શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

યાદવ વંશમાં જન્મેલા શ્રીકૃષ્ણ, જે પોતાની લીલા દ્વારા સમગ્ર બ્રહ્માંડનું સર્જન, પાલન અને સંહાર કરે છે, ગૌરક્ષાના અને પોતાના કુટુંબના રક્ષણ માટે અવતરી આવ્યા હતા. એક દિવસ, સુંદર દુલ્હન રૂક્મિણી પોતાના અંતઃપુરમાં ભગવાનની સેવા કરી રહી હતી. તે મહેલ મોતીની લટકતી હારોથી અલંકૃત, છત્ર અને રત્નમય દીવટીઓથી શોભાયમાન હતો. ત્યાં ચમેલીના ફૂલો અને સુગંધિત પુષ્પમાળાઓથી વાતાવરણ સુગંધિત બન્યું હતું, મધમાખીઓના ગુંજનથી આનંદમય વાતાવરણ હતું અને ચાંદની જાળીદાર બારીમાંથી અંદર આવી રહી હતી. પારિજાતના વન અને અન્ય બગીચાઓની સુગંધિત હવા, અગરુના ધૂપની સુગંધ સાથે, આખા મહેલમાં પ્રસરી રહી હતી. દૂધના ફેન જેવી સફેદ ઉત્તમ શય્યા પર ભગવાન આરામથી બેઠા હતા અને રૂક્મિણી તેમના ચરણોમાં તેમની સેવા કરતી હતી. પોતાની સાથીની પાસેથી રત્નમય દંડવાળી ચામર લઈ, રૂક્મિણી ભગવાનને પંખો વાળતી હતી—એવું તે આરાધનાનું રૂપ હતું. જ્યારે રૂક્મિણી ધીમે પગલે ચાલતી, તેના પગમાં ઝવેરાતના પાયલ નાદ કરતા, હાથમાં વળય, મુદ્રિકા અને ચામર શોભતા, કૂખ પર અમૂલ્ય કર્ધની અને વસ્ત્રની નીચે છુપાયેલા સ્તનો પર કુંકુમના લાલચટ્ટા હારથી ગળું શોભતું, ત્યારે તે અચ્યૂત ભગવાનના બાજુમાં તેજથી ઝળહળતી હતી. એવો સૌંદર્ય અને સમૃદ્ધિનો સ્વરૂપ રૂક્મિણીને જોયા પછી, જે ભગવાનના સિવાય બીજું કોઈ આશ્રય ન રાખતી, અને પોતે ભગવાન જેવી જ રૂપ ધારણ કરી હતી, ત્યારે હરિ આનંદિત થયા. તેમના વાળ વળેલા, કાનમાં કુંડલ, ગળામાં તેજસ્વી હાર અને મુખ પર અમૃત જેવું સ્મિત, એવા ભગવાને રૂક્મિણીને સંબોધી કહ્યું: "હે રાજકન્યા, તારી ઈચ્છા ઘણા મહાન, સંપન્ન, સુંદર, દયાળુ અને શક્તિશાળી રાજાઓએ કરી હતી. તું એ બધા સુયોજિત વર-માલાઓને તિરસ્કાર કરી, શિશુપાલ જેવા ગર્વીલા રાજાઓને અવગણ્યા અને પિતા-ભાઈએ તને જે આપ્યો, તેને સ્વીકાર્યું—પછી તું તારા સમકક્ષ કોઈને કેમ ન પસંદ કર્યો? હે સુનયના, રાજાઓના ભયથી, તું શક્તિશાળી દુશ્મનો બનાવી, રાજસિંહાસન ત્યજી, દરિયાની શરણમાં ગઈ. સ્ત્રીઓ જે પુરુષની દિશા સ્પષ્ટ નથી, તેના પાંણે જાય છે, તેઓ સામાન્ય રીતે દુઃખ પામે છે. અમે હંમેશા ગરીબ છીએ, અને ગરીબોને જ પ્રિય છીએ; તેથી, ધનવાન સ્ત્રીઓ સામાન્ય રીતે મને પસંદ કરતી નથી. લગ્ન અને મિત્રતા