શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીકૃષ્ણે રુક્મિણીજીને સંબોધન કરતા કહ્યું, “સુવિચારવંતી સ્ત્રી, હું તમને અહીં લાવ્યો હતો એ રાજાઓના અહંકારને દમાવવા માટે, જેમણે પોતાની શક્તિના ઘમંડમાં અંધ બનીને સજ્જનોની અવગણના કરી હતી. હું તો પત્ની, સંતાન, કે ભોગની ઇચ્છા રાખતો નથી; મને મારા આત્મામાં પૂર્ણતા મળી છે, અને મારું ઘર તો પ્રકાશ વિનાનું યજ્ઞસ્થાન છે.” શુકદેવજી કહે છે, શ્રીકૃષ્ણએ આ રીતે વાત કરી અને રુક્મિણીજીને પોતાના હૃદયમાં અવિભાજ્ય રૂપે જોઈ, તેમનો અહંકાર ત્યજી દીધો. ત્રિલોકના સ્વામી શ્રીકૃષ્ણના આ કઠોર અને અપ્રિય શબ્દો, જે રુક્મિણીજી પોતાના પ્રિયતમ પાસેથી ક્યારેય સાંભળ્યા ન હતા, એમણે તેમને ગભરાવી દીધા. રુક્મિણીજીનું હૃદય ધડકી ઉઠ્યું, અને તેઓ અવિરત દુ:ખમાં ડૂબી, રડવા લાગી. તેમણે પોતાના સુંદર પગ, જે લાલ નખથી શોભિત હતા, ધરા પર ફેરવ્યા; કાજલથી અંધારાયેલા આંસુઓ આંખોમાંથી વહેતા હતા, કેસરથી રંજાયેલા સ્તન દુ:ખથી ભીંજાઈ ગયા, અને તેઓ શિર ઝુકાવી, શોકથી અવરોધિત અવાજ સાથે ઊભી રહી. અસહ્ય દુ:ખ, ભય અને શોકથી તેમનું મન વિમૂઢ થઈ ગયું; હાથમાંની કંગણ ઢળી પડ્યું, પંખો હાથમાંથી છૂટ્યો; શરીર-મન ગૂંચવાઈ, તેઓ અચાનક બેહોશ થઈ, પવનથી ઝાડની જેમ, વાળ વિખેરાઈ ગયા. આ દૃશ્ય જોઈ, શ્રીકૃષ્ણ, પોતાની પ્રિયતાની પ્રેમમાં બંધાયેલા અને તેમના અંતરંગ પ્રેમથી અજાણ, દયાથી દ્રવિત થયા. તેઓ તુરંત પથારી પરથી ઊતરી, ચારભૂજી સ્વરૂપે, રુક્મિણીજીને ઉઠાવી, વાળ ગોઠવી, અને પોતાના કમળ જેવા હાથે તેમનું મુખ પુંછ્યું. તેમના આંખોના આંસુ, શોકથી ભીંજાયેલા સ્તન, શ્રીકૃષ્ણે હાથથી પુંછ્યા અને પોતાની બાહોમાં તેમને ઝપાટી લીધા, કારણ કે રુક્મિણીજી તો એકમાત્ર શ્રીકૃષ્ણમાં જ તન-મનથી સમર્પિત હતી. શ્રીકૃષ્ણ, જે સાંત્વના આપવાનું જાણે છે, તેમણે દયાથી દુ:ખી રુક્મિણીજીને સમજાવી, તેમનું મન અહંકાર અને રમૂજી વાતોથી ગૂંચવાયું હતું, છતાં તેઓ એ દુ:ખ માટે અયોગ્ય હતી; ભગવાન, સજ્જનોના આશ્રય, તેમને શાંત કર્યા. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “વિદર્ભની રાજકુમારી, ગુસ્સો ના કરો; હું જાણું છું કે તમે મને પૂર્ણ સમર્પિત છો. તમારે શું કહેવું છે એ સાંભળવા માટે મેં રમૂજી રીતે આ વર્તન કર્યું હતું, હે સુદર્શના.” “મને તમારી મુખાકૃતિ જોવી હતી, જ્યાં પ્રેમથી ઓઠ ફડકે છે, આંખોના કિનારા લાલ થાય છે, અને ભમ્મર વાળે ભમ્મર વળે છે.” “ગૃહસ્થ માટે, હે ભયભીત અને સુંદર one, પરિવાર જીવનમાં સૌથી મોટું લાભ તો પ્રેમભરી વાતચીતમાં સમય પસાર કરવાનો છે.” શુકદેવજી કહે છે, ભગવાને આ રીતે રુક્મિણીજીને શાંત કર્યા, અને રુક્મિણીજી સમજી ગઈ કે શ્રીકૃષ્ણે જે કહ્યું તે રમૂજી વાત હતી; તેમને પોતાના પ્રિયતમથી વિયોગનો ભય રહી