શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પ્રભુ શ્રીકૃષ્ણે રુક્મિણીને પ્રેમપૂર્વક સંબોધન કરી કહ્યું, “હે વિદર્ભ નંદિની, તું ક્રોધ ન કર. હું જાણું છું કે તું મારા પર અત્યંત ભક્તિ ધરાવે છે. તારી વાણી સાંભળવા માટે જ મેં રમૂજી રીતે વાત કરી હતી, હે સુન્દરી.” પછી તેમણે ઉમેર્યું, “હું તો માત્ર તારો પ્રેમથી થરથરાતા હોઠો, લાલચટ્ટી આંખોની કટાક્ષ અને ભવ્ય ભ્રૂભંગ જોવો ઇચ્છતો હતો. ગૃહસ્થાશ્રમમાં પતિ-પત્ની વચ્ચે પ્રેમભરી હાસ્યમય વાતચીત કરતાં રહેવું એ સૌથી મોટું સુખ છે, હે લજ્જાશીલ અને સૌમ્ય વનિતા!” શુકદેવજી કહે છે કે, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના આ આશ્વાસનથી રુક્મિણીએ સમજ્યું કે પ્રભુએ રમૂજમાં વાત કરી હતી અને હવે તેના મનમાં પ્રિય પતિના વિયોગનો ભય દૂર થઈ ગયો. તેણે શાંત, પ્રેમભરી દૃષ્ટિ અને લજ્જાશીલ સ્મિત સાથે કૃષ્ણના મુખારવિંદને નિહાળી, અને કહ્યું, “હે કમળનેત્ર, તમે જે કહ્યું તે સાચું છે. હું તો ગુણહીન અને અજ્ઞાની સ્ત્રી, તમારી જેવી સર્વોપરી, સર્વસંપત્તિના સ્વામી અને સ્વયં મહિમામાં મગ્ન ભગવાનને કેવી રીતે યોગ્ય બની શકું?” “હે મહાબાહુ, તમે સર્વગુણોમાં નિવાસ કરો છો છતાં તેમનાથી અસ્પૃશ્ય રહો છો, જેમ સમુદ્ર તરંગો હેઠળ પણ અસ્પૃશ્ય રહે છે. તમે ઇન્દ્રિયાતીત છો, પણ ભક્તો માટે અવતાર ધારણ કરો છો અને રાજાઓના હૃદયમાંથી અજ્ઞાનનું ઘોર અંધકાર દૂર કરો છો.” “હે પ્રભુ, તમારા પદપ્રાપ્તિનો માર્ગ મહર્ષિઓને તો સુખદાયી છે, પણ મનુષ્ય અને પશુઓ માટે અગ્રહ્ય છે, કેમ કે તમારી લીલા લોકાધ્યક્ષ છે. માત્ર જે તમારા અનુયાયી બને છે, તેઓ જ તમારા માર્ગને સમજી શકે છે.” “તમે તો નિત્ય નિર્લેપ છો, કેમ કે તમારા સિવાય બીજું કશું જ નથી. મહાન શક્તિશાળી પણ તમને ભેટ આપે છે. પણ જે લોકો અસંતોષ અને સંપત્તિમાં અંધ છે, તેઓ તમને ઓળખી શકતા નથી. છતાં પણ, હે પ્રિય, તમે સર્વેને પ્રિય છો અને સર્વે તમારે પ્રિય છે.” “તમે મનુષ્ય જીવનના સર્વે પુરુષાર્થો અને તેમના ફળ સ્વરૂપ છો. વિદ્વાન લોકો તમારું અનન્ય ચિંતન કરીને સર્વે ત્યાગી દે છે. હે પ્રભુ, તમારો સંગ તો તેમના માટે યોગ્ય છે, જે સ્ત્રી-પુરુષના સુખ-દુ:ખમાં ફસાયેલા છે, તેમના માટે નહિ.” “હે કમલનેત્ર, મહર્ષિઓ જેમણે ક્રોધ ત્યાગ્યો છે, તેઓ પણ તમારી મહિમાનું ગાન કરે છે. તમે સૃષ્ટિના આત્મા અને આત્માનો દાતા છો—આવું મેં સાંભળ્યું છે. જ્યારે તમારું ભ્રૂકુટી સમયરૂપ બની જાય છે, ત્યારે બ્રહ્મા અને શિવ પણ આશીર્વાદ ગુમાવી દે છે; તો બીજાની તો શું વાત!” “હે ગદાગ્રજ, તમારી વાણી ભલે સાદી લાગે, પણ તમે ધનુષ્યના ટાણાથી રાજાઓને વિદાય આપી મને લઇ ગયા, જેમ સિંહ પશુઓ વચ્ચે પોતાનો હિસ્સો લઈ જાય. એ રાજાઓના ભયથી મેં તો સમુદ્રમાં આશ્રય લીધો હતો.” “હે