શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીકૃષ્ણ પોતાના ગૃહમાં, સર્વ પ્રકારની તુલના અને ભેદથી પર, પોતાના મનની મરજીમાં લીન થઈને પોતાની પત્નીઓ સાથે રહેતા હતા, જેમ સામાન્ય ગૃહસ્થ પોતાના પરિવાર સાથે આનંદથી રહે છે. લક્ષ્મીપતિ શ્રીકૃષ્ણને પતિ રૂપે પામીને, જેમના માર્ગને બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓ પણ જાણતા નથી, એ સ્ત્રીઓ હર્ષ અને સતત વધતી પ્રેમભાવના સાથે, સ્મિત, નજર, સંગમ, રમુજી વાણી અને લજ્જા દ્વારા તેમની સેવા કરતી હતી. શ્રીકૃષ્ણની સેવામાં સૈકડો દાસીઓ પણ જોડાઈ, જે તેમના માટે બહાર આવવું, બેઠાડવું, પૂજા કરવી, પગ ધોવું, પાન આપવું, આરામ આપવો, ચમર ફૂંકવું, સુગંધિત હાર પહેરાવવું, વાળ ગોઠવવું, શય્યા તૈયાર કરવી, સ્નાન કરાવવું અને ભેટો આપવી જેવી સેવાઓ કરતી હતી. આ રીતે 'પારિજાત વૃક્ષ લાવવું અને નરકાસુરનો સંહાર' નામે ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધનો ઓગણસિત્તેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે. કેટલાક સમય પછી, શ્રી બાદરાયણ કહે છે: એક વખત ભૈષ્મી (રુક્મિણી) પોતાના પતિ, જગતના ગુરુ શ્રીકૃષ્ણની સેવામાં લાગી હતી, જેમણે પોતાની સખીઓ સાથે મળીને ચમરથી પતિને શીતળતા આપી રહી હતી, જ્યારે શ્રીકૃષ્ણ પોતાના શય્યાપર આનંદપૂર્વક બેઠા હતા. જે ભગવાન પોતાના રમણથી બ્રહ્માંડની રચના, પાલન અને સંહાર કરે છે, એ યદુવંશમાં ગોકુળ અને પોતાના સ્વજનોની રક્ષા માટે અવતરી આવ્યા હતા. એ આંતરકક્ષમાં, જ્યાં મોતીની માળા ઝૂલતી હતી, છત ઉપર શોભાયમાન છત્ર અને રત્નમય દીવાનાં પ્રકાશથી સજ્જ હતી, ચમેલીના ગુલાબી ફૂલોના હાર, મધમાખીઓની ગુંજન અને ઝાલરદાર ઝરોખામાંથી પ્રવેશતી શુદ્ધ ચાંદનીથી એ સ્થાન શોભાયમાન હતું. પારિજાત વનના સુગંધિત પવન અને અગરબત્તીનું સુગંધિત ધુમાડું ઝરોખામાંથી વહેતું હતું. દૂધના ફેન જેવી સફેદ ઉત્તમ શય્યાપર, રુક્મિણી ભગવાનની સેવા કરતી હતી. સખી પાસેથી રત્નમય હેન્ડલવાળી યકપૂંછડી લઈ, દેવીએ ભગવાનની પૂજા રૂપે ચમર ફૂંકી. જ્યારે તે ભગવાન અચ્યુતની બાજુમાં ઉભી રહી, તેના પગમાં ઝીલમિલતાં પાયલ, હાથમાં વાળીઓ, કડાં અને ચમર, કપડાંની અંદર છુપાયેલા સ્તન પર કુંમકુમથી લાલ થયેલું હાર અને કમર પર અમૂલ્ય કટિબંધથી તે તેજસ્વી લાગી રહી હતી. શ્રીકૃષ્ણે, સૌંદર્ય અને વૈભવની મૂર્તિ એવી, પોતાની સમાન રૂપ ધારણ કરનાર અને પોતે સિવાય બીજું કોઈ આશ્રય ન ધરાવતી રુક્મિણીને જોયા. પોતાના વાળની લટમાં, કાનના કુંડળ અને તેજસ્વી હાર સાથે, અમૃત સમાન સ્મિતે તે ખુશ થઈને બોલ્યા. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: “હે રાજકુમારી, તને પામવા માટે વિશ્વના રક્ષક એવા અનેક શક્તિશાળી, ધનવાન, સુંદર, દયાળુ અને શક્તિશાળી રાજાઓ ઇચ્છતા હતા. તું એ બધા સામે અવગણના કરી, શિશુપાલ જેવા ગર્વીલા રાજાઓને તુચ્છ માન્યા, અને તારા પિતા તથા ભાઈએ તને મને સમર્પિત કરી—પણ તું તારા સમકક્ષ કોઈને કેમ પસંદ ન કર્યો? હે સુંદર ભ્રૂવાળી, રાજાઓના ભયથી તું દરિયામાં શરણ ગઈ, શક્તિશાળી રાજાઓને દુશ્મન બનાવી, રાજ્યના આરામ છોડી દીધા. જે સ્ત્રીઓ એવા પુરુષોનું અનુસરણ કરે છે, જેમનો માર્ગ સ્પષ્ટ નથી અને જેઓ લોકમાર્ગથી વિમુખ છે, તેઓ સામાન્ય રીતે દુઃખ પામે છે. હું તો હંમેશાં દરીદ્ર છું અને દરીદ્રોને જ પ્રિય છું; તેથી, હે સુકુમારિકા, ધનવાન સ્ત્રીઓ સામાન્ય રીતે મને પસંદ કરતી નથી. લગ્ન અને મિત્રતા એ સમાન ધન, વંશ, શક્તિ, સૌંદર્ય અને પ્રતિષ્ઠા ધરાવનારાઓ વચ્ચે જ યોગ્ય છે; ઊંચા-નીચા વચ્ચે ક્યારેય નહીં. હે વિદર્ભકુમારી, આ વાતને સમજ્યા વિના, તું મને—જેમાં કોઈ ગુણ નથી—અને ફક્ત ભિક્ષુકો જ જેની પ્રશંસા કરે છે, તેને પસંદ કર્યો. તેથી, તું હવે તારા સમકક્ષ ક્ષત્રિય પુરુષ સાથે એકતા સાધ, જે તને આ લોક અને પરલોકમાં કલ્યાણ આપશે. શિશુપાલ, શાલ્વ, જરસંધ, દંતવક્ર અને અન્ય રાજાઓ, હે સુકુમારી, મારા દુશ્મન છે, અને તારો મોટો ભાઈ રુક્મી પણ એમાં સામેલ છે. હે સદગુણી, તને હું અહીં એ રાજાઓના ગર્વને તોડવા, તેમની દંભભરી શક્તિને દમન કરવા અને સજ્જનોના હિત માટે લાવ્યો છું. મારે તો પત્ની, સંતાન કે ભોગમાં કોઈ રુચિ નથી; હું તો સ્વયંમાં પરિપૂર્ણ છું, અને મારું ગૃહસ્થ જીવન તો માત્ર એક પ્રકાશવિહિન યજ્ઞ છે.” શુકદેવજી કહે છે: ભગવાને આ રીતે કહ્યું અને પોતાની પ્રિયાને, જે પોતાના સ્વરૂપથી અવિભાજ્ય હતી, જોઈને, તેની લજ્જા દૂર કરી. ત્રણે લોકના ભગવાને આવા કઠોર શબ્દો કહ્યા—જે રુક્મિણીએ ક્યારેય પોતાના પ્રિયથી સાંભળ્યા ન હતા—ત્યારે રાણી ડરી ગઈ, હૃદયથી કંપતી, ઊંડા દુઃખમાં ડૂબી, રડવા લાગી. તેણે પોતાના સુંદર પગથી, જે નખની લાલિમાથી ઝગમગતો હતો, જમીન પર આડી લીટીઓ દોરી, તેના આંસુ કાજલથી કાળા પડી ગયા, કુંમકુમથી રંગાયેલા સ્તન આંસુથી ભીંજાઈ ગયા, અને તે માથું નમાવી ઊભી રહી, દુઃખથી અવાજ રુંધાઈ ગયો. અસહ્ય દુઃખ, ભય અને શોકથી તેનું મન વિક્ષિપ્ત થઈ ગયું, હાથમાંથી કંગણ સરકી પડ્યા, ચમર પડી ગયું; શરીર, મન