શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શુકદેવજી કહે છે: હે રાજન, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા મનવાંછિત આશ્વાસન મળતાં રુક્મિણીજી સમજી ગઈ કે પ્રભુએ જે કહ્યુ તે હાસ્યમાં કહ્યુ છે; તેથી પ્રિયતમ દ્વારા ત્યાગી દેવામાં આવશે તેવી જે ભયની છાયા હતી, તે પણ દૂર થઈ ગઈ. ત્યાં રુક્મિણીજી કૃષ્ણના મુખમંડળને પ્રેમપૂર્વક, લજ્જાશીલ સ્મિત સાથે જોયા પછી, સૌમ્ય દૃષ્ટિથી, પુરુષોત્તમ શ્રીકૃષ્ણને સંબોધી બોલી: “હે કમળનયન! તમે જે કહ્યુ એ ખરેખર સાચું છે. હું તો ગુણહીન અને અજ્ઞાની છું, પછી તમે સર્વસંપત્તિના સ્વામી, સ્વયં મહિમામાં આનંદિત એવા ભગવાન માટે હું કેવી રીતે યોગ્ય સાથીણી બની શકું? હે મહાબાહુ! તમે સર્વ ગુણોમાં રહો છો છતાં એમાં અસ્પૃશ્ય રહો છો—જેમ સમુદ્ર તરંગોની નીચે સ્થિર રહે છે તેમ. તમે ઇન્દ્રિયાતીત છો, પણ ભક્તો માટે સ્વરૂપ ધારણ કરો છો અને રાજાઓના હૃદયમાંથી અવિદ્યાની ઘોરી અંધકારને દૂર કરો છો. હે પ્રભુ! મુનિઓ જે પદ પામે છે, તે માર્ગ મનુષ્યોને અને પ્રાણીઓ માટે સમજવું અઘરું છે, કેમ કે તમારી લીલા લોકદ્રષ્ટિથી પર છે; માત્ર જે તમારા અનુયાયી છે, એ જ તમને સમજવા સમર્થ છે. હે પ્રિય! તમે ખરેખર નિર્લેપ છો, કારણ કે તમારી સિવાય બીજું કશું નથી; મહાન મહાન લોકો પણ તમને ભેટ આપે છે. પણ જે લોકો અતિ લોભ અને સંપત્તિમાં અંધ છે, તેઓ તમને ઓળખી શકતા નથી. તેમ છતાં, મહાન લોકો પણ તમને પ્રિય છે અને તમે તેમને પ્રિય છો. તમે સર્વ પુરુષાર્થ અને તેમના ફળ સ્વરૂપ છો; જ્ઞાની પુરુષો તમને પામવા માટે સર્વ ત્યાગ કરે છે. હે ભગવાન! તમારી સંગતિ તો એવા જ્ઞાની પુરુષોને શોભે છે, ભોગ અને દુ:ખમાં રત મનુષ્યોને નહીં. મુનિઓ જેમના ક્રોધ ત્યાગી દીધો છે, તેવા મુનિઓ તમારા મહિમાનું ગાન કરે છે; તમે સર્વ જીવોના આત્મા અને દાતા છો—આમ મેં સાંભળ્યું છે. તમારી ભૃકુટિથી કાળનું સંકેત થતાં બ્રહ્મા અને શિવ પણ પોતાના વરદાન ગુમાવી દે છે, તો બીજાનું શું કહેવું? હે ગદારાજના ભાઈ! તમારી વાણી કદાચ રૂક્ષ લાગે, પણ તમે ધનુષ્યના ટાણાથી રાજાઓને દૂર હાંકી દીધા અને મને જીવોની વચ્ચે સિંહે પોતાના હકની જેમ લઈ ગયા; એમને ડરતા મેં તો સમુદ્રમાં શરણ લીધું. હે કમળનયન! અમ્બરીષ, નહુષ, ગય જેવા શ્રેષ્ઠ રાજાઓએ પણ તમને પામવા માટે રાજપદ ત્યાગી વનવાસ લીધો; તો અહીં રહેલા લોકો તમારા માર્ગે કેમ નથી ચાલતા? જે મનુષ્યોએ તમારા પદપદ્મોની સુગંધ સાંભળી છે—જેને સાધુજનોએ ગાન કર્યું છે અને જે મોક્ષ આપે છે—એ બીજું આશ્રય કેમ લે? જેઓ ભૌતિક લાલચમાં અંધ છે, તેઓ તો લક્ષ્મીનિવાસ, ગુણોના ખજાનાને અવગણે છે. હું ભગવાન, સર્વલોકના સ્વામી, તમારી જ રીતે પૂજા કરી