શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન વિશ્વના સ્વામી પોતાના સુંદર શ્વેત શય્યાપર આરામથી બેઠા હતા. તેમની પ્રિય પત્ની, મહાલક્ષ્મી સ્વરૂપ રુક્મિણી, દૂધની ફેણ જેટલી ધોળી શય્યાને શણગારતી, સર્વોત્તમ સેવા ભાવે પતિની સેવા કરતી હતી. તેમની સાથીદીએ એક રત્નજડિત હાંસ ધરાવતો ચામર રુક્મિણીને આપ્યો, અને રુક્મિણી એ ચામરથી ભગવાનનું પૂજનરૂપે પાંખો કરી રહી હતી. રુક્મિણીના પગમાં ઝાંઝર નાજુક રીતે વાગતી, હાથમાં વીંટીઓ, કાંગણ અને ચામરથી શોભતી, ગળામાં કુંકુમથી રંગાયેલ મણકાનું હાર, કપડાંની નીચે છુપાયેલા સ્તનો પર કેશરનું લાલ રંગ, કમર પર અમૂલ્ય કટિબંધી—આ બધું લઈ એ અચ્યૂત ભગવાનની બાજુમાં ઉજળી રહી હતી. એવા દૈવી સૌંદર્ય અને વૈભવની મૂર્તિ, જેની દયા માટે બીજું કોઈ આશ્રય નહોતું, અને જેણે પોતાના રમણથી ભગવાન સમાન સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું, એવી રુક્મિણીને જોઈને શ્રીહરિ પ્રસન્ન થયા. તેઓ પોતાના વાળના વળાંક, ઝગમગતાં કાનના કુંડળ, તેજસ્વી હાર અને અમૃત સમાન સ્મિત સાથે હળવાશથી બોલ્યા. કૃષ્ણએ કહ્યું: “હે રાજકુમારી, તને વિશ્વના રક્ષક એવા મહાન શક્તિ, સંપત્તિ, સૌંદર્ય, દાન અને બળ ધરાવતા રાજાઓ ઇચ્છતા હતા. તું એ બધા વિરોધી રાજાઓ—શિશુપાલ વગેરેને અવગણીને, પિતા અને ભાઈએ જે તને આપ્યા, એ સ્વીકારી, પણ તું તારા સમાન કોઈને પસંદ કેમ ન કર્યો? હે સુંદર ભ્રૂવાળી, રાજાઓના ભયથી તું સમુદ્રમાં શરણ લઈ, શક્તિશાળી રાજાઓને દુશ્મન બનાવી, રાજસિંહાસન ત્યજી દીધું. સ્ત્રીઓ, જે પુરુષોનું માર્ગ સ્પષ્ટ નથી, જેમણે લોકમાર્ગ છોડ્યો છે, એમના પાછળ જાય છે, એ સામાન્ય રીતે દુઃખ પામે છે. હું તો હંમેશા નિર્વાસિત છું, અને એવા નિર્વાસિતોને જ પ્રિય છું; તેથી, હે કાંપતી કમરવાળી, ધનવાન સ્ત્રીઓ મને પસંદ કરતી નથી. લગ્ન અને મિત્રતા સમાન સંપત્તિ, વંશ, બળ, સૌંદર્ય અને સ્થાન ધરાવનારાઓ વચ્ચે જ યોગ્ય છે; ઊંચા-નીચા વચ્ચે કદી નહીં. હે વિદર્ભની રાજકુમારી, આ ન સમજીને તું મને પસંદ કર્યો—જેમાં ગુણ નથી, અને ભિક્ષુકો વ્યર્થમાં જેની પ્રશંસા કરે છે. તેથી, તું તારા સમાન ક્ષત્રિય વીર સાથે જોડાઈ, જે તને આ લોક અને પરલોકમાં સુખ આપશે. શિશુપાલ, શલ્વ, જરાસંધ, દંતવક્ર અને બીજા રાજાઓ, એ બધાં મારા વિરોધી છે, અને તારો મોટો ભાઈ રુક્મી પણ એમા છે. તને અહીં લાવવાનો મારો હેતુ એ રાજાઓના દંભ અને અહંકારને તોડવો અને સજ્જનોના હિત માટે હતો. હું તો ઇન્દ્રિયસুখ, પત્ની, સંતાન કે ગૃહસુખની ઈચ્છા રાખતો નથી; હું તો આત્મસંતોષમાં પૂર્ણ છું, અને મારું ગૃહજીવન તો પ્રકાશ વિનાની યજ્ઞ સમાન છે.” આવી કઠોર વાતો ભગવાને રુક્મિણીને કહી. શ્રીશુકદેવે કહ્યું: ભગવાને એમ કહીને વાત અટકાવી, કારણ કે તે પોતાની પ્રિય, અવિભાજ્ય અર્ધાંગીની તરફ જોઈ રહ્યા હતા, અને એ રીતે રુક્મિણીનું માનો દૂરી થયું. ત્રણે લોકના સ્વામી એવા પોતાના પ્રિય પતિના મોઢેથી આવી કઠોર, કદી નહિ સાંભળેલી વાણી સાંભળી, રુક્મિણીના હૃદયમાં ભય અને દુઃખ છવાઈ ગયું. તેણી દુઃખથી રડવા લાગી, હૃદય ધડકતું, અને અવિરત શોકમાં ગરકાવ થઈ ગઈ. લાલ નખોથી શોભતા પગથી જમીન પર રેખા દોરવા લાગી, આંખોમાં કાજલથી અંધકારિત અશ્રુ વહાવા લાગ્યા, કેશરથી રંગાયેલા સ્તનો શોકથી ભીંજાઈ ગયા, અને રુક્મિણી શિરોને વાંકી કરીને, દુઃખથી અવાજ અવરોધાઈ ગયો. અસહ્ય દુઃખ, ભય અને શોકથી તેની ચેતના વિલય પામી, હાથમાંથી કંકણ સળી પડ્યું, ચામર જમીન પર પડી ગયું, શરીર અને મન ગૂંચવાઈ ગયા, અને રુક્મિણી પવનથી હલાયેલી વાવળી જેવી અચાનક ભૂમિ પર ઢળી પડી, વાળ છૂટી ગયા. આ દૃશ્ય જોઈ, કૃષ્ણજી, જે પોતાની પ્રિયાની પ્રેમથી બંધાયેલા હતા અને તેના હૃદયની ઊંડાઈથી અજાણ હતા, દયા પામી ગયા. તેઓ તરત જ શય્યાથી ઊતરી, ચતુર્ભુજ સ્વરૂપે રુક્મિણીને ઊભી કરી, વાળ ગોઠવ્યા અને પોતાના કમળ સમાન હાથે તેનું મુખ પુંછ્યું. આંખમાંથી અશ્રુ, અને શોકથી ભીંજાયેલા સ્તનો પુંછીને, ભગવાને પોતાના ભુજાથી તેને અંકમાં લીધા—જે સ્વામી વિના બીજાને કદી મન ન આપતી. ભગવાન, જે જાણે છે કેવી રીતે શાંતવના આપવી, તેમણે દયા પૂર્વક દુઃખી રુક્મિણીને સંભળાવી, માનો અને રમતમાં ગૂંચવાયેલી છતાં અસહ્ય દુઃખ માટે અયોગ્ય એવી રુક્મિણીને શાંત કરી. પછી કૃષ્ણે કહ્યું: “હે વિદર્ભકુમારી, રોષ ન કર; હું જાણું છું કે તું મારા પર અખંડિત ભક્તિ ધરાવતી છે. તારા મીઠા શબ્દો સાંભળવા માટે જ મેં રમતમાં આવું વર્તન કર્યું. મને તો તારા એ મુખ, જ્યાં પ્રેમથી ઓઠ કંપે છે, લાલ લાજથી આંખો કાંપે છે, અને ભ્રૂવાંની વાંકી રેખા શોભે છે, એ જોવા ઇચ્છા હતી. ગૃહસ્થ જીવનમાં, હે ભયભીત અને સુંદર, સૌથી મોટું સુખ તો પ્રિયજન સાથે રમુજી વાતોમાં સમય વિતાવવું છે.” શુકદેવે કહ્યું: ભગવાને આવી રીતે શાંતવના આપી, ત્યારે રુક્મિણી સમજી ગઈ કે કૃષ્ણે જે કહ્યું તે હાસ્યમાં હતું; તેના મનમાંથી પ્રિય પતિ છોડીને ચાલ્યા જશે એ ભય દૂર થઈ ગયો. તે પછી તેણે પ્રેમભરી, વિનમ્ર દૃષ્ટિથી કૃષ્ણના મુખ તરફ જોઈ, અને સંકોચભર્યા સ્મિત સાથે, ભરતવંશી રાજા સમક્ષ વાત કરી. રુક્મિણીએ કહ્યું: “હે કમળનેત્ર, તમે જે કહ્યું તે સાચું છે. હું તો ગુણહીન અને અજ્ઞાન, તમારી જેવી મહિમાવાન અને સર્વસંપત્તિના સ્વામી માટે કેવી રીતે યોગ્ય સાથીણી બની શકું? તમે તો સર્વ ગુણોમાં