સમાન ધન, કુળ, શક્તિ, સૌંદર્ય અને પ્રતિષ્ઠાવાળા વચ્ચે જ યોગ્ય છે; સર્વોચ્ચ અને ન્યૂનતમ વચ્ચે કદી નહીં. હે વિદર્ભની રાજકન્યા, તું આ સમજી શકી નહીં અને મને પસંદ કર્યો—જેમાં ગુણ નથી, અને ભિક્ષુકો દ્વારા વ્યર્થ પ્રશંસા પામે છે. તેથી, તું તારા સમકક્ષ ક્ષત્રિય વીરને પસંદ કર, જેના દ્વારા તને આ લોક અને પરલોકમાં સદ્‌ફળ મળશે. શિશુપાલ, શલ્વ, જરસંધ, દંતવક્ર અને બીજાં રાજાઓ, અને તારો ભાઈ રૂક્મી—all are my enemies. હું તને અહીં લાવ્યો, એમના ગર્વને દમાવવા અને સજ્જનોના હિત માટે એમની અહંકારને નાશ કરવા. હકીકતમાં, હું તટસ્થ છું; મને પત્ની, સંતાન કે ભોગની ઈચ્છા નથી; હું સ્વયંમાં પૂર્ણ છું—મારું ગૃહ તો માત્ર એક નિર્લિપ્ત યજ્ઞ છે." આ રીતે ભગવાને કહ્યું અને રૂક્મિણીને પોતાના અવિભાજ્ય પ્રિયરૂપે જોઈ, અંતે એમના ગર્વનું અંત કર્યું. ત્રણેય લોકના સ્વામી ભગવાનના મોઢેથી આવી કઠોર વાતો, જે રૂક્મિણીએ કદી સાંભળી ન હતી, સાંભળી, તે ભયથી કાંપતી, અંતરમાં દુઃખ અને શોકથી વ્યાકુળ થઈ, રડવા લાગી. તેણે પોતાના સુંદર પગની લાલ નખોથી જમીન પર આલેખન કર્યું, આંખોમાં કાજલથી અંધારું થયું હતું, સ્તન પર કુંકુમ વિલય થઈ ગયો હતો, અને તે શિરોનમ્ર થઈ ઊભી રહી, દુઃખથી અવાજ અટકી ગયો હતો. અસહ્ય દુઃખ અને ભયથી તેનું મન તૂટી ગયું, હાથમાંથી કંગણ ખસી પડ્યા, ચામર જમીન પર પડી ગયું, શરીર, મન ગૂંચવાઈ ગયું અને વાદળના ઝટકાથી વાવડી ગયેલી કેળાના વૃક્ષ જેવી, તે બેભાન થઈ પડી રહી. આ જોઈ, ભગવાન કૃષ્ણ, પોતાની પ્રિયાની પ્રેમબંધનથી બંધાયા, તેના ઊંડા પ્રેમથી અજાણ, કરુણા પામ્યા. તરત જ શય્યા પરથી ઊતર્યા, ચારભુજાવાળા પ્રભુએ તેને ઊભી કરી, વાળ ગોઠવ્યા અને કમળ જેવા હાથે તેનો મુખ પુંછ્યો. આંખોમાંથી આંસુ, દુઃખથી ભીંજાયેલા સ્તન પુંછ્યા અને પોતાના ભુજથી તેને અંકે લીધા—એવી જે ભગવાન સિવાય બીજાને ન માનતી. શાંતવના જાણનારા ભગવાને, દયાથી વ્યાકુળ, દુઃખી રૂક્મિણીને શાંત કરી—જોકે તેનું મન ગર્વ અને રમતમાં ભ્રમિત થયું હતું, છતાં તે આવું દુઃખ પામવા યોગ્ય ન હતી. ધર્મપ્રાણોને આશ્રય આપનારા ભગવાને તેને શાંત પાડ્યું. પછી ભગવાને કહ્યું: "હે વિદર્ભકન્યા, ક્રોધ ન કર; હું જાણું છું કે તું મને સર્વેવી રીતે સમર્પિત છે. તારા વચનો સાંભળવા માટે જ મેં હલકાવટથી આ બધું કર્યું. તારા મુખને