શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કલીયુગની આગમાં, હવે યોગી, સિદ્ધ, જ્ઞાની કે સદાચારવંત કોઈ રહ્યો નથી; તમામ આધ્યાત્મિક સાધનાઓ તો ભસ્મ બની ગઈ છે. ગામડાંઓમાં લૂંટારૂઓનો ઉપદ્રવ છે, દ્વિજોને શિવજીના ત્રિશૂલ જેવો દુઃખ થાય છે, અને સ્ત્રીઓ, મસ્તકના વાળ ખૂલીને, કલીયુગમાં કામુક બની ગઈ છે. આ કલીયુગના દોષોને જોઈને, હું ધરતી પર ફરતો રહ્યો અને યમુના તટે આવી પહોંચ્યો—જ્યાં ભગવાને પોતાના લીલા કરી હતી. ત્યાં મેં એક અજાયબી જોઈ—હે મહાન ઋષિઓ, સાંભળો: એક યુવાન સ્ત્રી, થાકેલી અને દુઃખી મનવાળી, બેઠી હતી. તેની પાસે બે વૃદ્ધ પુરુષો પડ્યા હતા, શ્વાસ લેતા પણ બેભાન, અને તે તેમને સેવતી, જગાડવાનો પ્રયત્ન કરતી અને તેમના સમક્ષ રડતી હતી. આ સ્ત્રી દસ દિશાઓમાં પોતાના રક્ષકને શોધતી હતી, અને તેની આજુબાજુમાં અનેક સ્ત્રીઓ તેના શરીર પર પંખો કરતા, વારંવાર તેને જગાડવાનો પ્રયત્ન કરતી. દૂરથી આ દૃશ્ય જોઈને, હું જિજ્ઞાસાથી નજીક ગયો. મને જોઈ, તો એ યુવાન સ્ત્રી ઊભી થઈ, વ્યાકુળ થઈને બોલી: “હે પવિત્ર one, કૃપા કરીને થોડો સમય રોકો અને મારી ચિંતાને દૂર કરો; તમારો દર્શન તો જગતના પાપોનો નાશ કરે છે. તમારો ઉપદેશ મારા દુઃખને દૂર કરશે; મહાન પુણ્યથી જ તમારું સાક્ષાત્કાર થાય છે.” હું પૂછ્યું: “તમે કોણ છો? આ બે કોણ છે? અને આ કમળનેત્રવાળી સ્ત્રીઓ કોણ છે? હે દેવી, કૃપા કરીને તમારી વ્યથા વિગતે કહો.” તે યુવાન સ્ત્રીએ કહ્યું: “મારું નામ ભક્તિ છે; આ મારા બે પુત્રો છે—જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય, હવે કાળના પ્રભાવથી વૃદ્ધ અને નબળા બની ગયા છે. ગંગાદિ સ્ત્રીઓ અહીં મારી સેવા કરવા આવી છે, પણ એ લોકો પણ મને સાચો કલ્યાણ આપી શક્યા નથી, છતાં દેવતાઓએ પણ મારી સેવા કરી છે.” “હે મહાન તપસ્વી, હવે મારી વાર્તા ધ્યાનથી સાંભળો; તે જાણીતી છે, પણ સાંભળવાથી આનંદ મળશે. હું દ્રાવિડે જન્મી, કર્ણાટકમાં મોટી થઈ, અને મહારાષ્ટ્ર તથા ગુર્જર પ્રદેશમાં વૃદ્ધ થઈ ગઈ. ત્યાં કલીના ભયંકર પ્રભાવથી, નાસ્તિકો દ્વારા હું દુર્બળ બની ગઈ; ઘણા સમય સુધી હું અને મારા પુત્રો નબળા રહી ગયા.” “પછી જ્યારે હું ફરી વ્રજમાં—વૃંદાવન આવી, ત્યારે હું યુવાન અને સુંદર બની, મારી શ્રેષ્ઠ અવસ્થામાં આવી. પણ અહીં મારા બે પુત્રો થાકીને નિર્વળ થઈ ગયા છે; હવે હું અહીંથી બીજે જવા તૈયાર છું. મારા પુત્રો વૃદ્ધ થઈ ગયા છે, અને એ દુઃખથી હું વ્યથિત છું; હું તો યુવાન છું, પણ મારા પુત્રો કેમ વૃદ્ધ છે?” “અમે ત્રણેય હંમેશાં સાથે રહ્યા છીએ, છતાં આ ઉલટફેર કેમ થઈ? સામાન્ય રીતે તો માતા વૃદ્ધ થાય અને પુત્રો યુવાન રહે. તેથી હું આશ્ચર્ય અને દુઃખથી ભરાઈ ગઈ છું; હે યોગના ખજાનાં, હે જ્ઞાની, અહીંનું કારણ શું હોઈ શકે?” નારદજી બોલ્યા: “હે નિર્લેપે, જ્ઞાન દ્વારા હું આ બધું આત્મામાં જ જોઈ રહ્યો છું; તમે ચિંતિત ન થાઓ, કારણ કે હરિ તમારું કલ્યાણ કરશે.” સૂતજી કહે છે: આ વાત તરત સમજીને, મહાન ઋષિએ બોલવાનું શરૂ કર્યું. નારદજી કહે છે: “ધ્યાનથી સાંભળ, બાલિકા: યોગ અને કલીયુગના ભયંકર સંયોગથી સદાચાર, યોગમાર્ગ અને તપસ્યા—all ગુમ થઈ ગયા છે. લોકો અઘાસુર જેવાં—કપટ અને દુષ્ટ કર્મોમાં તત્પર છે; અહીં સજ્જનોને દુઃખ થાય છે, દુર્જનો આનંદમાં છે; પણ જે જ્ઞાની ધૈર્ય રાખે છે, એ સાચો સ્થિર અને વિદ્વાન છે.” “આ અસ્પૃશ્યોને જોઈ, ધરતી ભારરૂપ બની ગઈ છે; વર્ષે વર્ષે શુભતા ઓછી થતી જાય છે. હવે કોઈ તમને અને તમારા પુત્રોને સાથે જોઈ પણ નથી શકતો; મોહમાં અંધ થયેલા લોકો તમને અવગણ્યા છે, અને તમે વૃદ્ધાવસ્થામાં પહોંચી ગયા છો. પણ વૃંદાવનમાં સંયોગથી તમે ફરી યુવાન અને તાજી બની; ધન્ય છે વૃંદાવન, જ્યાં ભક્તિ પણ નૃત્ય કરે છે.” “અહીં, પ્રાપ્ત કરનારના અભાવે, વૃદ્ધાવસ્થા પણ તમારા પુત્રોને છોડતી નથી; થોડા સંતોષથી એ પોતાને આરામમાં માને છે.” ત્યારે ભક્તિએ પૂછ્યું: “કલીયુગની સ્થાપના રાજા પરિક્ષિતે કેવી રીતે કરી? કલીયુગના આરંભે સર્વ ગુણોની સારતા ક્યાં ગઈ? દયાળુ હરિ હોવા છતાં પણ અધર્મ કેમ જોવા મળે છે? કૃપા કરીને મારા આ સંશયને દૂર કરો, હું ખુશ થઈશ.” નારદજી બોલ્યા: “તમે પૂછ્યું છે, બાલિકા, હવે પ્રેમથી સાંભળો; હું બધું કહું, હે ભાગ્યશાળી, અને તમારો સંશય દૂર થશે.” “જ્યારે મુકુંદ ભગવાન પૃથ્વી પરથી પોતાના લોકે ગયા, એ દિવસથી કલીયુગ આવી ગયો અને સર્વ ધર્મમાર્ગોને અટકાવી દીધા. રાજાએ દિશાઓ વિજય કરતી વખતે કલીને જોયો, ત્યારે કલી દુઃખી થઈ શરણમાં આવ્યો; રાજાએ તેને મારી નાખ્યો નહીં—જેમ મધમાખી મધ એકઠું કરનારને છોડે છે, તેમ.” “જે ફળ તપ, યોગ કે ધ્યાનથી પણ પ્રાપ્ત થતું નથી, તે કલીયુગમાં કેશવની સ્તુતિથી પૂર્ણ પ્રાપ્ત થાય છે. કલીને નિરર્થક અને નિરસ જોઈને, વિષ્ણુરાતે તેને કલીયુગજનોના આનંદ માટે સ્થાપ્યો. દુષ્કર્મોના કારણે, હવે સર્વત્ર સારતા ચાલ્યા ગઈ છે; પૃથ્વી પર વસ્તુઓ તો છે, પણ તે તો ખોખલી છે.” “બ્રાહ્મણોએ ભાગવત શાસ્ત્રનો ઉપદેશ દરેક ઘરમાં અને દરેક વ્યક્તિને આપ્યો, પણ દક્ષિણાની લાલચથી વાર્તાઓની સારતા જતી રહી. જે લોકો અત્યંત ભયંકર અને અસંખ્ય પાપકર્મ કરે છે—અસ્તિક નહીં, નરકગામી—even તેઓ તીર્થોમાં રહે છે, પણ તીર્થોની સારતા ચાલી ગઈ છે.” “જે લોકો મહાકામના, ક્રોધ, લોભ અને તરસથી ચિંતિત છે, તેઓ તપસ્યામાં લાગી જાય છે, પણ તપસ્યાની સાચી સારતા ગુમ થઈ ગઈ છે. મનના પરાજય, લોભ, દંભ, નાસ્તિકતામાં જવું અને માત્ર શાસ્ત્રના અભ્યાસથી પણ ધ્યાન અને યોગના ફળ ગુમ થઈ જાય છે.” આ રીતે કલીયુગમાં ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યની અવસ્થા, અને ધરતી પર ધર્મની દશા, નારદજી અને ભક્તિ વચ્ચેના સંવાદમાં સ્પષ્ટ થાય છે.