃષ્ણ દ્વારા અપમાનિત થયો હતો અને તેને મારવાનો અવસરો શોધતો હતો. છતાં તેણે પોતાની પુત્રીનું વિવાહ યુદ્ધમાં કૃષ્ણના પુત્ર સાથે કેમ કર્યું? કૃપા કરીને આ શત્રુઓ વચ્ચેના લગ્નનો પ્રસંગ કહો." શુકદેવજી કહે છે: "યોગીઓ ભૂત, ભવિષ્ય, વર્તમાન, અદૃશ્ય, દૂર કે ગુપ્ત બધું સ્પષ્ટ જોઈ શકે છે. સ્વયંવર પ્રસંગે રુક્મવતીએ પોતાના મનની ઈચ્છાથી કામદેવ સમાન અનિરુદ્ધને પસંદ કર્યો. તેણે એકલા જ યુદ્ધમાં સર્વ રાજાઓને હરાવી, પોતાની રથમાં રુક્મવતીને લઈ ગયો. રુક્મિ, ભલે કૃષ્ણથી દુશ્મની રાખતો હતો, છતાં પોતાની બહેનને પ્રસન્ન કરવા માટે પોતાની પુત્રીનું વિવાહ કૃષ્ણના પુત્ર સાથે કરાવ્યું." "કૃતવર્માના પુત્રએ પણ રુક્મિણીની પુત્રી, વિશાળ નેત્રોવાળી અને સુંદર, સાથે વિવાહ કર્યું. રુક્મિએ પોતાની પૌત્રી રોચનાનું વિવાહ પણ અનિરુદ્ધ સાથે કરાવ્યું, ભલે આ સંબંધ યોગ્ય ન હતો, છતાં બહેન માટે સ્નેહથી બંધાયેલો હતો." "આ શુભ પ્રસંગે રુક્મિણી, રામ, કૃષ્ણ, સામ્બ, પ્રદ્યુમ્ન વગેરે ભોજકટ નગરીમાં ગયા. જ્યારે વિવાહ પૂર્ણ થયું, ત્યારે કલિંગના રાજાને આગેવાની આપતા રાજાઓએ ગર્વ અને અભિમાનથી રુક્મિને બલરામ સાથે જુઆ રમવા ઉશ્કેર્યા." "મહારાજ! બલરામને તો જુઆનું જ્ઞાન નહોતું, છતાં રુક્મિ સાથે રમવાનો અવસર આવ્યો. બલરામે પહેલા સો, પછી હજાર, અને પછી દસ હજાર મણિ દાવ પર રાખ્યા, પણ રુક્મિએ તેમને હરાવ્યો. કલિંગના રાજાએ બલરામની મજાક ઉડાવી અને દાંત બતાવી હસ્યો, જેને હલાયુધ સહન કરી શક્યા નહીં." "પછી રુક્મિએ લાખ મણિ દાવ પર રાખ્યા, અને આ વખતે બલરામે જીત મેળવી, પણ રુક્મિએ કપટથી પોતાની જીત જાહેર કરી. બલરામ ગુસ્સાથી લાલ આંખે દસ લાખ મણિ દાવ પર રાખ્યા અને ફરીથી સાચાઈથી જીત્યા, છતાં રુક્મિએ ફરીથી કપટથી પોતાની જીત કહી અને સાક્ષીઓ બોલાવવા કહ્યું." "આ સમયે આકાશવાણી થઈ: 'બલરામે જ જીત મેળવી છે, રુક્મિ ખોટું બોલે છે.' છતાં પણ રુક્મિ અને દુષ્ટ રાજાઓએ બલરામની હેલમેલ કરી અને મજાક ઉડાવી. તેમણે કહ્યું: 'તમે તો ગવાળાઓ, જંગલમાં ફરતા છો, રાજાઓ જ જુઆ અને ધનુષ્ય ચલાવે છે.'" "આવાં અપમાન અને મજાકથી ક્રોધિત બલરામે સભામાં જ પોતાનો ગદા ઉઠાવી, રુક્મિને ઘાતક પ્રહારો કર્યો. પછી, કલિંગના રાજાને દસમા પગથી પકડી, તેના દાંતો તોડી નાખ્યા—એ જ રાજા, જેણે દાંતો બતાવીને હસ્યો હતો. અન્ય રાજાઓ પણ બલરામના પ્રહારોને સહન કરી શક્યા નહીં—તેમના હાથ, પગ, માથા તૂટી ગયા અને લોહીથી લથપથ થઈ ભાગી ગયા." "જ્યારે રુક્મિ, જે શ્રીકૃષ્ણના જમાઈ હતા, માર્યા ગયા, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે, રુક્મિણી અને બલરામ વચ્ચે પ્રેમભંગ ન થાય એ માટે, આ ઘટનાની પ્રશંસા પણ કરી નહિ અને નિંદા પણ કરી નહિ." "પછી અનિરુદ્ધ અને તેની વહુને સુશોભિત રથમાં બેસાડી, રામ અને દશાર્હ વંશીઓ ભોજકટમાંથી કુશસ્થળી તરફ પાછા ફર્યા, મધુસૂદનના આશ્રયમાં પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને." પછી રાજાએ પુછ્યું: "યાદવોમાં શ્રેષ્ઠ અનિરુદ્ધે તો બાણાસુરની પુત્રી ઊષાનો વિવાહ કર્યો હતો. ત્યારે હરિ અને શંકર વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું હતું. હે મહાન યોગી, કૃપા કરીને એ પ્રસંગ પણ વિગતે કહો." શ્રી શુકદેવજી કહે છે: "બાણ, જે મહાન આત્મા બલિના સૌથી મોટા પુત્ર હતા—એ બલિ, જેણે વામનરૂપે હરીને પૃથ્વી દાન કરી હતી—એ બાણ પોતે શિવજીના પરમ ભક્ત હતા, ખૂબ જ માન્ય, દયાળુ, બુદ્ધિશાળી, સત્યનિષ્ઠ અને પ્રતિજ્ઞાપાલક હતા." "સોણિતપુર નામની સુંદર નગરીમાં બાણ રાજા હતા. શિવાની કૃપાથી તેમના સહાયક દેવતાઓ સમાન હતા. તેમની હજારો બાંયથી તેઓ તાંડવ નૃત્ય સમયે રુદ્રને સંગીતથી પ્રસન્ન કરતા." "પ્રભુ શિવજી, સર્વ જીવોના સ્વામી અને ભક્તવત્સલ, પ્રસન્ન થઈને બાણને ઇચ્છિત વરદાન આપ્યા. તેમણે પોતાની નગરીની રક્ષા માટે શિવજીને વરદાનરૂપે માગ્યા." "એક વખત પોતાની શક્તિથી ઉન્મત્ત થઈ, બાણે નજીકમાં રહેલા ગિરિશ (શિવજી) પાસે જઈ, સુર્યપ્રભા સમાન મુકુટથી શિવજીના કમલચરણ સ્પર્શ્યા." "તેમણે કહ્યું: 'હું મહાદેવને વંદન કરું છું, જે જગતના ગુરુ અને પ્રભુ છે, અપૂરિત ઇચ્છાવાળા મનુષ્યોની ઇચ્છા પૂર્ણ કરે છે અને જેમના ચરણો દેવતાઓ પણ પૂજે છે.'" આ રીતે શ્રીકૃષ્ણના વંશજોની, તેમના લગ્ન પ્રસંગોની અને બાણાસુરના શિવભક્તિની કથા સુંદર રીતે વર્ણવાય છે.