શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીકૃષ્ણે રુક્મિણીજીને સંબોધન કરતાં કહ્યુ: “હે સુશોભિત ભ્રૂવાળી! સ્ત્રીઓ જો એવા પુરુષના અનુસરણ કરે છે, જેનો માર્ગ સ્પષ્ટ નથી, જે લોકવ્યવહાર છોડી દીધો છે, તો સામાન્ય રીતે તેમને દુઃખ જ ભોગવવું પડે છે. હંમેશા ગરીબ રહીને, ગરીબોના હીતકર્તા તરીકે, હે સુશોભિત કટિવાળી, ધનવાન સ્ત્રીઓ મારેકદાચ મને પસંદ કરતી નથી. લગ્ન અને મિત્રતા તો સમાન ધન, કુળ, શક્તિ, સૌંદર્ય અને પ્રતિષ્ઠા ધરાવનારા વચ્ચે જ યોગ્ય છે; શ્રેષ્ઠ અને નિકૃષ્ટ વચ્ચે ક્યારેય નહિ. હે વિદર્ભની રાજકુમારી, તું આ સમજ્યા વગર મને પસંદ કર્યો છે—મને, જેમાં ગુણ નથી અને જે ભિક્ષુકો દ્વારા વ્યર્થમાં વખણાય છે. તેથી, તું કોઈ એવા ક્ષત્રિય નાયકને પતિ તરીકે પસંદ કર, જે તારા સમાન હોય અને જેના દ્વારા તને આ લોક તથા પરલોકમાં પણ સત્ય કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય. શિશુપાલ, શલ્વ, જરાસંધ, દંતવક્ર અને બીજા રાજાઓ, હે સુશોભિત જાંઘવાળી, મારા વિરોધી છે; અને તારો મોટો ભાઈ રુક્મી પણ તેમા સામેલ છે. હે સુપ્રસન્ને! હું તને અહીં એ માટે લાવ્યો, કે જે રાજાઓ પોતાની શક્તિના અભિમાનમાં અંધ બન્યા છે, તેમનો ગર્વ તોડી નાખું, અને સજ્જનોના હિતાર્થે તેમનો અહંકાર ઘટાડું. ખરેખર, હું નિરપેક્ષ છું; પત્ની, સંતાન કે ભોગની ઇચ્છા રાખતો નથી; હું સ્વયંમાં પૂર્ણ છું, અને મારું ઘર તો માત્ર વિના-દીપકના યજ્ઞ જેવું છે.” શુકદેવજી કહે છે: ભગવાને આ રીતે કહ્યુ અને રોકાઈ ગયા, કારણ કે તેમણે રુક્મિણીને પોતાનું અવિભાજ્ય પ્રિય જણાય છે એ રીતે જોયા અને તેમનું ગર્વ સમાપ્ત થયું. જ્યારે ત્રિલોકનાથ શ્રીકૃષ્ણે આવા કઠોર શબ્દો કહ્યા—જે રુક્મિણીએ ક્યારેય પોતાના પ્રિયજન પાસેથી સાંભળ્યા ન હતા—ત્યારે રુક્મિણીji ભય અને દુઃખથી કંપતી, અંતરે દ્રવી ગઈ અને અવિરત રડવા લાગી. પગનાં લાલ નખથી શોભિત પગથી તેણે ભૂમિ પર રેખા દોરી, આંખોમાં કાજલથી અંધારું થઈ ગયેલા અશ્રુ વહાવ્યા, કુંકુમથી રંગાયેલા સ્તનો પણ આંસુથી ભીંજાઈ ગયા, અને તે માથું ઝુકાવી ઊભી રહી, દુઃખથી અવરોધાયેલી વાણીથી. અસહ્ય દુઃખ, ભય અને શોકથી તેનું મન ખીંચાઈ ગયું, હાથની કંકણ ઢળી પડી, પંખો હાથમાંથી છૂટી ગયો; શરીર અને મન ગૂંચવાઈ ગયાં અને તે પવનમાં ઝૂકાયેલી કેળી જેવી બેભાન થઈ પડી રહી, વાળ વિખરાઈ ગયા. આ દૃશ્ય જોઈને, પોતાના પ્રિયની પ્રીતિથી બંધાયેલા શ્રીકૃષ્ણ, જેમને તેની અંતરંગ લાગણીનો અંદાજ નહોતો, દયાથી પગલે ગયા. તુરંત જ પથારી પરથી નીચે ઊતરી, પોતાના ચતુર્ભુજ સ્વરૂપે, તેમણે રુક્મિણીને ઊભી કરી, વાળ ગોઠવ્યા અને કમળ સમાન હાથે તેનો મુખ પુંછ્યો. તેની આંખોના આંસુ અને દુઃખથી ભીંજાયેલી છાતી પુંછી, તેણે પોતાની ભુજામાં તેને ભળી લીધી—તે રુક્મિણી, જે શ્રીકૃષ્ણ સિવાય બીજાને કદી મનથી સ્વીકારી નથી. શ્રીકૃષ્ણ, જે શાંતવના