છે; તમે બંને લોકના ઇચ્છા પૂર્ણ કરો છો. જન્મમરણના ચક્રમાં હું ફરતી હોઉં ત્યારે પણ તમારા પદપદ્મ જ મારા આશ્રય રહે—કારણ કે તમે ઉપાસકને અવશ્ય મળે છે અને મિથ્યાથી મુક્ત કરો છો. હે અચ્યૂત! સ્ત્રીઓના ઘરોમાં પુરુષો જો તમારી કથાઓ સાંભળતા ન હોય, તો તેઓ ગધેડાં, ગાય, ઘોડા, બિલાડી કે દાસ સમાન જ છે; જે કથાઓ શિવ અને બ્રહ્માના સભામાં ગવાય છે—એ જો તેમના કાન સુધી ન પહોંચે તો તેમનું જીવન વ્યર્થ છે. જે સ્ત્રી મૂર્ખ છે અને તમારા પદપદ્મના અમૃતને નથી અનુભવ્યું, તે પોતાના પ્રિયજનને પ્રેમ કરે છે—જેનું શરીર ચામડી, વાળ, નખથી ઢંકાયેલું છે, માંસ, હાડકાં, લોહી, કૃમિ, વિસર્જન, કફ, પિત્ત અને વાયુથી ભરેલું છે—એ તો જીવતા મૃતકને જ પ્રેમ કરે છે. હે કમળનયન! મને તમારા પદપદ્મમાં ભક્તિ મળે—કારણ કે તમે આત્મારામ છો અને કોઈને અલગ જુઓ નથી. જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થામાં રજોગુણ વધે છે અને તમે કૃપાદૃષ્ટિ કરો છો, એ જ અમારો પરમ દયા છે. હે મધુસૂદન! તમારી વાણીમાં હું અસત્ય માનતી નથી. કન્યાનું પ્રેમ તો સામાન્ય રીતે માતા માટે હોય છે, બીજું તો કદીક જ. જ્યારે કોઈ સ્ત્રી ચંચલ ચિત્તવાળી હોય, તો તે વિવાહિત હોવા છતાં મન વારંવાર નવા વિષયમાં જાય છે. બુદ્ધિમાન પુરુષે આવી સ્ત્રી રાખવી નહિ જોઈએ; જો રાખે તો બંને બાજુ ગુમાવે છે.” ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: “હે પતિવ્રતા રાજકુમારી! મેં શબ્દો દ્વારા તને તપાસી હતી કે તને મારા વિષયમાં શું સાંભળવું છે. જે કંઈ તું પૂછ્યું તે સર્વ સાચું છે. હે સુન્દરી! તું માત્ર મને જ અર્પિત છે, તેથી તારી સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થશે—તુજ જેવી અનન્ય ભક્તા માટે. હે નિર્દોષે! તારો પતિપ્રેમ અને પતિનિષ્ઠા સિદ્ધ થઈ ગઈ છે. મારી વાણીથી તું વ્યાકુળ થઈ, છતાં તારો મન મને છોડ્યું નહિ. જે dampatya-ashramમાં રહીને તપ, નિયમથી મારી ઉપાસના કરે છે પણ ઇચ્છાઓથી બંધાયેલા છે, તેઓ મારી માયાથી મોહિત થઈને મને મોક્ષદાતા માને છે. જે અહંકારવશ મને અને મોક્ષલક્ષ્મીને પામ્યા પછી પણ ભૌતિક વૈભવ કે પતિની ઇચ્છા કરે છે, તેઓ દુર્ભાગી છે; તેમને માટે તો નર્ક પણ પોતાના લોકોના સંગથી સુખદ છે. હે ગૃહલક્ષ્મી! તારી પુન:પુન: મારી અનુકૂળ ક્રિયા દુર્લભ છે અને જન્મમરણથી મુક્તિ આપે છે—even for difficult women whose desires are hard to satisfy. હે ગર્વી! હું કોઈ ઘરમાં તારી જેવી પતિવ્રતા સ્ત્રી જોઉં નથી; તું પોતાના સ્વયંવરમાં આવેલા રાજાઓને અવગણી, મારા ગુણો સાંભળેલા બ્રાહ્મણને ગુપ્ત રીતે મારા પાસે મોકલ્યો. જ્યારે તારા ભાઈનું યુદ્ધમાં અવગત થઈ જવું અને લગ્નોત્સવમાં