કમલનેત્ર, અમ્બરીષ, નાહુષ, ગય જેવા મહાન રાજાઓએ પણ તમને પામવા માટે પોતાનું રાજ્ય ત્યાગી વનવાસ ધારણ કર્યો. છતાં, જે અહીં રહીને પણ તમારો માર્ગ અનુસરે નહિ, તેનું કારણ શું?” “જેણે તમારા પદકમળની સુગંધ—જે મૂક્તિદાયી છે અને મહાત્માઓ દ્વારા ગવાય છે—સાંભળી છે, તે બીજું આશ્રય કેમ લે? પણ, હે પ્રભુ, ભૌતિક સુખમાં અંધ થયેલા મનુષ્યો લક્ષ્મીપતિના ધામને અવગણે છે.” “હું તો યોગ્ય રીતે સર્વલોકના સ્વામી એવા તમને પૂજ્યો છે. તમે બંને લોકના કામના પૂર્ણ કરનાર છો. જન્મમરણના ચક્રમાં ફરતી વખતે તમારા ચરણ જ મારા એકમાત્ર આશ્રય રહે—કારણ કે તમે ભક્તોને અવશ્ય મુક્તિ આપો છો.” “હે અચ્યૂત, જેઓ પુરુષો ઘરમાં તમારી કથા સાંભળતા નથી, તેઓ તો ગધેડા, ગાય, ઘોડા, બિલાડી કે દાસ જેવા છે—even if they are instructed by you. જો તેમના કાન સુધી શિવ-બ્રહ્માદિ સમિતિમાં ગવાતી તમારી કથા ન પહોંચે, તો તેમનું જીવન વ્યર્થ છે.” “જે સ્ત્રીએ તમારા પદકમળની અમૃતમય સુગંધ ન માણી હોય, તે પોતાના પ્રિય પતિને જ પ્રેમ કરે છે—જેનું શરીર તો ચામડી, વાળ, નખ, માંસ, હાડકાં, લોહી, કીડા, મલ, કફ, પિત્ત અને વાયુથી ભરેલું છે—એક જીવંત મૃતદેહ છે.” “હે કમલનેત્ર, મને તમારા ચરણોમાં અવિચલ ભક્તિ મળે. તમે સ્વયં તૃપ્ત છો અને કોઈને અલગ જુઓ નથી. જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થામાં રજોગુણ વધે અને તમે મારી પર દયા દ્રષ્ટિ કરો, એજ અમારો પરમ ઉપકાર છે.” “હે મધુસૂદન, હું માનું છું કે તમારી વાણી ખોટી નથી. કન્યાના હૃદયમાં પ્રેમ તો સામાન્ય રીતે માતા માટે જ હોય છે, બીજું તો ક્યારેક જ.” “અનૈતિક સ્ત્રીનું મન વારંવાર નવા પુરુષ તરફ વળે છે. જ્ઞાની પુરુષે આવી સ્ત્રીને રાખવી નહિ જોઈએ; રાખે તો બંને બાજુ ગુમાવે.” શ્રીકૃષ્ણે પ્રેમપૂર્વક કહ્યું, “હે પતિવ્રતા રાજકુમારી, મેં તારા ભાવ જાણવા માટે જ રમૂજી વાણીથી તને પરખ્યું. તું જે પૂછ્યું તે બધું સાચું છે. હે સુમંગલિ, તું જો અનન્ય ભક્તિથી મને આદરશે, તો તારા સર્વે કામના પૂર્ણ થશે.” “હે નિર્દોષે, તારી પતિપ્રેમ અને પતિવ્રતાનું પરીક્ષણ થઈ ગયું. મારી રમૂજી વાતોથી તું ચિંતિત થઈ, છતાં મન કદી ડગ્યું નહિ. જે દંપતી ગૃહસ્થાશ્રમમાં તપ અને વ્રતથી મને ભજે છે પણ ઇચ્છાઓથી બંધાયેલ છે, તેઓ મારી માયામાં મોહિત થઈ મુક્તિના સ્વામી તરીકે મને જ માનતા રહે છે.” “જે ગર્વીલા લોકો મને અને મુકિતના ધનને પામી પણ ભૌતિક સુખ કે પતિની ઈચ્છા રાખે છે, તેઓ દુર્ભાગી છે. એવા માટે તો નરક પણ પોતાના લોકોના સંગથી સુખદાયી લાગે છે.” “હે ગૃહલક્ષ્મી, સદભાગ્યથી તું મારી સાથે વારંવાર સમાન વર્તન કરતી રહી છે, જે દુર્લભ છે અને જન્મમૃત્યુમાંથી મુક્તિ આપે છે—even for those women who are difficult to please and whose desires are hard to fulfill.” “હે