શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પ્રતિદિન, હે સ્વામી, તે રત્ન આઠ મણ સોનુ ઉત્પન્ન કરે છે; જ્યાં આ રત્નની પૂજા થાય છે, ત્યાં દુર્ભિક્ષ, આપત્તિ, સાપનો ઉપદ્રવ, રોગ અને દુર્ભાગ્ય ક્યારેય આવતું નથી. જ્યારે યદુકુળના રાજા, શૌરી કૃષ્ણે સત્રાજિત પાસે તે રત્ન માગ્યું, ત્યારે સત્રાજિતે ધનની ઇચ્છા ન રાખીને, કૃષ્ણની વિનંતીને અવગણતા, રત્ન આપ્યું નહિ. એક દિવસે, પ્રસેનાએ તે તેજસ્વી રત્ન ગળામાં ધારણ કરી, ઘોડા પર ચડીને વનમાં શિકાર કરવા ગયો. ત્યાં એક સિંહે પ્રસેના અને તેના ઘોડાને મારી નાખ્યા, રત્ન લઈ પર્વતની ગુફામાં ગયો. પણ ત્યાં જાંબવંતે, જે રત્ન ઈચ્છતો હતો, એ સિંહને મારી નાખ્યો. જાંબવંતે પણ તે રત્ન પોતાના પુત્ર માટે રમકડા તરીકે રાખી દીધું. આ દરમિયાન, પોતાના ભાઈ પ્રસેના નજરે ન પડતા, સત્રાજિત ખૂબ જ દુઃખી થયો. લોકોમાં ચર્ચા થવા લાગી: “જેના ગળામાં રત્ન હતું, તે કદાચ કૃષ્ણે મારી નાખ્યો હશે અને વનમાં ગયો હશે; હવે તેનો ભાઈ મારું છે.” આવા સંદેશા લોકો એકબીજાને કાનમાં કહેતા ફરે. ભગવાન કૃષ્ણે પોતાનું નામ બદનામ થતું સાંભળ્યું, એટલે પોતે નિર્દોષ છે એ સાબિત કરવા, નાગરિકો સાથે મળીને પ્રસેના જે માર્ગે ગયો હતો એ માર્ગે આગળ વધ્યા. વનમાં, તેમણે પ્રસેનાને મૃત હાલતમાં અને તેના ઘોડાને સિંહ દ્વારા મારવામાં આવ્યો તે જોયું; પછી પર્વતની ઢાળ પર સિંહ પણ એક રીંછ દ્વારા મારવામાં આવ્યો હતો તે જોયું. પછી ભગવાન પોતે એકલા જ રીંછોના રાજા જાંબવંતની ભયાનક, ઘનઘોર અંધકારયુક્ત ગુફામાં પ્રવેશ્યા, જ્યારે નાગરિકોને બહાર રોકી દીધા. ત્યાં, તેમણે જોયું કે તે અમૂલ્ય રત્ન એક બાળકના રમકડા તરીકે મુકાયું છે. કૃષ્ણે તે લેવા મનમાં નક્કી કર્યું અને બાળક પાસે ઊભા રહ્યા. અજાણ્યા પુરુષને જોઈને દાયણે ભયથી બૂમ પાડી; તેનો અવાજ સાંભળી, જાંબવંત, બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ, ક્રોધિત થઈને અંદર દોડી આવ્યો. જાંબવંતે કૃષ્ણને સામાન્ય માનવી સમજી, પોતાના સ્વામી હોવા છતાં ઓળખ્યા નહિ અને ક્રોધે ભરાઈ યુદ્ધ કરવા લાગ્યો. બંને વચ્ચે ભયંકર યુદ્ધ થયું; બંને જીત માટે આતુર, શસ્ત્રો, પથ્થરો, વૃક્ષો અને હાથથી લડી રહ્યા હતા, જાણે ગીધો માંસ માટે ઝઘડે છે એમ. આમ, અઠ્ઠાવીસ દિવસ સુધી, દિવસ-રાતે, આરામ વિના, બંનેએ એકબીજાને વીજળી જેવાં મુઠ્ઠી ઘા માર્યા. કૃષ્ણના ઘાઝડપથી જાંબવંતના અંગો દુઃખી, બળ ક્ષીણ, શરીર પર ઘમ આવી ગયો; તો જાંબવંતે આશ્ચર્યચકિત થઈ કૃષ્ણને કહ્યું: “હું જાણું છું કે તમે સર્વ જીવમાં પ્રાણ, બળ, શક્તિ અને તેજ છો—વિષ્ણુ, પુરાતન પુરુષ, પરમેશ્વર અને સ્વામી.” “તમે જ સર્જનહારના સર્જક છો, સર્જિતોમાં રહેલા છો; તમે જ સમય, માપનારા, પરમાત્મા અને સર્વ આત્માઓના આત્મા છો. તમારા ક્રોધથી ઉઠેલા એક કણાંથી જ સમુદ્રમાં માર્ગ થયો, પુલ બાંધાયો, લંકાનું યશ પ્રસિદ્ધ થયું