જુગારમાં મૃત્યુ પામવું—એ દુઃસહ દુ:ખ તું મારી વિયોગભયે સહન કર્યું અને કશું કહ્યું નહિ; આમ તું અમને જીત્યું. ત્યારે તું ગુપ્ત સંદેશ મોકલ્યો અને મને પામવા ઈચ્છી; અને જ્યારે તને લાગ્યું કે હું આ અયોગ્ય દેહ ત્યજી દઈશ, તું સ્થિર રહી—એ બદલ અમે પણ એવુ જ વર્તન કરીએ છીએ.” શુકદેવજી કહે છે: આ રીતે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે રુક્મિણીજી સાથે પ્રેમભરી વાતચીત કરી, પોતાના વચનોથી તેમને આનંદિત કર્યા અને માનવ જેવા હાસ્યમય વર્તન દ્વારા ક્રીડા કરી. એ જ રીતે સર્વવ્યાપી હરિ, જગતગુરુ, દરેક પત્નીના ગૃહમાં ગૃહસ્થધર્મનું પાલન કરતા ગૃહસ્થની જેમ નિવાસ કરતા. પછી, કૃષ્ણજીની દરેક પત્નીથી દસ દસ પુત્રો જન્મ્યા, અને નવમો પુત્ર પણ થયો—સૌ પિતા જેવા ગુણવત્તાવાળા. અચ્યૂત પોતાના ઘરમાં સદા હાજર રહે છે, એમ જોઈ રાજકન્યાઓ તેમને સર્વોપરી માની, તેમ છતાં એ સ્ત્રીઓ તેમનો યથાર્થ સ્વરૂપ જાણતી નહોતી. પુષ્પિત કમળ જેવા મુખ, લંબુ હાથ અને નેત્રો, પ્રેમભરી દૃષ્ટિ અને મધુર વચનોથી ભગવાને એ સ્ત્રીઓને મોહી લીધા, જેથી પોતાની સુંદરતાથી પણ એ સ્ત્રીઓ પોતાનું મન સંયમમાં રાખી શકતી નહોતી. હાસ્યમય દૃષ્ટિ, અંગચલનથી અંતરભાવ વ્યક્ત કરતા, ભ્રુકુટિની હલનચલનથી પ્રેમભરી વાતો કરતા—even then, એ સ્ત્રીઓ કામદેવના બાણ ચલાવતી હોવા છતાં ભગવાનના ઇન્દ્રિયો કદી અસ્તવ્યસ્ત કરી શકી નહીં. આ રીતે લક્ષ્મીનાથને પતિરૂપે પામ્યા પછી—જેનાં માર્ગ બ્રહ્મા વગેરે પણ જાણતા નથી—એ સ્ત્રીઓ હર્ષભરે, અવિરત પ્રેમથી, ભગવાનની સ્મિત, દૃષ્ટિ, સ્પર્શ અને આલિંગનની આશાએ સેવામાં લાગેલી. શતાધિક દાસીઓ ભગવાનની સેવા કરતી—સ્વાગત, આસન, પાદપ્રક્ષાળન, તાંબુલ, વિશ્રામ, પંખા, સુગંધિત હાર, વાળ ગોઠવવું, શય્યા તૈયાર કરવી, સ્નાન વગેરે સેવા-ઉપચાર કરતી. કૃષ્ણજીની પત્નીઓમાં જે અષ્ટ મહારાણીઓ હતી, તેમના દસ પુત્રોમાંથી શ્રેષ્ઠ એવા પુત્રોની નામાવલી કહેતો છું—પ્રદ્યુમ્નથી આરંભે. ચરુદેશ્ન, સુદેશ્ન, ચરુદેહ, સુચારુ, ચરુગુપ્ત, ભદ્રચારુ અને બીજાં. ચરુચંદ્ર, વિચારુ અને ચરુ—એ દસમા પુત્ર; એ બધા, પ્રદ્યુમ્નના આગેવાનપણે, રુક્મિણીથી જન્મેલા, પિતાથી ઓછા નહોતા. ભાનુ, સુભાનુ, સ્વર્ભાનુ, પ્રભાનુ, ભાનુમાન, ચંદ્રભાનુ, બૃહદભાનુ અને રતિભાનુ—આ આઠ. શ્રીભાનુ અને પ્રતિભાનુ—એ સત્યભામાના દસ પુત્રો; સામ્બ, સુમિત્ર, પુરુજિત, શતજિત અને સહસ્રજિત. વિજય, ચિત્રકેતુ, વસુમાન, દ્રવિડ અને ક્રતુ—આ જાંબવતીના પુત્રો, સામ્બના આગેવાનપણે, પિતાને પ્રિય. આ રીતે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહી, સર્વ પત્નીઓ સાથે, સર્વ પુત્રો અને પરિવાર સાથે, પ્રેમપૂર્વક અને ધર્મપૂર્વક જીવન વિતાવ્યું.