શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પ્રભુ શ્રીકૃષ્ણે, જે અવિનાશી અને સર્વ વ્યાપી છે, એક જ ક્ષણે અનેક રૂપ ધારણ કરી પોતાની દરેક પત્ની સાથે તેમના-તેમના મહલોમાં વિવાહ કર્યું. પછી તેઓ દરેક પત્નીના ગૃહમાં નિવાસ કરવા લાગ્યા, જ્યાં કોઈ તુલના કે ભેદ ન રહે, અને પોતાનાં મનગમતાં ગૃહસ્થ જીવનમાં, સામાન્ય ગૃહસ્થની જેમ, પોતાની પત્નીઓ સાથે આનંદપૂર્વક રહેવા લાગ્યા. લક્ષ્મીપતિ ભગવાનને પતિ રૂપે પામીને, જેની યાત્રા બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓ પણ જાણતા નથી, તે સૌ સ્ત્રીઓ આનંદથી અને સતત વૃદ્ધિ પામતી પ્રીતિથી ભગવાનની સેવા કરવા લાગી—ક્યારેક સ્મિતથી, ક્યારેક નજરોથી, ક્યારેક મૌન સંકેતો અને રમૂજી વાતોથી, તો ક્યારેક લજ્જા સાથે. તેમના માટે અનેક દાસીઓ પણ સેવા કરતી—ક્યારેક ભગવાનને આવકારતી, બેઠક આપતી, પૂજા કરતી, પગ ધોતી, પાન આપતી, આરામ આપતી, પંખો વાળતી, સુગંધિત હાર પહેરાવતી, વાળ ગોઠવતી, શય્યા તૈયાર કરતી, સ્નાન કરાવતી અને ભેટો અર્પણ કરતી. આ રીતે, પારિજાત વૃક્ષ લાવવાની અને નારકાસુરના વધની કથા પૂર્ણ થાય છે. પછી, એક દિવસ, બાદરાયણ મુનિ વર્ણવે છે, ભાઈષ્મી (રુક્મિણી) પોતાના પતિ, જગતના ગુરુ શ્રીકૃષ્ણની સેવા કરી રહી હતી. તે સમયે ભગવાન આનંદથી પોતાના શયન પર આરામ કરતા હતા અને રુક્મિણી પોતાની સાથીઓ સાથે તેમને પંખો કરી રહી હતી. જે ભગવાન રમતમાં જ જગતની સર્જના, પાલન અને લય કરે છે, તે યદુકુળમાં ગૌરક્ષા અને પોતાના વંશના રક્ષણ માટે અવતરી હતા. આ આંતરકક્ષામાં, જ્યાં મોતીની ઝાંપ, મણિથી શોભતા દીવા અને છત્રથી શોભાયમાન હતી, ચમેલીના ફૂલોની માળાઓ, મધમાખીઓની ગુંજ, અને જાળીમાંથી પ્રવેશતી શુદ્ધ ચાંદણીથી સૌંદર્ય પ્રસરી રહ્યું હતું. પારિજાત વનના સુગંધિત પવન અને અગરુની સુગંધ પણ હલકી રીતે પ્રસરી રહી હતી. સફેદ ફીણ જેવી ઉત્તમ શય્યામાં ભગવાન આરામ કરતા હતા અને રુક્મિણી તેમની સેવામાં તત્પર હતી. પછી, રુક્મિણીએ પોતાની સાથીના હાથમાંથી મણિખચિત પંખો લઈને ભગવાનને પંખો કરી પૂજનરૂપ સેવા અર્પી. તેના પગમાં ઝાંઝર, હાથમાં મુદ્રિકા અને કાંગણ, ગળામાં હાર, કપડાંની અંદર ગુપ્ત સ્તનો પર કુંમકુમનો રંગ, કમર પર કિંમતી કમરપટ્ટા—આ બધાથી તે ભગવાન અચ્યુતની બાજુમાં તેજस्वી લાગી. એવી એ સૌંદર્ય અને વૈભવની મૂર્તિ, રુક્મિણી, જેની બીજે કોઈ આશ્રય ન હતો અને જે ભગવાનના રૂપને અનુરૂપ સ્વરૂપમાં હતી, તેને જોઈને શ્રીકૃષ્ણ, પોતાના વક્ર સ્મિત, વાળ, કાનના કુંડલ અને તેજસ્વી હારથી શોભતા, મધુર સ્મિત સાથે બોલ્યા. ભગવાને કહ્યું: "હે રાજકુમારી! તને જગતના રક્ષક, શક્તિ, સંપત્તિ, સૌંદર્ય અને દાનમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાઓએ ઇચ્છી હતી. તું એ બધા સુયોજિત વરરાજાઓને, શિશુપાલ વગેરે ગર્વીલા રાજાઓને ત્યજી, તારા ભાઈ અને પિતાની ઇચ્છાથી મને પસંદ કર્યો—પણ તું તારા સમાન વર ક્યારેય પસંદ ન કર્યો, એવું કેમ?" "હે સુંદર ભ્રૂવાળી! રાજાઓના ભયથી તું સાગર સુધી પહોંચી ગઈ, શક્તિશાળી રાજાઓને દુશ્મન બનાવી, રાજગાદી ત્યજી. આવા પુરુષોનું અનુસરણ કરતી સ્ત્રીઓ સામાન્ય રીતે દુઃખ પામે છે." "હું તો હંમેશા નિર્ધન છું, અને નિર્ધનને જ પ્રિય છું. એટલે, ધનવાન સ્ત્રીઓ મને પસંદ કરતી નથી. લગ્ન કે મિત્રતા તો સમાન ધન, કુળ, શક્તિ, સૌંદર્ય અને પ્રતિષ્ઠાવાળા વચ્ચે જ યોગ્ય છે—ઉચ્ચ અને નીચ વચ્ચે નહીં." "હે વિદર્ભકુમારી! તું આ સમજ્યા વિના મને પસંદ કર્યો—મને, જે ગુણહિન છે અને ભિક્ષુકો દ્વારા વ્યર્થમાં વખાણાય છે. તેથી તું તારા સમાન કોઈ ક્ષત્રિય વીરને અપનાવજે, જેના દ્વારા તને આ લોક અને પરલોકમાં સારા ફળ મળશે." "શિશુપાલ, શાલ્વ, જરસંધ, દંતવક્ર અને બીજા ઘણા રાજા, અને તારો ભાઈ રુક્મી પણ, મારા વિરોધી છે. તને અહીં લાવવાનો મારો ઉદ્દેશ એ રાજાઓના ગર્વને દબાવવાનો હતો, અને સજ્જનો માટે તેમના અહંકારને નાશ કરવાનો હતો." "હું તો નિરપેક્ષ છું—પત્ની, સંતાન કે ભોગની ઈચ્છા નથી; હું સ્વયંમાં તૃપ્ત છું, અને મારું ગૃહસ્થાશ્રમ તો માત્ર ઔપચારિકતા છે." આવી વાણી બોલીને ભગવાન સ્થિર રહયા, કારણ કે રુક્મિણી તો તેમને અવિભાજ્ય પ્રિય હતી, અને તેની લઘુતા પણ દૂર થઈ ગઈ. પરમેશ્વરનાં આવા કઠોર શબ્દો, જે રુક્મિણીએ ક્યારેય પોતાના પ્રિય પાસેથી સાંભળ્યા ન હતા, સાંભળી રુક્મિણીનું હૃદય ધરી શક્યું નહીં. ડરીને, દુઃખથી થરથરતી, અવિરત આંસુ વહાવતી દુઃખમાં ડૂબી ગઈ. તેના સુંદર પગના નખોની લાલિમાથી પૃથ્વી રંગાઈ ગઈ, કાજળથી કલૂષિત આંસુઓ વરસી રહ્યા, કુંમકુમથી