ગયો. તેમણે ભગવાનના મુખને જોઈને, સૌમ્ય અને પ્રેમભરી નજરથી, લજ્જાશીલ સ્મિત સાથે, શ્રેષ્ઠ પુરુષને સંબોધિત કર્યું, “હે કમળનેત્ર, તમે જે કહ્યું તે સાચું છે. હું તો ગુણ અને જ્ઞાનમાં અપ્રમાણ, તમે સર્વ સંપત્તિના સ્વામી છો, અને તમારી મહિમામાં આનંદ પામો છો; હું કેવી રીતે તમારી માટે યોગ્ય સાથી હોઈ શકું?” “હે મહાબાહુ, તમે સર્વ ગુણમાં રહો છો, પણ તેમાથી અસ્પૃશ્ય છો, જેમ કે સમુદ્ર તરંગની નીચે રહે છે. ઇન્દ્રિયોથી મુક્ત, તમે ભક્તોની خاطر રૂપ ધારણ કરો છો, અને રાજાઓના હૃદયમાંથી અજ્ઞાનના ઘેરા અંધકારને દૂર કરો છો.” “તમારા કમળ પદની પથ, જે ઋષિઓને આનંદ આપે છે, એ મનુષ્યો અને પશુઓ માટે સમજવી અઘરી છે, કેમ કે તમારા કર્મો દુન્યવી સમજથી પર છે; માત્ર જે તમારો અનુસરણ કરે છે, એ જ તમારી રીતને સમજી શકે છે.” “તમે ખરેખર નિર્લોભ છો, કેમ કે કશું પણ તમાથી અલગ નથી; શક્તિશાળી પણ તમને અર્પણ કરે છે. જે લોભ અને સંપત્તિમાં અંધ છે, તેઓ તમને ઓળખી શકતા નથી, હે પ્રિય, છતાં શક્તિશાળી પણ તમને પ્રિય છે, અને તમે તેમને પ્રિય છો.” “તમે સર્વ માનવલક્ષ્ય અને તેમના ફળના સ્વરૂપ છો; વિદ્વાન લોકો, તમને ઈચ્છીને, બધું ત્યજી દે છે. હે ભગવાન, તમારી સંગતિ તો તેમને યોગ્ય છે, જે મનુષ્ય અને સ્ત્રી-પુરુષના સુખ-દુ:ખમાં ડૂબેલા છે, તેમને નહીં.” “તમારી મહિમા તો એ ઋષિઓ દ્વારા ગવાય છે, જેમણે ક્રોધ ત્યજી દીધો છે; તમે જગતના આત્મા અને આત્મા આપનાર છો—એવું મેં સાંભળ્યું છે. જ્યારે તમારું ભમ્મર સમયની શક્તિ દર્શાવે છે, ત્યારે બ્રહ્મા અને શિવ પણ તેમના આશીર્વાદ ગુમાવે છે; તો બીજાઓનું શું?” “ગદાના ભાઈ, તમારી વાતો ભલે નિરર્થક લાગે, પણ તમે ધનુષના ટાણાથી રાજાઓને ભગાડ્યા અને મને લઈ ગયા, જેમ કે સિંહ પશુઓમાં પોતાનો હક લઈ જાય; તેમના ભયથી મેં સમુદ્રમાં આશ્રય લીધો.” “તમને ઈચ્છીને, કમળનેત્ર, અંબરીષ, નાહુષ, ગય જેવા શ્રેષ્ઠ રાજાઓએ રાજ્ય ત્યજી, વન ગમન કર્યું; છતાં જે અહીં રહી ગયા, તેઓ તમારો પંથ કેમ અનુસરે નહીં?” “જેમણે તમારા કમળ પદની સુગંધ સાંભળી છે, જે સજ્જનો દ્વારા ગવાય છે અને લોકોમાં મુક્તિ આપે છે, તેઓ બીજું આશ્રય કેમ શોધે? નાશવંત મનુષ્યો, ભૌતિક pursuitsથી અંધ બની, લક્ષ્મીનો આશ્રય, ગુણોના ખજાના, અવગણે છે.” “હું તો તમને, સર્વ જગતના સ્વામી, યોગ્ય રીતે પૂજ્યો છે; તમે આ અને પરલોકમાં ઈચ્છા પૂર્ણ કરો છો. જન્મના ચક્રમાં ભટકતી વખતે, તમારા પદ જ મારા એકમાત્ર આશ્રય બની રહે; કેમ કે તમે તમારી પૂજા કરનારને આવો છો, અને અસત્યથી મુક્તિ આપો છો.” “અચ્યૂત, સ્ત્રીઓના ઘરમાં, પુરુષો, જો તમારા કથા, શિવ-બ્રહ્માના સભામાં ગવાય છે, તેમના કાન સુધી ના પહોંચે, તો તેમનો જીવન શું કામનો? તેઓ તો ગધા, ગાય, ઘોડા, બિલાડી, અને દાસ સમાન છે.” “મૂર્ખ સ્ત્રી, જે તમારા