શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

રાજા પરિક્ષિત, રુક્મિણીજીના નેત્રોમાંથી આંસુઓ વહેતા હતા અને તેમના વક્ષસ્થળ શોકથી ભીંજાઈ ગયા હતા. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે, જેઓ માત્ર તેમના પ્રિયના ભક્તિમાં લીન હતી, તેમને પોતાના ભુજથી પ્રેમથી આવડી લીધા. કરુણાથી ભરપૂર શ્રીકૃષ્ણે, જે સદાય શોકગ્રસ્તને શાંત કરવા જાણે છે, રુક્મિણીને ધીરજ આપી. તેમનું મન ગૌરવ અને રમૂજથી ઉલઝણમાં હતું, છતાં તેવો દુઃખ સહન કરવા અયોગ્ય હતી. સજ્જનોના આશ્રયદાતા એવા ભગવાને તેમને શાંત કર્યા. પછી ભગવાને કહ્યું: "હે વિદર્ભની રાજકુમારી, ક્રોધ ન કર. હું જાણું છું કે તું મારે સિવાય બીજાની નથી. તારા વચનો સાંભળવાની ઈચ્છા હતી, તેથી મેં રમૂજથી એવું વર્તન કર્યું. તારો ચહેરો જોવા માટે, જ્યારે પ્રેમથી તારા હોઠ ધ્રૂજી ઉઠ્યા હતા, તારા લલાટની ભમરાં વળી ગઈ હતી અને તારી આંખોની લાજાળ દૃષ્ટિ લાલ થઈ હતી—તે દૃશ્ય જોવાની મારે ઇચ્છા હતી. ગૃહસ્થાશ્રમમાં, હે લાજાળ અને સૌંદર્યવતી, સર્વોત્તમ લાભ એ છે કે પતિ-પત્ની પરસ્પર પ્રેમથી રમૂજી વાતો કરે. આમ ભગવાને તેમને શાંત કર્યા. રુક્મિણીજી સમજી ગઈ કે પ્રભુએ માત્ર રમૂજથી એમ કહ્યું હતું, અને પોતાના પ્રિયના વિયોગનો ભય દૂર કરી દીધો. તેઓએ શ્રીકૃષ્ણના ચહેરા તરફ પ્રેમથી જોઈને, લાજ સાથે મૃદુ સ્મિત કરતાં કહ્યું: "હે કમળનેત્ર, તમે જે કહ્યું એ સાચું છે. હું તો ગુણહીન અને અજ્ઞાની, આપ જેવા સર્વ વૈભવના સ્વામી અને પોતાની મહિમામાં આનંદ મેળવનારા માટે કેવી રીતે યોગ્ય છું? હે મહાબાહુ, તમે સર્વગુણોમાં રહો છો છતાં તેમાથી અસ્પૃશ્ય છો—જેમ સમુદ્ર તરંગો નીચે રહે છે. તમે ઇન્દ્રિયોથી પર છો, પણ ભક્તો માટે સ્વરૂપ ધારણ કરો છો અને રાજાઓના હૃદયની અજ્ઞાનની ઘન અંધકારને દૂર કરો છો. તમારા કમળપદનો માર્ગ, જે ઋષિઓને આનંદ આપે છે, મનુષ્યો અને પશુઓ માટે સમજવો અઘરો છે, કેમ કે તમારી લીલા લોકિક સમજથી પર છે; માત્ર તમારા અનુયાયીઓ જ તમારી રીત સમજે છે. તમે તો નિર્વિકાર છો, બધું જ તમારું છે. મહાન પૃથ્વીપતિઓ પણ તમને ભેટ આપે છે. પણ જે લોકો તૃપ્તિ ન પામતા કામ અને સંપત્તિમાં અંધ છે, તેઓ તમને ઓળખતા નથી, હે પ્રિય; છતાં મહાન લોકો તમારાં પ્રિય છે અને તમે તેમનાં. તમે સર્વ પુરુષાર્થ અને તેમનાં ફળો છો; વિદ્વાનો તમને પામવા સર્વ ત્યાગ કરે છે. તમારો સંગ એ જ યોગ્ય છે, માનવીય સુખ-દુઃખમાં ફસાયેલા માટે નહિ. તમે એ છો, જેમની મહિમાનો ગાન ક્રોધનો ત્યાગ કરનાર ઋષિઓ કરે છે, જગતના આત્મા અને આત્માનું દાન આપનાર—આવું મેં સાંભળ્યું છે. જ્યારે તમારું ભ્રૂકુટી સમયરૂપે સંકેત આપે છે, ત્યારે બ્રહ્મા અને શિવ પણ પોતાના આશીર્વાદ ગુમાવે છે; તો બીજાની શું વાત? હે ગદાભાઈ, તમારે વચન ભલે સાદા લાગે, પણ તમે ધનુષ્યના ટાણાથી રાજાઓને હંકાર્યા અને મને જીત્યા, જેમ સિંહ પ્રાણીઓમાં પોતાનો ભાગ લઈ જાય છે. તેમના ભયથી હું સમુદ્રમાં શરણ લઈ હતી. તમને પામવા માટે અમ્બરીષ, નહુષ, ગય જેવા રાજાઓએ પોતાનું રાજ્ય ત્યજી વનવાસ ધારણ કર્યો; તો અહીં રહેલા લોકો તમારો માર્ગ કેમ અનુસરે નહીં? જેને તમારાં કમળપદોની સુગંધ મળી જાય—જે ધર્મનિષ્ઠો દ્વારા ગવાય છે અને મુક્તિ આપે છે—એ બીજું આશ્રય કેમ શોધે? પણ ભૌતિક રસોમાં અંધ માનવો લક્ષ્મીનાં નિવાસ, ગુણોના ભંડારને અવગણે છે. હું યોગ્ય રીતે સર્વલોકના ભગવાનની પૂજા કરી છે; તમે હંમેશાં ઇચ્છા પૂરી કરો છો. જન્મમરણના ચક્રમાં ફરતી વખતે તમારા પગ જ મારું એકમાત્ર આશ્રય થાય—કેમ કે તમે ભક્તોને સાચું ત્યાગી મુક્તિ આપો છો. હે અચ્યুত, સ્ત્રીઓના ઘરમાં, જે પુરુષ તમારાં ઉપદેશથી ચાલે છે, પણ જેમના કાન સુધી તમારી કથાઓ, જે શિવ-બ્રહ્માદિ સભામાં ગવાય છે, પહોંચતી નથી, તો તેમનું જીવન શું કામનું? તેઓ તો ગધેડા, ગાય, ઘોડા, બિલાડી કે દાસ સમાન છે. જે સ્ત્રી, જેણે તમારા કમળપદોના અમૃતની સુગંધ સાંભળી નથી, તે પોતાના પતિને પ્રેમ કરે છે—જેનું શરીર ચામડી, વાળ, નખથી ઢંકાયેલું છે, માંસ, હાડકાં, લોહી, જંતુ, વિસર્જન, કફ, પિત્ત, વાયુથી ભરેલું છે—એ તો જીવતો મૃતદેહ છે. હે કમળનેત્ર, મને તમારા પગમાં ભક્તિ મળે. તમે સ્વયં તૃપ્ત છો, કોઈને અલગ જુએ નહીં. જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થાથી રજોગુણ વધે અને તમે મને દૃષ્ટિ આપો, એ જ અમારો પરમ દયાભાવ છે. હે મધુસૂદન, તમારી વાત ખોટી નથી લાગે. કારણ કે કન્યાનું પ્રેમ સામાન્ય રીતે માતા માટે હોય છે અને ક્યારેક બીજું ક્યાંક. અન્યાયાળ સ્ત્રીનું મન વારંવાર નવા પર વળે છે. વિદ્વાન પુરુષે એવી અવિશ્વાસુ સ્ત્રીને ન રાખવી જોઈએ; રાખે તો બંને ગુમાવે. પછી ભગવાને કહ્યું: "હે પતિવ્રતા રાજકુમારી, મેં તારી ઈચ્છા જાણવા માટે શબ્દોથી તને પરીક્ષી હતી. તું જે પૂછ્યું, તે બધું સાચું છે. હે સૌંદર્યવતી, જે પણ તારી ઇચ્છા હોય, જો તું માત્ર મારો ભક્તિભાવ રાખે છે, તો એ હંમેશાં પૂરી થાય છે, કેમ કે તું મારી એકમાત્ર ભક્તિ છે. હે નિર્દોષે, તારો પતિપ્રેમ અને વિશ્વાસિતાપણું સાબિત થયું છે. મારી વાણીથી તું ચિંતિત થઈ પણ, તારો મન મારે થી કદી વિમુખ થયું નહીં. જે ગૃહસ્થાશ્રમમાં તપ અને વર્તનથી મારી પૂજા કરે છે, પણ કામનામાં આસક્ત છે, તેઓ મારી માયાથી મોહિત થઈને મને મુક્તિના સ્વામી માને છે. જે ગર્વીલા, મને અને મુક્તિના ધનને પ્રાપ્ત કર્યા પછી પણ ભૌતિક સુખ અને પતિની ઈચ્છા રાખે છે, તેઓ દુર્ભાગી છે. તેઓ માટે તો