રંગાયેલા સ્તન પણ આંસુથી ભીંજાઈ ગયા, અને તે માથું ઝુકાવી, દુઃખથી અવાજ રુંધાઈને ઊભી રહી. અસહ્ય દુઃખ અને ભયથી તેનું મન ખોવાઈ ગયું, હાથમાંથી કાંગણ સળી પડી ગયા, પંખો હાથમાંથી છૂટી પડ્યો; શરીર અને મન બેભાન થઈ ગયા અને તે પવનથી હલનારા વાવેતર જેવા અચાનક બેભાન પડી ગઈ, વાળ વિખેરાઈ ગયા. આ દૃશ્ય જોઈ શ્રીકૃષ્ણ, જે પોતાની પ્રિયાની પ્રેમે બંધાયેલા હતા અને તેના ઊંડા પ્રેમથી અજાણ હતા, દયાથી દ્રવિત થયા. તેઓ તુરંત શય્યા પરથી ઊતર્યા, ચાર ભુજાવાળા ભગવાને રુક્મિણીને ઉઠાવી, વાળ ગોઠવ્યા અને પોતાના કમળ સમાન હાથે તેનું મુખ પુંછ્યું. તેણી આંખમાંથી આંસુ પુંછ્યા, દુઃખથી ભીંજાયેલા સ્તનો સાફ કર્યા અને પોતાની ભુજાથી તેને ભેળવી લીધી—તે, જે ભગવાન સિવાય બીજાને ક્યારેય મનથી સ્વીકારી નહોતી. ભગવાને, જે જાણે છે કેવી રીતે શાંતવના આપવી, દયાભાવે તેની શાંતિ આપી; એનું મન ગર્વ અને રમતમાં ખોવાઈ ગયું હતું, છતાં એ દુઃખને અયોગ્ય હતી—પરમેશ્વરે, સજ્જનોના આશ્રયદાતા, તેને શાંત કર્યા. પછી ભગવાને કહ્યું: "હે વિદર્ભકુમારી! રોષ ન રાખજે, હું જાણું છું કે તું મને અખંડિત ભક્તિપૂર્વક પ્રિય છે. તારી મીઠી વાણી સાંભળવા માટે જ મેં રમતમાં આવું કહ્યું." "મારે તો તારો પ્રેમથી કાંપતો મુખ, લાલ લાજથી ભરેલી તારી નજર અને રોષથી વળેલા તારા ભ્રૂઓનો રૂપ જોવા મન હતું." "ગૃહસ્થ માટે તો, હે ભયવિહોણી સૌંદર્યવતી, પત્ની સાથે રમૂજી વાતચીતમાં જ સૌથી મોટો સુખ હોય છે." એવી રીતે ભગવાને શાંતવના આપી, તો રુક્મિણી સમજી ગઈ કે ભગવાને તો માત્ર રમતમાં આવું કહ્યું હતું—તેણે પોતાના પ્રિય દ્વારા ત્યાગી દેવાની ભય પણ છોડી દીધી. પછી, રુક્મિણી ભગવાનના મુખને નમ્ર અને પ્રીતિભરી નજરે જોઈ, લજ્જા અને સ્મિતથી શોભતી વાણીથી બોલી: "હે કમળનેત્રવાળા! તમે જે કહ્યું એ સાચું છે. હું તો સામાન્ય ગુણવાળી, અજ્ઞાની સ્ત્રી—તમારી સમકક્ષ કેવી બની શકું? તમે તો સર્વ વૈભવના સ્વામી, તમારી મહિમામાં આનંદ માણો છો." "હે મહાબાહુ! તમે સર્વ ગુણોમાં નિવાસ કરો છો, પણ તેમ છતાં ગુણોથી અસ્પૃશ્ય રહો છો—જેમ સમુદ્ર તરંગો નીચે રહે છે તેમ. તમે ઇન્દ્રિયોથી પર છો, છતાં ભક્તોની خاطر રૂપ ધારણ કરો છો અને રાજાઓના હૃદયની અવિદ્યાના અંધકારને દૂર કરો છો.