શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

વિદર્ભના મહલની આંતરિક કક્ષામાં, જ્યાં હીરાના ઝુમકા, મુક્તાની લટકતી હાર અને ઝગમગતા દીવા શોભા વધારતા હતા, એક સુંદર છત અને સુશોભિત દીવાલો વચ્ચે સુગંધિત ચમેલીના ફૂલોની વણાવેલી વણ અને મધમાખીઓના ગુંજનથી વાતાવરણ ગુંજી ઉઠ્યું હતું. ઝાલીદાર બારીમાંથી શુદ્ધ ચાંદનીની કિરણો અંદર પ્રવેશતી, પારિજાતના વનથી આવતી સુગંધિત પવન અને અગરકસના ધૂપના સુગંધથી આખું કક્ષ સુગંધિત બની ગયું હતું. તે મહાન શય્યામાં, જે દૂધની ફેન જેવી ધવળ અને શ્રેષ્ઠ હતી, ત્યાં દેવી રુક્મિણી પોતાના પતિ, જગતના ઈશ્વર શ્રીકૃષ્ણની સેવા કરી રહી હતી, જે આરામથી બેઠા હતા. પોતાની સંગીની પાસેથી મણિખચિત યક્ષપુચ્છ પંખો લઈને, રુક્મિણીજી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને પંખો કરતું તેમનું પૂજન કરી રહી હતી. જ્યારે તે ચાલતી, પગમાં ઝગમગતા પાયલ નાદ કરતા, હાથમાં અંગુઠી, કંકણ અને પંખો શોભતા, વસ્ત્રથી ઢંકાયેલા સ્તનો પર કુંકુમની લાલીથી હાર લાલ પડ્યો હતો, કમર પર અમૂલ્ય કટિબંધ ઝગમગતો હતો—એવી તે અચ્યૂત ભગવાનની બાજુમાં તેજસ્વી લાગતી હતી. એવી સૌંદર્ય અને વૈભવની મૂર્તિ, જેની પાસે બીજું કોઈ આશ્રય નહોતું, અને જે ભગવાનના સ્વરૂપને અનુરૂપ રૂપ ધારણ કરી હતી, તેને જોઈને, શ્રીકૃષ્ણ પ્રસન્ન થઈ, વાળના વળાંક, ઝીલતા કાનના કુંડળ અને તેજસ્વી હાર સાથે મધુર સ્મિતે, રુક્મિણીને સંબોધી બોલ્યા: "હે રાજકુમારી, વિશ્વના રક્ષક એવા અનેક મહાન, સમૃદ્ધ, સુંદર, દાનશીલ અને શક્તિશાળી રાજાઓ તારી ઈચ્છા રાખતા હતા. તું એ બધા સુયોગ્યોને અને શિશુપાલ જેવા ગર્વીલા રાજાઓને અવગણીને, પિતા અને ભાઈ દ્વારા અપાયાં છતાં, તું તારી સમકક્ષને કેમ પસંદ ન કરી શકી? હે સુશોભિત ભ્રૂવાળી, રાજાઓના ભયથી તું મહાસાગરમાં આશ્રય લીધો, શક્તિશાળી રાજાઓને શત્રુ બનાવી, રાજાસન છોડ્યા. સ્ત્રીઓ, જે પુરુષોના અનિશ્ચિત માર્ગે ચાલે છે, સામાન્ય રીતે દુઃખ પામે છે. અમે તો હંમેશાં નિરાધાર છીએ અને નિરાધારને જ પ્રિય છીએ; તેથી, ધનવાન સ્ત્રીઓ સામાન્ય રીતે અમને પસંદ કરતી નથી. લગ્ન અને મિત્રતા તો સમાન ધન, વંશ, શક્તિ, સૌંદર્ય અને પ્રતિષ્ઠાવાળા વચ્ચે જ યોગ્ય ગણાય છે; શ્રેષ્ઠ અને નીચ વચ્ચે કદી નહીં. હે વિદર્ભકુમારી, તું આ સમજ્યા વિના મને પસંદ કર્યો—જેમાં ગુણ નથી અને યાયાવર સંતો દ્વારા વ્યર્થમાં વખાણવામાં આવે છે. તેથી, તું તારા સમકક્ષ ક્ષત્રિય વીરને પસંદ કર, જેના દ્વારા તને આ લોક અને પરલોકમાં કલ્યાણ મળશે. શિશુપાલ, શાલ્વ, જરાસંધ, દંતવક્ર અને બીજા રાજાઓ, તેમજ તારો મોટાભાઈ રુક્મી પણ મારા વિરોધી છે. હે સુપ્રસન્ને, તને અહીં લાવવાનો મારો હેતુ એ રાજાઓના ગર્વને તોડવો હતો, જે પોતાની શક્તિના મદમાં અંધ હતા, અને ધર્મનિષ્ઠજનોની خاطر તેમનો અહંકાર નાશ કરવો હતો. હું તો નિરપેક્ષ છું—પત્ની, સંતાન કે ભોગની ઈચ્છા નથી; હું પોતામાં જ તૃપ્ત છું અને મારો ગૃહસ્થધર્મ તો પ્રકાશ વિના યજ્ઞ જેવો છે." આવી રીતે ભગવાને કહ્યું, કારણ કે તેઓ રુક્મિણીને પોતાનો અવિભાજ્ય પ્રિય ભાગ જાણતા હતા અને તેમનો મમત્વ પણ સમાપ્ત કર્યો. ત્રણેય લોકના સ્વામી એવા ભગવાનના આવા કઠોર વચનો, જે રુક્મિણીએ ક્યારેય સાંભળ્યા ન હતા, સાંભળીને રુક્મિણીjiના હૃદયમાં ભય અને દુઃખથી થરથરી ઉઠી, અને અંતરથી વ્યાકુળ થઈ, સતત રડવા લાગી. તેણી પોતાના લાલ નખોથી ભૂમિ પર આડી લીટી દોરતી, આંખોમાં અંજનેથી અંધારું પડેલું, કુંકુમથી લાલ થયેલા સ્તન આંસુથી ભીંજાઈ ગયા, અને શિરો નમાવેલું, દુઃખથી અવાજ રુંધાઈ ગયો હતો. અસહ્ય શોક અને ભયથી મન વિક્ષેપિત, હાથમાંથી કંકણ ખસી પડ્યું, પંખો પડી ગયો અને શરીર-મન સંમોહિત થઈ, વાવાઝોડામાં પડેલી કેળાની ડાળ જેવી, અચાનક બેભાન થઈ પડી રહી, વાળ વિખેરાઈ ગયા. આ દૃશ્ય જોઈ, કૃષ્ણજી, જે પોતાના પ્રિયની પ્રીતિથી બંધાયેલા હતા અને તેના ઊંડા પ્રેમથી અજાણ હતા, તેમના હૃદયમાં દયા આવી. તરત જ શય્યા પરથી ઊતર્યા, ચાર હાથવાળા ભગવાને રુક્મિણીને ઉઠાવી, વાળ ગોઠવ્યા અને પોતાના કમળ જેવા હાથે તેનો મુખ પુંછ્યો. આંખના આંસુ અને દુઃખથી ભીંજાયેલા સ્તન પણ પુંછ્યા, અને ભુજામાં ભરી લીધા—તે રુક્મિણી, જેને કૃષ્ણ સિવાય બીજું કશું પ્રિય નહોતું. પરમ દયાળુ ભગવાને, જે શાંતવના જાણે છે, પીડિત રુક્મિણીને સાંત્વના આપી, તેની માન અને કૃષ્ણના રમૂજથી ભ્રમિત મનને શમાવ્યું, કારણ કે તે આવા દુઃખ માટે અયોગ્ય હતી—ભગવાને, જે સજ્જનોના આશ્રય છે, તેને શાંત કર્યા. પછી શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: "હે વિદર્ભકુમારી, રિસાય નહીં; હું જાણું છું કે તું મને અત્યંત પ્રિય છે. તારા મીઠા વચન સાંભળવાની ઈચ્છાથી જ મેં રમૂજ કર્યો હતો. હું તો તારો પ્રેમથી કંપતા હોઠ, લલાટ પર ભ્રૂકુટિ અને લાલ લાજવંતી નજર જોવા ઇચ્છતો હતો. ગૃહસ્થ માટે તો, હે લજ્જાશીલા, પોતાના પ્રિય સાથે રમૂજી વાતચીતમાં સમય વિતાવવો એ સર્વોત્તમ લાભ છે." શુકદેવજી કહે છે: ભગવાનના આવા સાંત્વનથી રુક્મિણીજી સમજી