શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના મુખમંડળને નિહાળી, રુક્મિણીજી એ સૌમ્ય અને પ્રેમાળ દૃષ્ટિથી, લજ્જાશીલ સ્મિત સાથે, પુરુષોત્તમ શ્રીકૃષ્ણને સંબોધી કહ્યું: "હે કમળને જેવી આંખો ધરાવનારા! તમે જે કહ્યું તે સાચું છે. હું તો સામાન્ય ગુણવાળી અને અજ્ઞાન સ્ત્રી, તમારી જેવી સર્વસમૃદ્ધિ અને મહિમા ધરાવનારી ભગવાનની જોડાણ કેવી રીતે પામી શકું? હે મહાબાહુ! તમે સર્વગુણોમાં નિવાસ કરો છો છતાં એ ગુણોથી અસ્પૃશ્ય છો, જેમ કે મહાસાગર તરંગો નીચે અડગ રહે છે. તમે ઇન્દ્રિયોથી સદા પરે છો, પણ ભક્તોની خاطر રૂપ ધારણ કરો છો અને રાજાઓના હૃદયમાં અજ્ઞાનના ઘોર અંધકારને દુર કરો છો. હે પ્રભુ! ઋષિઓ જે માર્ગે તમારી પાદપદ્મની આરાધના કરે છે, એ માર્ગ મનુષ્યો અને પ્રાણીઓ માટે સમજવા અઘરો છે, કારણ કે તમારા કર્મો લોકિક બુદ્ધિથી પર છે. માત્ર તમારા અનુયાયીઓ જ તમારા માર્ગને સમજી શકે છે. તમે તો કોઈની પણ મિલકત નથી, કારણ કે બધું જ તમારું સ્વરૂપ છે; મહાન મહાન લોકો પણ તમને શ્રદ્ધાંજલિ આપે છે. જે લોકો અતિશય કામના અને સંપત્તિમાં અંધ છે, તેઓ તમારું તત્વ જાણતા નથી, છતાં મહાન લોકો પણ તમને પ્રિય છે અને તમે તેમને. તમે સર્વ પુરુષાર્થના સ્વરૂપ અને ફળ છો; જ્ઞાની પુરુષો તમારું પ્રાપ્ત કરવા સર્વ ત્યાગ કરે છે. તમારો સંગ તો એવા જ્ઞાનોને જ યોગ્ય છે, મનુષ્ય અને સ્ત્રીના સુખ-દુઃખમાં રત લોકોને નહીં. હે કમલનયન! જે મહર્ષિઓએ ક્રોધ ત્યાગ કર્યો છે, તેઓ તમારી મહિમાનો ગાન કરે છે; તમે તો સમગ્ર જગતના આત્મા અને આત્માનો દાતા છો—મારે એવું સાંભળ્યું છે. તમારો ભૃકુટિભંગ થાય ત્યારે, બ્રહ્મા અને શિવ જેવા દેવતાઓ પણ તેમના વરદાન ગુમાવી દે છે; તો બીજાની તો વાત જ શું? હે ગદાગ્રજ! તમારી વાણી ભલે સીધી લાગતી હોય, પણ તમે તો ધનુષ્યના ટંકારથી રાજાઓને ભગાડી, મને પ્રાણીઓમાં સિંહ જેમ પોતાની ભાગીદારી મેળવે એમ લઈ ગયા. તેમના ડરથી હું તો મહાસાગરમાં શરણ ગઈ હતી. હે કમલનયન! અમ્બરીષ, નાહુષ, ગય જેવા મહારાજાઓએ પણ તમને ઈચ્છી પોતાનું રાજ્ય ત્યાગી વનવાસ સ્વીકાર્યો; છતાં જે અહીં રહે છે, તેઓ તમારો માર્ગ કેમ અનુસરે નહીં? કોણ છે જે સદ્ગુણીઓ દ્વારા ગવાતા, મુક્તિદાયક તમારા પાદપદ્મની સુગંધ ગ્રહણ કર્યા પછી બીજું આશ્રય લે? ભૌતિક કામનાઓથી અંધ માણસો લક્ષ્મીપતિના ધામને અવગણે છે. મેં તમે સર્વલોકનાથનું યોગ્ય રીતે પૂજન કર્યું છે; તમે જીવનમરણના ચક્રમાં ફરતી મને એકમાત્ર આશ્રય આપો, કેમ કે તમે ભક્તોને મૃષા ત્યાગી મુક્તિ આપો છો. હે અચ્યૂત! એ ઘર wherein સ્ત્રીઓ રહે છે, પણ જ્યાં પુરુષો દ્વારા તમારી કથા સાંભળાતી નથી, એ પુરુષો તો ગધેડાં, ગાયો, ઘોડાં, બિલાડાં કે દાસ જેવા છે. એવી જીવંત લાશ જે શરીરમાં ચામડી, વાળ, નખ, માંસ, હાડકાં, લોહી, કૃમિ, વિસર્જન, કફ, પિત્ત અને વાયુથી ભરેલું હોય—જે સ્ત્રી એના પ્રિયમાં મોહ રાખે છે, પણ તમારા પદપદ્મની સુગંધ sniff કરી નથી, તે મૂર્ખા છે. હે કમલનયન! મને તમારી પાદપદ્મમાં અડગ ભક્તિ મળે, કેમ કે તમે સ્વયં તૃપ્ત છો અને કોઈને પણ અલગ માનતા નથી. જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થાની અસરથી રજોગુણ વધે અને તમે કૃપાદૃષ્ટિ કરો, એ જ અમારે માટે પરમ દયા હોય છે. હે મધુસૂદન! હું માનું છું કે તમારી વાણી અસત્ય નથી. કન્યાનો પ્રેમ સામાન્ય રીતે માતા માટે હોય છે, બીજાં માટે ક્યારેક જ. એક અવૈશ્યા સ્ત્રીનું મન પણ વારંવાર નવા સંબંધમાં જાય છે. વિવેકી પુરુષે આવી અવિશ્વાસુ સ્ત્રીને રાખવી નહીં; રાખે તો બંને ગુમાવે. આ સાંભળીને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: 'હે પતિવ્રતા રાજકુમારી! મેં વાણીથી તારો ભાવ જાણવા તને પરખ્યું હતું. તું જે પૂછ્યું એ બધું સાચું છે. હે સુમુખી! તું માત્ર મારો આશ્રય લે છે, તો તારા સર્વ ઇચ્છાઓ નિશ્ચય પૂર્ણ થાય છે. તારી પતિભક્તિ અને પ્રેમ નિર્વિવાદ છે; મારી વાણીથી તું ચિંતિત થઈ પણ મનથી કદી દુર ગઈ નહીં. જે dampatya જીવનમાં તપ અને નિયમોથી મારી આરાધના કરે છે પણ કામનાઓથી જોડાયેલા છે, તેઓ મારી માયાથી મોહિત છે, મને મુક્તિના દાતા માનતા. જે ગર્વીલા મનુષ્યો મને અને મુક્તિપ્રાપ્તિ પછી પણ ભૌતિક સંપત્તિ અને પતિની કામના કરે છે, તેઓ દુર્ભાગી છે—એવા માટે તો નરક પણ આનંદદાયક લાગે છે. હે ગૃહલક્ષ્મી! તું પુન:પુન: મારા અનુરૂપ વર્તી છે, જે દુર્લભ છે અને જન્મમરણથી મુક્તિ આપે છે—even for those women who are difficult to please. તારા જેવો પતિપ્રેમી સ્ત્રી હું કોઈ ગૃહમાં જોઉં છું નહિ; તું તો તારા લગ્ન સમયે રાજાઓની ચિંતા કર્યા વિના, મારા ગુણગાન સાંભળેલા બ્રાહ્મણને ગુપ્ત રીતે મારા પાસે મોકલ્યો હતો. લગ્નોત્સવે જ્યારે તારો ભાઈ યુદ્ધમાં હાર્યો અને જુગારના મેદાનમાં મારો ગયો, ત્યારે તું મારા વિયોગના ભયથી એ અસહ્ય દુઃખ સહન કર્યું, કશું કહ્યું નહીં—આથી તું અમને જીત્યાં છે. જ્યારે તું દૂત મોકલી મને મેળવવા ગુપ્ત સંદેશ મોકલ્યો અને જ્યારે તને લાગ્યું કે હું આ અયોગ્ય શરીર ત્યાગીશ, તું મારે અડગ રહી—એ બદલ અમે પણ એવો પ્રેમ દાખવીએ છીએ. શુકદેવજી કહે છે: આ રીતે જગન્નાથ ભગવાને રુક્મિણીજી સાથે પ્રેમસભર સંવાદ કરીને, માનવલોકની લીલા કરતા, તેમને આનંદિત કર્યા. એ જ રીતે સર્વવ્યાપક હરિ ભગવાને, જગતના ઉપદેશક તરીકે, દરેક પત્નીના ગૃહમાં ગૃહસ્થધર્મનું પાલન કરતા, જાણે તેઓ પણ ગૃહસ્થ છે એમ વર્તન કર્યું. પછી, દરેક કૃષ્ણપત્નીએ દસ દસ પુત્રોને જન્મ આપ્યો, દરેક પુત્ર શક્તિમાં પિતાજી સમાન અને નવમા પુત્ર પણ થયો, બધા પિતાના ગુણોથી યુક્ત. અચ્યૂત શ્રીકૃષ્ણ હંમેશા ગૃહમાં હાજર હોય, એમ જોઈ રાજકુમારીઓ તેમને સર્વપ્રિય માનતી, યથાર્થમાં તેમનું તત્વ સમજી શકતી નહોતી. કૃષ્ણજીના મુખમંડળ ખીલી ઉઠેલા કમળ જેવા, લાંબા હાથ અને આંખો, પ્રેમાળ દૃષ્ટિ અને મીઠી વાણીથી, ભગવાને સ્ત્રીઓને મોહી લીધા, જેમની પોતાની લાવણ્યશક્તિ પણ કૃષ્ણના સામર્થ્ય સામે નિષ્ફળ થઈ ગઈ. મુસ્કાનભરી નજર, હાવભાવથી અંતરભાવ વ્યક્ત કરતા, ભ્રૂચલનથી પ્રેમભર્યા સંદેશ આપતા, એવા શ્રીકૃષ્ણ સામે—even with all their feminine arts—પત્નીઓ તેમના મનને અસ્થિર કરી શકતી નહોતી. એવી લક્ષ્મીપતિને પતિરૂપે પ્રાપ્ત કરી, જેનો માર્ગ બ્રહ્મા વગેરે પણ જાણતા નથી, એ સ્ત્રીઓ અખંડ પ્રેમથી, હર્ષપૂર્વક, કૃષ્ણની સ્મિત, દૃષ્ટિ, સ્પર્શ અને અંકલિંગની આશા રાખીને સેવા કરતી. હજારો દાસીઓ ભગવાનની સેવા માટે હાજર રહેતી—સ્વાગત, આસન, પાદપ્રક્ષાલન, પાન, આરામ, પંખા, સુગંધિત હાર, વાળ ગોઠવવું, શય્યા તૈયાર કરવી, સ્નાન વગેરે સેવાઓ કરતી. શ્રીકૃષ્ણની આઠ મુખ્ય રાણીઓના દસ દસ પુત્રોમાં જે મુખ્ય છે, તેનાં નામ શુકદેવજી કહે છે: પ્રથમ રુક્મિણીના પ્રદ્યુમ્ન, પછી ચારુદેશન, સુદેશન, મહાબલી ચારુદેહ, સુચારુ, ચારુગુપ્ત, ભદ્રચારુ, ચારુચંદ્ર, વિચારુ અને ચારુ—આ બધા પિતાજી સમાન છે. સત્યભામાના પુત્ર: ભાનુ, સુભાનુ, સ્વર્ભાનુ, પ્રભાનુ, ભાનુમાન, ચંદ્રભાનુ, બૃહદભાનુ, રતિભાનુ, શ્રીભાનુ અને પ્રતિભાનુ. જામ્બવતીના પુત્ર: સામ્બ, સુમિત્ર, પુરુજિત, શતજિત, સહસ્રજિત, વિજય, ચિત્રકેતુ, વસુમાન, દ્રાવિડ, ક્રતુ—આ બધા પુત્રોમાં સામ્બ મુખ્ય છે. નાગ્નજિતના પુત્ર: વીરચંદ્ર, અશ્વસેન, ચિત્રગુ, વેગવાન, વૃષ, આમ, શંકુ, વસુ, શ્રીમાન અને કુંતિર. આ બધા પુત્રો પિતાના ગુણોને અનુરૂપ છે. આ રીતે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પોતાના ગૃહસ્થધર્મનું પાલન કરતા, સર્વપત્નીઓ અને પુત્રો સાથે આનંદપૂર્વક બ્રજમાં વસવાટ કર્યો, અને સર્વલોકને પોતાના દિવ્ય પ્રેમ અને લીલાથી મંત્રમુગ્ધ કર્યા.