જોઈશ, પ્રેમથી થરથરાતા હોઠ, લાલ પડછાયાવાળા તીરસ્કારભર્યા ચિત્ત અને ભ્રુકુટિની સુંદર વક્રતા જોઈશ—એ મારી ઇચ્છા હતી. ગૃહસ્થ માટે, હે લજ્જાશીલ અને સુંદર, પતિ-પત્ની વચ્ચે રમુજી વાતચીતમાં સમય વિતાવવો એ સર્વોચ્ચ લાભ છે." શુકદેવજીએ કહ્યું: ભગવાને આવી રીતે શાંતવ્યા પછી, રૂક્મિણી સમજી ગઈ કે ભગવાને મજાકમાં કહ્યું હતું અને પ્રિયના ત્યાગનો ભય છોડ્યો. પછી રૂક્મિણી, ભગવાનના મુખ તરફ કાંપતા, પ્રેમભર્યા દૃષ્ટિથી જોઈ, લજ્જાસભર સ્મિત સાથે, શ્રેષ્ઠ પુરુષને કહ્યું: "હે કમળનેત્ર, તમે જે કહ્યું તે સાચું છે. હું તો ગુણહીન અને અજ્ઞાની છું, કેમ તમારી જેવી મહિમાવાન, સર્વ સંપત્તિના સ્વામી માટે યોગ્ય બની શકું? તમે સર્વ ગુણોમાં વસો છો પણ તેમાથી અસંલગ્ન રહો છો—જેમ દરિયો તરંગો નીચે અડગ રહે છે. ઇન્દ્રિયોથી પર, તમે ભક્તો માટે અવતાર ધારો છો અને રાજાઓના હૃદયમાંથી અજ્ઞાનના ઘોર અંધકારને દૂર કરો છો. તમારા ચરણકમળનો માર્ગ મહર્ષિઓનો વિષય છે; મનુષ્ય અને પશુઓ માટે તે સમજવું અઘરું છે, કેમ કે તમારાં કર્મો લોકયાત્રાથી પર છે; માત્ર તમારા અનુયાયીઓ જ તેને સમજી શકે છે. તમે ખરેખર નિર્વસ્તુક છો, કેમ કે તમારા સિવાય બીજું કંઈ નથી; શક્તિશાળી પણ તમને ભેટ આપે છે. જે લોકો લોભ અને ધનની મદમાં અંધ છે, તેઓ તમને ઓળખી શકતા નથી; છતાં, મહાન લોકો પણ તમને પ્રિય છે અને તમે તેમને પ્રિય છો. તમારું સંગ એ જ્ઞાનીઓ માટે યોગ્ય છે, જે બધું ત્યજી તમને ઇચ્છે છે; સ્ત્રી-પુરુષના સુખ-દુઃખમાં લીન લોકો માટે નહીં. મહર્ષિઓ દ્વારા પ્રશંસિત, તમે આત્મા અને જગતને આત્મા આપનારા છો—એવું મેં સાંભળ્યું છે. જ્યારે તમારું ભ્રુકુટિ સંકેત કરે છે, ત્યારે બ્રહ્મા-શિવ પણ પોતાના વરદાન ગુમાવી દે છે; તો બીજાની તો વાત જ શું? હે ગદાગ્રજ, તમારી વાણી ભલે સામાન્ય લાગે, પણ તમે ધનુષ્યના ટાણાથી રાજાઓને હંકાર્યા અને મને મેળવી લીધી—જેમ સિંહ પોતાના હિસ્સા માટે પશુઓમાં પ્રવેશ કરે; એમના ભયથી જ હું દરિયાની શરણમાં ગઈ. હે કમળનેત્ર, તમારે માટે અમ્બરીષ, નહુષ, ગય જેવા શ્રેષ્ઠ રાજાઓએ પોતાનું રાજ્ય ત્યજી, વનમાં પ્રવેશ કર્યો; છતાં, જે અહીં છે, તેઓ તમારા માર્ગે કેમ નથી ચાલતા?" આ રીતે, રૂક્મિણીએ ભગવાનની મહિમા અને પોતાના ભાવ વ્યક્ત કર્યા, અને બંનેના પ્રેમભર્યા સંવાદથી અંતઃપુર મધુર આનંદથી ગુંજી ઉઠ્યું.