અને રાક્ષસોના મસ્તક તીક્ષ્ણ બાણોથી ધરતી પર પડ્યા.” આ રીતે ભગવાનને ઓળખીને, રીંછોના રાજા જાંબવંત સામે અચ્યુત, દેવકીપુત્રે કહ્યું: “હે રીંછરાજ, હું રત્ન માટે તારી ગુફામાં આવ્યો છું, કારણ કે મારા પર ખોટો આરોપ આવ્યો છે; આ રત્નથી હું પોતાને નિર્દોષ સાબિત કરવા આવ્યો છું.” આ સાંભળી, આનંદથી જાંબવંતે પોતાની પુત્રી જાંબવતી અને રત્ન કૃષ્ણને અર્પણ કર્યા. બહાર, જ્યારે નાગરિકોએ જોયું કે કૃષ્ણ ગુફામાં ગયા પછી બહાર આવ્યા નથી, તો તેઓ બાર દિવસ સુધી દુઃખમાં રાહ જોઈ, પછી પોતાના શહેરમાં પાછા ફર્યા. કૃષ્ણ બહાર આવ્યા નથી એ સાંભળીને દેવકી, રુક્મિણી, વસુદેવ, મિત્રો અને સગાં સૌ દુઃખી થયા. દ્વારકાના દુઃખી નાગરિકોએ સત્રાજિતને શાપ આપ્યો અને કૃષ્ણના સમાચાર મેળવવા ચંદ્રભાગા દુર્ગા દેવી પાસે ગયા. તેમનાં પૂજનથી પ્રસન્ન થઈ દેવીએ આશીર્વાદ આપ્યો અને પછી હરિ, પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને પત્ની સાથે, આનંદભેર પ્રગટ થયા. હૃષીકેશને રત્નથી શોભિત અને પત્ની સાથે પાછા આવતા, જાણે મૃત્યુમાંથી જીવંત પાછા આવ્યા હોય એમ, સૌમાં મહાન ઉત્સવ છવાઈ ગયો. પછી ભગવાને સત્રાજિતને રાજાસભામાં બોલાવી, સમગ્ર ઘટના વર્ણવી, રત્ન તેને પરત આપ્યું. સત્રાજિત ખૂબ શર્મિંદો થયો; રત્ન લઈને, મોઢું નીચે ઝુકાવતું, પોતાના દોષથી પીડાતો ઘેર ગયો. ભયંકર પસ્તાવાથી અને અંતરમાં સંકટથી વિચારી રહ્યો: “હું કેમ પાપમાંથી મુક્ત થાઉં? અચ્યુતને કેવી રીતે પ્રસન્ન કરું? શું કરું જેથી લોકો મને સદ્ગુણવાળો માને, અને મને લોભી, મૂર્ખ, તુચ્છ ન ગણે?” પછી વિચાર્યું: “હું મારી પુત્રી, જે સ્ત્રીઓમાં રત્ન છે, અને રત્ન પણ, બંને તેમને આપી દઈશ; આ તેમનો પ્રસન્નતા માટે યોગ્ય માર્ગ છે, બીજો કોઈ નથી.” આ રીતે મનમાં નક્કી કરીને, સત્રાજિતે પોતે પોતાની પુત્રી અને રત્ન લઈને કૃષ્ણને અર્પણ કર્યા. ભગવાને યોગ્ય રીતે સત્યભામાનું, જે ગુણ, સૌંદર્ય અને સદાચારથી સૌમાં પ્રિય હતી, વિવાહ કર્યું. કૃષ્ણે કહ્યું: “હે રાજા, અમે રત્ન સ્વીકારતા નથી; તે તારા પાસે જ રહે, તું દેવોના ભક્ત છે, અમે તેનો લાભ લઈશું.” કેટલાક સમય પછી, શુકદેવજી કહે છે: એકવાર પરમાત્મા કૃષ્ણ, પોતાના સહયોગી યુયુધાન વગેરે સાથે, ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં પાંડવોને મળવા ગયા. મુકુંદ ભગવાનને આવ્યા જોઈ, પાંડુપુત્રો જાણે ફરીથી પ્રાણ આવ્યા હોય એમ એકસાથે ઊભા થયા. અચ્યુતને ભેટીને, પાંડવોને તેમના સ્પર્શથી સર્વ દુઃખ દૂર થઈ ગયા, અને તેઓ કૃષ્ણના પ્રેમભર્યા સ્મિતવાળા ચહેરા જોઈ આનંદિત થયા. પછી કૃષ્ણે યુધિષ્ઠિર અને ભીમના ચરણોમાં નમન કર્યું, અર્જુનને ભેટી, અને જુમલા ભાઈઓ તરફથી સન્માનિત થયા. કૃષ્ણા (દ્રૌપદી), જે તાજેતરમાં વિવાહિત હતી અને થોડું સંકોચતી હતી, તેણે પણ કૃષ્ણ પાસે જઈ, મુખ્ય આસન પર બેઠેલા ભગવાનને વિનમ્રતાપૂર્વક વંદન કર્યા.