ગઈ કે શ્રીકૃષ્ણે રમૂજથી એમ કહ્યું હતું, અને પતિ છોડીને જવાની ભયમાંથી મુક્ત થઈ ગઈ. તેણે ભગવાનના મુખને પ્રેમભરી, લાજવંતી સ્મિત સાથે જોયું અને સૌમ્ય દૃષ્ટિથી પુણ્યશ્લોક શ્રીકૃષ્ણને કહ્યું: "હે કમળનયન, તમે જે કહ્યું એ સાચું છે. હું તો અલ્પગुणવાળી અને અજ્ઞાની, તમે સર્વ વૈભવના સ્વામી અને પોતાની મહિમામાં આનંદ લેતા હો, તમારી સાથે મારી શું સરખામણી? હે મહાબાહુ, તમે સર્વ ગુણોમાં રહો છો, છતાં એમાં લિપ્ત નથી—જેમ સાગર તરંગોમાં હોવા છતાં સ્વતંત્ર રહે છે. તમે ઇન્દ્રિયાતીત છો, ભક્તોની خاطر અવતાર ધારો છો અને રાજાઓના હૃદયમાંથી અવિદ્યાનો અંધકાર દૂર કરો છો. તમારા ચરણકમળ સુધી પહોંચવાનો માર્ગ, જે ઋષિઓને પ્રિય છે, એ મનુષ્યો અને પશુઓ માટે અતિ દુષ્કર છે; કેમ કે તમારી લીલા લોકધર્મથી પર છે—માત્ર તમારા અનુયાયીઓ જ તેને સમજીએ છે. તમે તો નિરાધાર છો, કેમ કે તમારે સિવાય બીજું કશું નથી; અને શક્તિશાળી પણ તમને સમર્પિત કરે છે. જે લોકો તૃપ્તિ અને સંપત્તિના મદમાં અંધ છે, તેઓ તમને ઓળખી શકતા નથી; છતાં તમે મહાનને પણ પ્રિય છો અને તેઓ પણ તમારે પ્રિય છે. તમામાં સર્વ પુરુષાર્થ અને તેમના ફળો સમાય છે; વિદ્વાન પુરુષો તમને ઇચ્છીને બધું ત્યાગી દે છે. તમારો સંગ એ લોકો માટે યોગ્ય છે, જે સ્ત્રી-પુરુષના સુખ-દુઃખમાં ફસાયેલા નથી. તમે, જેમની મહિમા ક્રોધ ત્યાગી દેવેલા ઋષિઓ દ્વારા ગવાય છે, જગતના આત્મા અને આત્માનો દાતા છો—એવું મેં સાંભળ્યું છે. જ્યારે તમારું ભ્રૂકુટિ સમયના રૂપે સંકેત આપે છે, ત્યારે બ્રહ્મા અને શિવ પણ આશીર્વાદ ગુમાવી દે છે; તો બીજાની તો વાત જ શું? હે ગદાગ્રજ, તમારી વાણી ભલે સામાન્ય લાગે, પણ તમે ધનુષ્યના ટાણે રાજાઓને વિદાય આપ્યા અને મને લઈ ગયા—જેમ સિંહ પ્રાણીઓમાં પોતાનો હિસ્સો ખેંચે; તેમના ભયથી જ હું મહાસાગરમાં આશ્રય લીધો હતો. તમારે ઇચ્છીને, અમ્બરીષ, નાહુષ, ગયાદિક શ્રેષ્ઠ રાજાઓએ પોતાનું રાજ્ય ત્યાગી, વનમાં ગયા; પણ જે અહીં રહે છે, તેઓ તમારો માર્ગ કેમ નથી અપનાવતા? જેને તમારા ચરણકમળની સુગંધ, જે પુણ્યશીલોના વચનમાં વર્ણવાય છે અને લોકમાત્રને મુક્તિ આપે છે, તે સાંભળી છે, તે બીજું આશ્રય કેમ શોધે? પણ મોહિત મનુષ્યો, જે લક્ષ્મીપતિના ધામને અવગણીને ભૌતિક સુખમાં મગ્ન છે, તેઓ તમારું મહિમા સમજતાં નથી." આ રીતે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને રુક્મિણીજી વચ્ચે પ્રેમભરી વાતચીત થઈ, જેમાં પરમ તત્ત્વ અને પ્રેમનું સૌંદર્ય ઝળહળ્યું.