શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પ્રસેના મૃત્યુ પામ્યા અને તેના ઘોડા પણ જંગલમાં સિંહ દ્વારા મારી નાખવામાં આવ્યા—આ દૃશ્ય લોકો જોઈ રહ્યા હતા. પછી પર્વતના ઢોળાણ પર એ સિંહ પણ એક રીંછ, એટલે કે ભાલૂ, દ્વારા સંહારવામાં આવ્યો હતો. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે, પોતાના સાથીઓને બહાર ઊભા રાખીને, એકલાએ જ ભયાનક અને અંધકારમય જાંબવાન્‌ના ગુફામાં પ્રવેશ કર્યો. આ ગુફામાં ભગવાને જોયું કે મૂલ્યવાન સ્યામંતક મણિ એક બાળકના રમકડા તરીકે રાખવામાં આવ્યો છે. કૃષ્ણે મણિ લેવા વિચાર્યું અને બાળક પાસે ઊભા રહ્યા. અજાણ્યા પુરુષને જોઈને બાળકની ધાયાએ ડરીને બૂમ પાડી. આ અવાજ સાંભળીને, બલશાળી જાંબવાન્ ક્રોધિત થઈને દોડતો આવ્યો. જાંબવાને ભગવાનને સામાન્ય માનવ તરીકે સમજ્યા અને તેમના પર તીવ્રતાથી હુમલો કર્યો; તે સમયે જાંબવાને ભગવાનની સાચી શક્તિ ઓળખી ન હતી. બંને વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ શરૂ થયું—ક્યારેક શસ્ત્રો, ક્યારેક પથ્થરો, ક્યારેક વૃક્ષો અને ક્યારેક પોતાના હાથથી—જેમ ગિધ્ધો માંસ માટે લડે છે તેમ. અડવીસ દિવસ અને રાત, બંને વિજયની ઇચ્છાથી, એકબીજાને વીજળી જેવી મજબૂત મુક્કાબાજીથી મારતા રહ્યા. અંતે, કૃષ્ણના પ્રહારોથી જાંબવાનના અંગ દુઃખી ગયા, શક્તિ ખૂટી ગઈ, શરીર પર ઘમ છૂટી ગયું અને તે આશ્ચર્યચકિત થઈને બોલી ઉઠ્યો: "હું જાણું છું કે તમે સર્વ જીવોમાં પ્રાણ, તેજ, શક્તિ અને બળ રૂપે રહેલા વિષ્ણુ, પુરાતન પુરુષ, સર્વોચ્ચ ભગવાન અને સ્વામી છો. તમે સર્જનહારના સર્જનહાર અને સર્વ સર્જિતોમાં રહેલા હો, સમય પણ તમે જ છો, સર્વ આત્માઓના આત્મા છો. તમારા માત્ર ક્રોધથી ઊંચા થયેલા કણાંથી જ સમુદ્રમાં માર્ગ થયો, પુલ બંધાયો, લંકાનું યશ વધ્યું અને દૈત્યના મસ્તક તીરોથી ધરી પર પડ્યા." આ રીતે ભગવાનને ઓળખીને, ભાલૂઓના રાજા જાંબવાને અચ્યુત દેવકીપુત્રને વંદન કર્યું. કમળનેત્ર શ્રીકૃષ્ણે પોતાના હાથથી તેને સ્પર્શ કર્યો અને ઘનગંભીર અવાજે, દયાથી ભરપૂર વચન આપ્યું: "હે ભાલૂ રાજા, હું અહીં મણિ માટે આવ્યો છું, જેથી પોતાના ઉપર આવેલા ખોટા આરોપમાંથી મુક્ત થઈ શકું." આ સાંભળીને જાંબવાને આનંદપૂર્વક પોતાની પુત્રી જાંબવતી અને મણિ શ્રીકૃષ્ણને અર્પણ કર્યા. બહાર રાહ જોતા લોકો જ્યારે જોયું કે કૃષ્ણ ગુફામાંથી નીકળ્યા નથી, તો તેઓ બાર દિવસ દુઃખમાં રહી, પછી પોતાના શહેર પરત ફર્યા. દ્વારકામાં, દેવી દેવકી, રુક્મિણી, વસુદેવ, મિત્રો અને સગાં સૌ દુ:ખી થઈ ગયા. દ્વારકાવાસીઓએ સતરાજિતને ધિક્કાર્યો અને કૃષ્ણના સમાચાર માટે ચંદ્રભાગા, એટલે કે દુર્ગાદેવીની આરાધના કરી. દેવી પ્રસન્ન થઈને આશીર્વાદ આપ્યો અને ત્યારબાદ ભગવાન કૃષ્ણ પોતાની પત્ની સાથે, મણિ લઈને, સૌને આનંદ આપતા ઉપસ્થિત થયા. હૃષીકેશને મણિ અને પત્ની સાથે સ્વસ્થ પાછા આવતાં, જાણે મૃત્યુમાંથી પાછા આવ્યા હોય તેમ, સમગ્ર દ્વારકા આનંદમાં ઝૂમી ઉઠી. પછી ભગવાને રાજસભામાં સતરાજિતને બોલાવી, મણિ કેવી રીતે મળ્યો તે જણાવ્યું અને મણિ તેને પરત આપ્યો. સતરાજિત ખૂબ શરમાઈ ગયા, મસ્તક ઝુકાવ્યું અને પાપના બોજથી પીડાતા ઘરે પાછા ફર્યા. મનમાં ઘોર પસ્તાવા અને ઉલઝળકટથી વિચારતા રહ્યા: "હું આ પાપથી કેવી રીતે મુક્ત થઉં? અચ્યુતને કેવી રીતે પ્રસન્ન કરું? લોકો મને દુષ્ટ, લોભી, મૂર્ખ ન કહે એ માટે શું કરવું?" પછી વિચાર્યું: "હું મારી પુત્રી, જે સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, અને મણિ બંને કૃષ્ણને આપી દઈશ—એમ કરવું યોગ્ય છે." આ નક્કી કરીને, સતરાજિતે પોતાની પુત્રી સત્યભામા અને મણિ લઈને કૃષ્ણને અર્પણ કર્યા. શ્રીકૃષ્ણે સૌવિધિ વિધિપૂર્વક સત્યભામા સાથે લગ્ન કર્યા; તે સ્ત્રી સૌંદર્ય, ગુણ અને પાત્રતા માટે સર્વત્ર પ્રખ્યાત હતી. પણ ભગવાને કહ્યું: "હે રાજા, હું મણિ સ્વીકારતો નથી. તે તારા પાસે જ રહે, તું દેવભક્ત છે, અમે ફક્ત તેના લાભમાં ભાગીદાર છીએ." કેટલાક સમય પછી, એક દિવસ શ્રીકૃષ્ણ યુયુધાન અને અન્ય સાથીઓ સાથે ઇન્દ્રપ્રસ્થ પાંડવોને મળવા ગયા. મુકુન્દ ભગવાનને આવતાં જોઈ, પાંડવપુત્રો જાણે પ્રાણ પાછા આવ્યા હોય તેમ ઉઠી પડ્યા. અચ્યુતને ભેટીને, તેમના અંગસંપર્શથી સર્વ દુ:ખ ભૂલી, પાંડવો આનંદથી તેમના પ્રેમાળ, સ્મિતભર્યા ચહેરા નિહાળતા રહ્યા. યુધિષ્ઠિર અને ભીમના ચરણોમાં વંદન કર્યા પછી, કૃષ્ણે અર્જુનને આલિંગન આપ્યું અને નવાં યમલાઓએ તેમનો સન્માન કર્યો. તાજેતરમાં વિવાહિત, લજ્જાશીલ દ્રૌપદી (કૃષ્ણા) પણ મુખ્ય આસન પર બેઠેલા કૃષ્ણને ભયમિશ્ર સન્માનથી મળવા આવી. સત્યકી અને અન્ય મહેમાનોને પણ પાંડવો દ્વારા સન્માન મળ્યો અને તેઓ પોતાના સ્થાન પર બેઠા. પછી કૃષ્ણે કુંતીને વંદન કર્યું, અને કુંતીએ પણ પ્રેમથી ભરેલા, અશ્રુભિન્ન નેત્રોથી તેમને આલિંગન આપ્યો. કૃષ્ણે કુંતી, અન્ય વહુઓ, બહેન અને સગાંઓનું સુખ-દુ:ખ પૂછ્યું. કુંતી, અનેક દુ:ખોની યાદ અને વિપત્તિ પછી પ્રાપ્ત થયેલા આત્મસાક્ષાત્કારથી, ભીની આંખે, પ્રેમથી કંપતી વાણીમાં બોલી: "અમારું કલ્યાણ તો ત્યારે જ થયું જ્યારે અમને રક્ષક મળ્યો; મારા ભાઈને યાદ કરીને, હે કૃષ્ણ, હું તને મોકલ્યો હતો. તું તો સર્વનો મિત્ર અને આત્મા છે, તને માટે કોઈ 'આપણે' કે 'અપણા' નથી; છતાં, હૃદયમાં નિવાસ કરીને, તું સ્મરણ કરનારા સર્વના દુ:ખ હટાવતો રહે છે." યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: "હું જાણતો નથી કે અમારો કયો પુણ્ય બાકી છે કે તું, જે યોગીઓ માટે પણ દુર્લભ છે, અમને દર્શન આપવા આવ્યો છે." રાજાના આ વિનંતી પર, ભગવાન કૃષ્ણ ઘણા મહિના સુધી ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં રોકાયા અને ત્યાંના લોકોના નેત્રોને આનંદથી તરબોળ કરી દીધા.