નર્ક પણ મીઠો લાગે છે, કારણ કે પોતાનાં જાતમાં આસક્ત રહે છે. હે ગૃહલક્ષ્મી, સદભાગ્યે તું વારંવાર મારી ઇચ્છા અનુસાર વર્તી છે—આ દુર્લભ છે અને જન્મમરણમાંથી મુક્તિ આપે છે—even for women who are difficult to please, whose desires are hard to fulfill, and who indulge in deceit. હે ગર્વવતી, હું કોઈ ગૃહસ્થમાં તારી જેવી પતિવ્રતા પત્ની જોઉં છું નહીં. તારા રાજ્યલક્ષ્મી માટે આવેલા રાજાઓને અવગણી, મારા ગુણો સાંભળેલા બ્રાહ્મણને ગુપ્ત રીતે મારે મોકલ્યો. જ્યારે તારા ભાઈનું યુદ્ધમાં અવસ્થાન ખોટું થયું અને લગ્નોત્સવમાં જુગારના મેદાને મરણ પામ્યા, ત્યારે તું એ અસહ્ય દુ:ખ સહન કર્યું, મારા વિયોગના ભયથી કંઈ કહ્યું નહીં; એથી તું અમને જીત્યું. જ્યારે તું સંદેશવાહક દ્વારા મને મેળવવા ગુપ્ત સંદેશ મોકલ્યો, અને જ્યારે તારે લાગ્યું કે હું આ અયોગ્ય શરીર ત્યજી દઈશ, તું મારામાં સ્થિર રહી; એ બદલ અમે પણ એ જ રીતે પ્રતિસાદ આપીએ છીએ. પછી શુકદેવજીએ કહ્યું: આ રીતે, જગન્નાથ શ્રીકૃષ્ણે રુક્મિણી સાથે પ્રેમાળ વાતચીત કરી, તેમને પોતાના મીઠા શબ્દોથી આનંદિત કર્યા અને માનવ જેવી લીલાઓ કરી. એ જ રીતે, સર્વવ્યાપી હરિ, જગતના ગુરુ તરીકે, દરેક પત્નીના ગૃહમાં ગૃહસ્થના ધર્મોનું પાલન કરતા રહેતા, જાણે પોતે પણ ગૃહસ્થ હોય. પછી, શ્રીકૃષ્ણની દરેક પત્નીમાંથી દસ દસ પુત્રો જન્મ્યા—દરેક પિતા જેવી શક્તિ ધરાવતા. નવમો પુત્ર પણ થયો, અને બધા પિતાના ગુણોથી યુક્ત હતા. અચ્યુત શ્રીકૃષ્ણ, જે કદી ગૃહ છોડતા નથી, પોતાના ઘરમાં હાજર હોય એ જોઈ, રાજકન્યાઓ તેમને સર્વાધિક પ્રિય માનતી હતી—યद्यપિ તેઓ પ્રભુનું સાચું સ્વરૂપ જાણતી નહોતી. તેમના ચહેરા ખીલેલા કમળ જેવા, લાંબા હાથ અને આંખો, પ્રેમભરી દૃષ્ટિ અને મીઠા વચનોથી પ્રભુએ સ્ત્રીઓને મોહી લીધા. પોતે પોતાના સૌંદર્યથી મન જીતવામાં અસમર્થ રહી, કારણ કે પ્રભુની મહિમા સર્વોપરી હતી. હસતાં દૃષ્ટિ, અંગ સંકેતો, ભમરાંની હલનચલનથી પ્રેમભર્યા સંદેશ અને કુશળ, પ્રેમાળ વચનો—છતાં પણ, તેમનાં સોળ હજાર પત્નીઓ કામદેવ જેવા ઉપાયોથી પણ પ્રભુના મનને કદી હલાવી શકી નહીં. આવી રીતે, લક્ષ્મીનાથ શ્રીકૃષ્ણને પતિરૂપે પામ્યા પછી, જેમનો માર્ગ બ્રહ્માદિક પણ જાણે નહીં, એ સ્ત્રીઓ અવિરત પ્રેમથી તેમની સેવા કરતી, હંમેશાં તેમના સ્મિત, દૃષ્ટિ, સ્પર્શ અને આલિંગન માટે આતુર રહેતી. શતાબ્દી દાસીઓ પ્રભુની સેવા માટે હાજર રહેતી—આવકાર, આસન, પગ ધોવા, પાન, આરામ, પંખા, સુગંધિત હાર, વાળ ગોઠવવું, શય્યા તૈયાર કરવી, સ્નાન વગેરે સેવા કરતી. શ્રીકૃષ્ણની પત્નીઓમાં, દસ દસ પુત્રોમાંથી, આઠ રાણીઓ સર્વોપરી છે. હવે હું તેમનાં પુત્રોના નામ કહું છું, પ્રદ્યુમ્નથી આરંભ કરીને.