રહો છો, પણ તેમ છતાં એમાં બંધાતા નથી—જેમ દરિયો તરંગો નીચે છે તેમ. તમે ઇન્દ્રિયોથી પર છો, પરંતુ ભક્તો માટે સ્વરૂપ ધારણ કરો છો, અને રાજાઓના હૃદયમાંથી અજ્ઞાનનું અંધકાર દુર કરો છો. તમારા પદમ પંથને ઋષિઓ માણે છે, પણ મનુષ્ય અને પશુઓ માટે એ સમજવું અઘરું છે, કારણ કે તમારા કર્મો લોકમર્યાદાથી પર છે; જે તમારો અનુસરો છે, એ જ તમારો માર્ગ સમજી શકે છે. આપણે તો કશું ધરાવતા નથી—કારણ કે તમાથી વિભક્ત કંઈ નથી; મહાન શક્તિશાળી પણ તમને શ્રદ્ધાંજલિ અર્પે છે. જે લોભ અને સંપત્તિમાં અંધ છે, તેઓ તમને ઓળખી શકતા નથી; છતાં મહાન પણ તમને પ્રિય છે, અને તમે એમને. તમે તો સર્વ પુરુષાર્થ અને તેના ફળ સ્વરૂપ છો; વિદ્વાન લોકો તમને ઇચ્છીને સર્વ ત્યાગ કરે છે. તમારો સંગ એ માટે યોગ્ય છે, જે સ્ત્રી-પુરુષના સુખ-દુઃખમાં ફસાયેલા નથી. જેઓ ક્રોધ ત્યાગી, તમારું યશ ગાતા છે, એ ઋષિઓએ કહેલું કે તમે જ જગતના આત્મા અને આત્માનો દાતા છો. તમારા ભ્રૂવિલાસે જ્યારે સમયરાશિ જાગે છે, ત્યારે બ્રહ્મા-શિવ પણ આશીર્વાદ ગુમાવે છે—તો બીજાની શું વાત? હે ગદાગ્રજ, તમારી વાણી ભલે સાદી લાગે, પણ તમે ધનુષની ટાંયથી રાજાઓને ભગાડી દીધા અને મને લઈ ગયા, જેમ સિંહ પોતાના હિસ્સા માટે પશુઓને દૂર કરે છે; એ રાજાઓના ભયથી જ મેં સમુદ્રમાં આશ્રય લીધો હતો. તમારી કામનાથી, અમ્બરીષ, નાહુષ, ગય જેવા મહારાજાઓએ પોતાનું રાજ્ય ત્યજી વનવાસ લીધો; છતાં જે અહીં છે, તેઓ તમારો માર્ગ કેમ નથી અપનાવતા? જેઓ ધન્ય લોકો તમારા પદમની સુગંધ સાંભળે છે, જે મોક્ષ આપતી છે, તેઓ બીજું આશ્રય કેમ શોધે? જે મરણશીલ મનુષ્યો ભૌતિક ભોગમાં અંધ છે, તેઓ લક્ષ્મીપતિને અવગણાવે છે—જે સર્વ ગુણોના ખજાના છે. હું તમારી, સર્વ જગતના સ્વામીની, યોગ્ય રીતે આરાધના કરી છે; તમે તો આ લોક અને પરલોકમાં ઈચ્છા પૂર્ણ કરો છો. જન્મમરણના ચક્રમાં ફરતી હું, તમારી પદપંકજને જ એકમાત્ર આશ્રય માનું છું, કેમ કે તમે ભક્તોને મૃષા-મોહથી મુક્ત કરો છો. હે અચ્યૂત, એ ઘરમાં પુરુષો, જેમને તમે શિક્ષણ આપો છો, તેઓ ગધેડા, ગાય, ઘોડા, બિલાડી કે દાસ સમાન છે; જો તમારી કથાઓ, જે શિવ-બ્રહ્માના સભામાં ગવાય છે, એમના કાન સુધી ન પહોંચે, તો એમનું જીવન વ્યર્થ છે. અને જે સ્ત્રી, જે તમારા પદમપુષ્પના અમૃતરસને નથી માણી, તે પોતાના પ્રિયને પ્રેમથી જાળવે છે—જેનુ શરીર ચામડી, વાળ, નખ, માંસ, હાડકા, લોહી, કીડા, વિસર્જન, કફ, પિત્ત અને વાયુથી ભરેલું છે—એ તો જીવતો મૃતદેહ જ છે.” આ રીતે, રુક્મિણીના હૃદયની ભક્તિ, સમજ અને પ્રેમે શ્રીકૃષ્ણને પ્રસન્ન કર્યા, અને બંનેનું પવિત્ર મિલન, પરસ્પર પ્રેમ અને સમર્પણથી ઉજવાયું.