કળામાં પારંગત છે, તેમણે દયાથી દુઃખી રુક્મિણીને સમજાવી, કારણ કે તેના મનમાં અભિમાન અને રમૂજથી ઉદ્વેગ થયો હતો, છતાં એ દુઃખની પાત્ર નહોતી; ભગવાને, સજ્જનોના આશ્રયદાતા, તેને શાંત કરી. ત્યારબાદ શ્રીકૃષ્ણે કહ્યુ: “હે વિદર્ભકુમારી, ક્રોધ ન કર; હું જાણું છું કે તું મારા પ્રત્યે એકાંત પ્રેમ ધરાવે છે. હું તારા મીઠા વચનો સાંભળવા ઈચ્છતો હતો, તેથી રમૂજરૂપે આવું વર્ત્યા. હું તો તારો તે ચહેરો જોવું ઇચ્છતો હતો, જેમાં પ્રેમથી કંપતા હોઠ, લાલાઈ ગયેલી તિર્યક નજર અને ભ્રૂવટની સુંદર વક્રતા દેખાય. હે લજ્જાશીલા અને મનોહરિણી, ગૃહસ્થાશ્રમમાં તો પ્રિયજન સાથે રમૂજી વાતચીતમાં જ સર્વોચ્ચ સુખ છે.” શુકદેવજી કહે છે: ભગવાને આ રીતે શાંતવના આપતા, રુક્મિણીજી સમજી ગઈ કે ભગવાને જે કહ્યું તે રમૂજરૂપે કહ્યું હતું અને પોતાના પ્રિયજન દ્વારા ત્યાગાઈ જવાની ભયમાંથી મુક્ત થઈ ગઈ. તેણે ભગવાનના મુખારવિંદને જોયું, અને ભય શાંત થતાં, સૌમ્ય દૃષ્ટિ અને લજ્જાશીલ સ્મિતથી, શ્રેષ્ઠ પુરુષ શ્રીકૃષ્ણને સંબોધન કરી. રુક્મિણીજી બોલી: “હે કમળનેત્રવાળા! તમે જે કહ્યું એ ખરું છે. હું તો અસામાન્ય ગુણો ધરાવનારી, અજ્ઞાની, તમારી જેવો મહાર્થ અને સર્વસંપત્તિના સ્વામી, પોતાનાં મહિમામાં મગ્ન એવા ભગવાન માટે કઈ રીતે યોગ્ય સાથી બની શકું? હે મહાબાહુ, તમે સર્વ ગુણોમાં નિવાસ કરો છો, છતાં તેમાથી અસ્પર્શિત રહો છો—જેમ દરિયો તરંગોની નીચે રહે છે. હંમેશા ઇન્દ્રિયાતીત રહી, તમે ભક્તો માટે અવતાર ધારણ કરો છો અને રાજાઓના હૃદયમાંથી અજ્ઞાનનું ઘન અંધકાર દૂર કરો છો. તમારા પાવન ચરણપથને, જે ઋષિઓ દ્વારા આનંદથી અનુસરી છે, માનવ અને પશુઓ માટે સમજવું અઘરું છે, હે ભગવાન, કેમ કે તમારા કૃત્યો લોકવ્યવહારથી પર છે; માત્ર જે તમારા અનુયાયી છે, એ જ તમારા માર્ગને સમજી શકે છે. તમે ખરેખર નિર્લેપ છો, કારણ કે તમારાથી વિભિન્ન કંઈ જ નથી; મહાન મહાનવીઓ પણ તમને ભેટ આપે છે. પણ જે લોકો અતિ લોભ અને સંપત્તિમાં અંધ છે, તેઓ તમને ઓળખી શકતા નથી; છતાં, મહાન લોકો પણ તમને પ્રિય છે અને તમે તેમને પ્રિય છો. તમેજ સર્વ પુરુષાર્થ અને તેમનાં ફળોનું સ્વરૂપ છો; જ્ઞાની પુરુષો તમને પામવા માટે સર્વે ત્યાગ કરે છે. હે ભગવાન, તમારો સંગ તો તેમના માટે યોગ્ય છે, જે પુરુષ અને સ્ત્રીના સુખ-દુઃખમાં આસક્ત નથી. તમે, જેમની મહિમા ઋષિઓ દ્વારા વખાણી છે, એ જગતના આત્મા અને આત્માદાતા છો—એવું મેં સાંભળ્યું છે. જ્યારે તમારો ભ્રૂવિલાસ કાળરૂપે સંકેત આપે છે, ત્યારે બ્રહ્મા અને શિવ પણ પોતાના વરદાન ગુમાવી દે છે; તો પછી બીજાનું શું કહેવાય? હે ગદાગ્રજ, તમારી વાણી ભલે સામાન્ય લાગે, પણ તમે ધનુષ્યના ટાણાથી રાજાઓને દૂર હાંકી, મને લઈ ગયાં—જેમ સિંહ પોતાના હિસ્સા માટે પ્રાણીઓમાં ઘુસી જાય છે; તેમના ભયથી તો હું સાગરમાં શરણ ગઈ હતી. તમારા માટે, હે કમળનેત્ર, એવા અમ્બરીષ, નેહુષ અને ગયા જેવા શ્રેષ્ઠ રાજાઓએ પોતાનાં રાજ્ય છોડી, વનમાં પ્રવેશ કર્યો; તો અહીં રહેનાર લોકો તમારા માર્ગે કેમ નથી ચાલતા? જે વ્યક્તિઓએ તમારા પાવન ચરણોનું સુગંધ, જે સજ્જનો દ્વારા વખાણાય છે અને લોકમાત્રને મોક્ષ આપે છે, તેનો અનુભવ કર્યો હોય, તે બીજું શરણ કેમ શોધે? સંસારના વિષયોમાં મગ્ન મનુષ્યો, લક્ષ્મીજીના નિવાસ અને ગુણોના ભંડાર એવા તમને અવગણે છે. મેં તમને સર્વલોકના સ્વામી તરીકે યોગ્ય રીતે ઉપાસના કરી છે; તમે આ લોક અને પરલોકમાં ઇચ્છિત ફળ આપનાર છો. જન્મમરણના ચક્રમાં ફરતી વખતે તમારા ચરણ જ મારા એકમાત્ર આશ્રય રહે—કારણ કે જે તમારા ભક્તિપૂર્વક ભજન કરે છે, તેમને તમે અવશ્ય મળો છો અને અસત્યમાંથી મુક્ત કરો છો. હે અચ્યૂત! એ ઘર, જેમાં પુરુષો તમારા ઉપદેશથી પ્રેરિત નથી, તેઓ ગધેડા, ગાય, ઘોડા, બિલાડી અને દાસ સમાન છે; જો શિવ અને બ્રહ્માના સભામાં ગવાતા તમારા કથાઓ તેમના કાન સુધી પહોંચતા નથી, તો તેમનું જીવન વ્યર્થ છે. જે સ્ત્રીએ તમારા ચરણારવિંદના અમૃત સુગંધનો અનુભવ કર્યો નથી, તે તો પોતાના પ્રિયજનને જ પ્રેમ કરે છે—જેની દેહ ચામડી, વાળ, નખ, માંસ, હાડકાં, લોહી, કીડા, વિસર્જન, કફ, પિત્ત અને વાયુથી ભરેલી જીવંત લાશ છે. હે કમળનેત્ર, મને તમારા ચરણોમાં અખંડ ભક્તિ મળે—કેમ કે તમે આત્મારામ છો અને કોઈને પોતાથી જુદો માનતા નથી. જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થાના પ્રભાવથી રજોગુણ વધે અને તમે મને દૃષ્ટિ આપો, ત્યારે એ જ અમારો સર્વોચ્ચ અનુકંપા છે. હે મધુસૂદન, હું તમારી વાણીને અસત્ય માનતી નથી. કારણ કે કન્યાની પ્રીતિ સામાન્ય રીતે માતા માટે હોય છે, બીજાં માટે તો કદીક જ. અને જો કોઈ વિધવા સ્ત્રી, જે લૂઝ ચરિત્ર ધરાવે છે, તેનો મન વારંવાર બીજાં તરફ જાય છે, તો બુદ્ધિમાન પુરુષે આવું વિશ્વાસ ન રાખવું જોઈએ; નહિંતર તે બંને તરફથી હારી જાય છે.” ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે કહ્યુ: “હે પાવન ચરિત્રવાળી રાજકુમારી, મેં તને શબ્દોથી પરીક્ષી હતી, કે તારી ઈચ્છા અને વચન સાંભળવા. તું જે પૂછ્યું એ બધું સાચું છે, જેમ મેં કહ્યું તેમ. હે સુશોભિતે! તું માત્ર મારા પ્રત્યે એકાંત ભક્તિ ધરાવતી હોય, તો તારી સર્વ ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે—કારણ કે તું મારી વિશિષ્ટ ભક્ત છે. હે નિર્દોષે, તારી પતિપ્રેમ અને પતિનિષ્ઠા નિર્ભય છે; મારી વાણીથી તું ઉદ્વેગમાં પણ રહી, તારી ચિત્ત કદી પણ મારી પાસેથી વિમુખ ન થઈ. જે ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહેતાં, ઉપવાસ અને વ્રતથી મારી પૂજા કરે છે, પણ વિષયાસક્ત રહે છે, તેઓ મારી માયાથી મોહિત થઈ, મને મોક્ષદાતા તરીકે જ માને છે.” આ રીતે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને રુક્મિણીજી વચ્ચે પ્રેમ અને પરસ્પર સમજણથી ભરેલો સંવાદ પૂર્ણ થયો.