કમળ પદની અમૃત સુગંધ નથી સૂંઘી, તે પોતાના પતિને પ્રેમ કરે છે—જે શરીર તો ચામડી, વાળ, નખ, માંસ, હાડકાં, લોહી, કૃમિ, મલ, કફ, પિત્ત, વાયુથી ભરેલું જીવતું લાશ છે.” “કમળનેત્ર, મને તમારા પદમાં ભક્તિ મળે, કેમ કે તમે સ્વયં-સંતોષી છો અને કોઈને અલગ નથી માનતા. જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થાના પ્રભાવથી, રજસ ગુણ વધે, અને તમે મને જુઓ, એ જ અમારો પરમ દયાપૂર્વક છે.” “મધુસૂદન, હું માનું છું કે તમારી વાતો ખોટી નથી. કન્યાનું પ્રેમ સામાન્ય રીતે માતા માટે હોય છે, અને ક્યારેક બીજા માટે.” “અનૈતિક સ્ત્રી પણ, લગ્ન પછી, વારંવાર નવા પર આકર્ષાય છે. વિદ્વાન પુરુષે આવી અવિશ્વાસુ સ્ત્રીને રાખવી જોઈએ નહીં; જો રાખે, તો બંને જ ખોવે.” શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “પવિત્ર one, રાજકુમારી, મેં તમને શબ્દોથી પરખ્યું, કે તમે શું સાંભળવા ઈચ્છો છો. તમે જે પૂછ્યું, તે મેં કહેલું, ખરેખર સાચું છે.” “સુદર્શના, જે પણ ઈચ્છાઓ હોય, જો તમે માત્ર મને સમર્પિત છો, તો એ બધું તમને પૂર્ણ થાય છે, કેમ કે તમે મારી વિશિષ્ટ ભક્ત છો.” “પાપવિહિન, પતિ માટે તમારો પ્રેમ અને પવિત્રતા સાબિત થઈ છે. મારા શબ્દોથી પણ, જ્યારે તમે વ્યાકુળ થઈ, તમારો મન મનેથી વિમુખ થયું નહીં.” “જે લોકો ગૃહસ્થાશ્રમમાં, તપ અને વ્રતથી મારી પૂજા કરે છે, પણ ઈચ્છાઓમાં જોડાયેલા છે, તેઓ મારી માયાથી મોહિત થાય છે, અને મને મુક્તિના સ્વામી સમજે છે.” “જેઓ અહંકારથી, મને—મુક્તિના સ્વામી—મિલ્યા પછી પણ, ભૌતિક સુખ અને પતિ ઈચ્છે છે, તેઓ દુ:ખી છે. એવા લોકો માટે તો નરક પણ, પોતાના પ્રકારના પ્રેમથી, સુખદ લાગે છે.” “ગૃહલક્ષ્મી, શુભદાયી, તને repeatedly મારા અનુસરણ કર્યું છે, જે દુર્લભ છે અને જન્મથી મુક્તિ આપે છે—even for women difficult to please, whose desires are hard to fulfill, and who indulge in deceit.” “અહંકારવંતી, હું કોઈ ગૃહમાં તારી જેવી પતિ-પ્રેમી પત્ની જોઉં છું નહીં, જે પોતાના લગ્ન સમયે, આવેલા રાજાઓને અવગણ્યા, અને મારા ગુણો સાંભળેલા બ્રાહ્મણને ગુપ્ત રીતે મારી પાસે મોકલ્યો.” “જ્યારે તારા ભાઈને યુદ્ધમાં વિકૃત કર્યો અને લગ્નના ઉત્સવમાં જ જુગારગૃહમાં માર્યો, તું એ અસહ્ય દુ:ખ સહન કર્યું, અને મારા વિયોગના ભયથી કશું કહ્યું નહીં; એ રીતે, તું અમને જીત્યો.” “જ્યારે તું દૂત દ્વારા ગુપ્ત સંદેશ મોકલી, મને મેળવવા ઈચ્છ્યો, અને જ્યારે તું વિચાર્યું કે હું આ અયોગ્ય શરીર ત્યજી દઈશ, તું મારા પર સ્થિર રહી; એ માટે, અમે પણ એ જ રીતે પ્રતિસાદ આપીએ છીએ.” શુકદેવજી કહે છે, આ રીતે જગતના સ્વામી શ્રીકૃષ્ણે, રુક્મિણીજી સાથે પ્રેમભરી વાતચીત કરી, પોતાની વાણીથી તેમને આનંદિત કર્યા, અને માનવ વર્તનનું રમૂજી અનુસરણ કર્યું.