ગૂંચવાઈ ગયું અને તે પવનથી હલનારી કેળના વાવડ જેવી અચાનક બેભાન થઈ પડી, વાળ વિખેરાઈ ગયા. આ જોઈને, શ્રીકૃષ્ણ, પોતાની પ્રિયાની પ્રીતિથી બંધાઈ, તેના ઊંડા પ્રેમથી અજાણ, દયાળુ થઈ ગયા. તરત જ પથારી પરથી ઊતર્યા, ચારે ભુજા ધરાવનાર ભગવાને તેને ઊંચી ઉઠાવી, વાળ ગોઠવ્યા અને કમળ જેવા હાથે તેનો ચહેરો પુંછ્યો. એના આંખોના આંસુ અને દુઃખથી ભીંજાયેલા સ્તનો પુંછીને, ભગવાને પોતાની ભુજામાં એને ભેળવી લીધી—જે ભગવાન સિવાય બીજાને ક્યારેય મનથી સ્વીકારી નહોતી. સાંत्वન આપવામાં નિપુણ એવા ભગવાને, દયાથી પરિપૂર્ણ થઈ, એ દુઃખી સ્ત્રીને શાંત કરી; ગર્વ અને રમુજી વાતોથી ભ્રમિત થયેલી એ રાણી એવા દુઃખને લાયક ન હતી—પણ સજ્જનોના આશ્રય દાતા એવા ભગવાને તેને ઢાઢસ આપ્યું. ભગવાને કહ્યું: “હે વિદર્ભકુમારી, ક્રોધ ન કર, હું જાણું છું કે તું મને નિષ્ઠાપૂર્વક પ્રીતિ કરે છે. તારા મીઠા શબ્દો સાંભળવાની ઇચ્છાથી જ મેં રમુજી રીતે આવું કહ્યું હતું, હે સુન્દરી. હું તો તારા ચહેરા પર પ્રેમથી થરથરાવતા હોઠ, લાલ લાજથી લાલ થયેલી આંખોની કિનારીઓ અને ભ્રૂની સુંદર વક્રતા જોવા માંગતો હતો. ગૃહસ્થ માટે, હે લજ્જાશીલ અને સુંદર, પરિવાર જીવનમાં સર્વોચ્ચ લાભ તો પોતાના પ્રિયજન સાથે રમુજી વાતચીતમાં જ મળે છે.” શુકદેવજી કહે છે: ભગવાને આમ શાંત કર્યા પછી, રુક્મિણીએ સમજ્યું કે ભગવાને રમુજી રીતે કહ્યું હતું, અને પોતાના પ્રિયજન દ્વારા ત્યાગી નાખવામાં ડરવું છોડ્યું. તેણે ભગવાનના ચહેરા તરફ જોઈ, કોમળ અને પ્રેમભરી નજરથી, લજ્જાશીલ સ્મિત સાથે, શ્રેષ્ઠ પુરુષ શ્રીકૃષ્ણને કહ્યું: “હે કમળનેત્ર, તમે જે કહ્યું તે સાચું છે. હું તો અત્યંત તુચ્છ ગુણવાળી અને અજ્ઞાની, તમારી સમકક્ષ કેવી રીતે બની શકું? તમે તો સર્વ વૈભવના સ્વામી, પોતાના મહિમામાં આનંદ પામનારા છો. હે મહાબાહુ, તમે સર્વ ગુણોમાં વસો છો, છતાં તેમાથી અસ્પૃશ્ય રહો છો, જેમ સાગર તરંગો નીચે રહે છે. તમે તો હંમેશાં ઇન્દ્રિયાતીત છો, પણ ભક્તો માટે રૂપ ધારણ કરો છો, અને રાજાઓના હૃદયમાંથી અજ્ઞાનનું ઘેરું અંધકાર દૂર કરો છો. તમારા કમળ જેવા ચરણોનું માર્ગ, જે ઋષિઓને સુખદાયી છે, એ મનુષ્ય અને પશુઓ માટે અગ્રાહ્ય છે, હે પ્રભુ, કેમ કે તમારાં કર્મો લોકમર્યાદાથી પર છે; ફક્ત તમારા અનુયાયીઓ જ તમારા માર્ગને સમજવા સમર્થ છે.” આ રીતે, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને રુક્મિણીજી વચ્ચે પ્રેમ, રમુજી વાતચીત અને પરસ્પર સમજણથી ભરેલો સંવાદ પૂર્ણ થયો.