ગર્વિતે, હું તો કોઈ ગૃહસ્થના ઘરમાં એવી પતિવ્રતા પત્ની જોઉં નથી, જે તારી જેમ લગ્ન સમયે રાજાઓની પરવા કર્યા વિના, મારા યશ સાંભળનારા બ્રાહ્મણને ગુપ્ત રીતે મારું સંદેશો મોકલે.” “જ્યારે તારા ભાઈનું યુદ્ધમાં અપમાન થયું અને જમાઈયાના જુગારમંચ પર મોત થયું, ત્યારે પણ તું મારા વિયોગના ભયથી એ અસહ્ય દુ:ખ સહન કર્યું અને કંઈ કહ્યું નહિ—એથી તું અમને જીત્યું છે.” “જ્યારે તું દૂત મોકલીને મને મેળવવા સંદેશો મોકલ્યો અને જ્યારે તને લાગ્યું કે હું તને છોડીને જઇશ, તું મારા પર અવિચલ રહી—એથી અમે પણ તને એ જ રીતે પ્રતિફળ આપીએ છીએ.” શુકદેવજી કહે છે, એ રીતે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે રુક્મિણીને પ્રેમભરી વાતચીતથી આનંદિત કરી, માનવલોકની લીલા કરતાં પોતાના વચનોથી તેની મનોભૂમિ પ્રસન્ન કરી. એ જ રીતે સર્વવ્યાપક શ્રીહરિ, જગતના આચાર્ય તરીકે, પોતાના દરેક ગૃહમાં દરેક પત્ની સાથે ગૃહસ્થધર્મનું પાલન કરતા માનવલોકની જેમ વર્તતા. પછી દરેક રાણીના દશ દશ પુત્રો થયા—દરેક પુત્ર પિતાની જેમ શક્તિશાળી અને ગુણવંત. દરેકે નવમો પુત્ર પણ જન્મ્યો. ભગવાન અચ્યૂત દરેક રાણીના ગૃહમાં હાજર રહેતા, અને એ રાજકુમારીઓ તેમને સર્વોપરી અને પ્રિય પતિ માનીને આનંદિત થતી, ભલે તેઓ ભગવાનની યથાર્થ તત્ત્વને જાણતી ન હતી. તેમના મુખારવિંદ કમળ સમાન, ભુજાઓ અને નેત્રો લાંબા, પ્રેમપૂર્વકની દૃષ્ટિ અને મધુર વાણીથી ભગવાને તમામ સ્ત્રીઓને મોહીત કરી દીધી હતી. પોતાના સૌંદર્યથી અન્ય પુરુષોને મોહી લેનારી એ રાણીઓ પણ ભગવાનના મહિમા સામે પોતાના મનને સંયમમાં રાખી શકતી નહોતી. હસતાં મુખ, ભ્રૂકુટિથી સંકેત, પ્રેમથી ભરેલી ચતુર વાણી—આ બધાથી ભગવાને સ્ત્રીઓના મનમાં આનંદ પેદા કર્યો, પણ તેમ છતાં પણ, તેઓ પોતાની નારીકલા અને કામદેવના બાણોથી ભગવાનના મનને કદી ચંચલ કરી શકી નહોતી. એ રીતે, લક્ષ્મીપતિ શ્રીકૃષ્ણને પતિરૂપે પામીને, જે સ્ત્રીઓનો માર્ગ બ્રહ્મા-શિવ પણ જાણી શકતા નથી, એ સર્વે રાણીઓ અનન્ય પ્રેમથી ભગવાનની સેવા કરતી, તેમના સ્મિત, દૃષ્ટિ, સ્પર્શ અને અંકલિંગ માટે હંમેશા આતુર રહેતી. શતાવધિ દાસીઓ ભગવાનની સેવા કરતી—પાદ્ય, આસન, ચરણપ્રક્ષાળન, તાંબુલ, વિશ્રામ, પંખો, સુગંધિત હાર, વાળ ગોઠવવું, શય્યા તૈયાર કરવી, સ્નાન વગેરે સેવા-સુશ્રુષા કરતી. શ્રીકૃષ્ણની રાણીઓમાંથી મુખ્ય અઠવાડિયા રુક્મિણી અને અન્ય સાત રાણીઓ હતી. તેમની દસ દસ પુત્રોમાંથી પ્રમુખ પ્રદ્યુમ્ન છે. પછી ચારુદેશન, સુદેશન, ચરુદેહ, સુચારુ, ચારુગુપ્ત, ભદ્રચારુ, ચારુચંદ્ર, વિચારુ અને ચરુ—આ બધા પુત્રો રુક્મિણીને જન્મ્યા, અને બધા પિતાસમાન ગુણવંત અને શક્તિશાળી હતા. આ રીતે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના ગૃહસ્થલિલા, રુક્મિણીજીના પતિપ્રેમ અને પવિત્ર જીવનનું વર્ણન થાય છે.