શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

વૈદર્ભી પોતાના મનમાં ચિંતન કરતી હતી—'મારો પોતાનો પુત્ર જન્મગૃહમાંથી ગુમ થઈ ગયો હતો. આ યુવાન પણ એ જ ઉંમરનો અને સ્વરૂપમાં પણ એવો જ છે—જો એ ક્યાંક જીવતો હોય તો એ ક્યાં હોઈ શકે?' તેને આશ્ચર્ય થયું કે, 'આ યુવાને શારંગધારી શ્રીકૃષ્ણ જેવી કાયાના અંગો, ચાલ, અવાજ, સ્મિત અને નજર કેવી રીતે મેળવી લીધી?' પછી તો એના મનમાં દૃઢ વિશ્વાસ જાગ્યો: 'આ તો એ જ બાળક છે, જેને મેં પોતાના ગર્ભમાં ધારણ કર્યો હતો. મારા ડાબા હાથમાં પ્રેમથી કંપન થાય છે, અને એને માટે મારો સ્નેહ સતત વધે છે.' જ્યારે વૈદર્ભી આવી રીતે વિચારી રહી હતી, ત્યારે દેવકીપુત્ર, યશસ્વી કૃષ્ણ, દેવકી અને વસુદેવ સાથે ત્યાં પહોંચ્યા. સર્વજ્ઞ ભગવાન જનાર્દન બધું જાણતાં હોવા છતાં મૌન રહ્યા; ત્યારે નારદજીએ સમગ્ર કથા વર્ણવી—શમ્બરાસુરના વધ સહિત. આ અદ્ભુત કથા સાંભળીને કૃષ્ણજીની આંતરમંડળની સ્ત્રીઓ આનંદિત થઈ, અને વર્ષો સુધી ગુમ થયેલા બાળકને જાણે મૃત્યુમાંથી પાછો આવ્યો હોય એ રીતે હર્ષભેર આવકાર્યો. દેવકી અને વસુદેવ, કૃષ્ણ, બલરામ તથા તેમની પત્નીઓએ પણ એ દંપતીને અને રુક્મિણીને હર્ષથી ભેટ આપી. દ્વારકાનગરના રહેવાસીઓએ જ્યારે સાંભળ્યું કે ગુમ થયેલા પ્રદ્યુમ્ન પાછા ફર્યા છે, ત્યારે તેઓ પણ આશ્ચર્ય અને આનંદથી બોલ્યા: 'અરે! બાળક તો જાણે મૃત્યુમાંથી પરત આવ્યો—આ તો અમારો સદભાગ્ય છે!' એ પ્રદ્યુમ્નને, જેમને માતાઓ પોતાના પ્રભુ અને પિતાની લાગણીઓથી વારંવાર પૂજતા, જેમનો પ્રેમ દિન પ્રતિદિન વધતો ગયો—પણ એ આશ્ચર્યની વાત નહોતી, કેમ કે લક્ષ્મીજીના પ્રતિબિંબરૂપે, કામ અને પ્રેમના ક્ષેત્રમાં, ગુણહીન લોકો શું કરી શકે? આ રીતે 'પ્રદ્યુમ્ન જન્મ વર્તાંત' નામના પચપનમા અધ્યાયનો અહીં અંત આવે છે, જે શ્રીમદ્ ભાગવતના દશમ સ્કંધના દ્વિતીય ભાગનો અંત છે—પરમહંસ પરંપરાના શ્રેષ્ઠ પુરાણમાં. પછી છપ્પનમા અધ્યાય શરૂ થાય છે. શ્રી શુકદેવજી કહે છે: સતરાજિતે એક દોષ કર્યો હતો, તેથી તેણે પોતાની પુત્રી અને સ્યામંતક મણિ શ્રીકૃષ્ણને આપ્યા. રાજાએ પુછ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, સતરાજિતે શ્રીકૃષ્ણ સામે કયો દોષ કર્યો? તેને સ્યામંતક મણિ ક્યાંથી મળ્યો? અને તેણે પોતાની પુત્રી હરિને કેમ આપી?' શ્રી શુકદેવજી કહે છે: 'સતરાજિત સૂર્યદેવના મહાન ઉપાસક અને પ્રિય મિત્ર હતા. pleased થઈ સૂર્યદેવે તેમને સ્યામંતક મણિ આપ્યો.' મણિ ગળામાં પહેરી, સૂર્ય સમાન તેજથી ઝળહળતો સતરાજિત જ્યારે દ્વારકામાં પ્રવેશ્યા, ત્યારે લોકો તેમને ઓળખી ન શક્યા. દૂરથી તેમને જોઈને, લોકો તેમના દિવ્ય તેજથી ચકિત થઈ ગયા અને, ભગવાન કૃષ્ણ જ્યા જૂઆ રમી રહ્યા હતા ત્યાં જઈને જાણાવ્યું કે, 'અરે, ભગવાન, નારાયણ, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર દામોદર, કમળનેત્ર, ગોવિંદ, યદુઓના આનંદદાતા! જુઓ, સૂર્યદેવ સ્વયં તમને જોવા આવ્યા છે, તેમના પ્રખર કિરણો મનુષ્યોની નજર ચોરી લે છે.' 'નિશ્ચિત જ, સર્વશ્રેષ્ઠ દેવતાઓ ત્રણેય લોકમાં તમારા માર્ગની શોધ કરે છે; જાણે છે કે તમે યદુઓમાં છુપાયા છો, તેથી આજે અજ્ઞાત ભગવાન તમને જોવા આવ્યા છે.' શ્રીશુકદેવજીએ કહ્યું: બાળકોના આવા વચન સાંભળીને કમળનેત્ર કૃષ્ણ હસ્યા અને કહ્યું: 'એ સૂર્યદેવ નથી, એ તો સતરાજિત છે, જે મણિના તેજથી ઝળહળે છે.' સતરાજિત પોતાના ભવ્ય, શુભ સંસ્કારથી સજ્જ ઘરમાં પ્રવેશ્યા અને મણિને મંદિરમાં, બ્રાહ્મણો દ્વારા વિધિવત્ સ્થાપિત કરાવીને મૂકી દીધો. હે રાજન, એ મણિ દરરોજ આઠ મણ સોનું ઉત્પન્ન કરે છે; જ્યાં એ મણિ પૂજાય છે ત્યાં દુર્ભિક્ષ, આપત્તિ, સાપદોષ, રોગ કે દુર્ભાગ્ય આવતું નથી. યદુરાજ શૌરીએ જ્યારે એ મણિ માગ્યો, ત્યારે સતરાજિતે ધન ઈચ્છતા ન હોવાથી, વિનંતીને અવગણીને મણિ આપ્યો નહીં. એકવાર પ્રસેનાએ એ તેજસ્વી મણિ ગળામાં પહેરી, ઘોડા પર જંગલમાં શિકાર કરવા ગયો. ત્યાં એક સિંહે પ્રસેના અને એના ઘોડાને મારી નાખ્યા, મણિ લઈ પર્વતની ગુફામાં ગયો, પણ ત્યાં જાંબવંતે મણિની ઈચ્છાથી એ સિંહને મારી નાખ્યો. પછી જાંબવંતે એ મણિને પોતાના પુત્ર માટે રમકડાં તરીકે ગુફામાં રાખી દીધો. પોતાનો ભાઈ ન મળતા સતરાજિત ખૂબ દુઃખી થયા. લોકોમાં ચર્ચા થવા લાગી: 'જેના ગળામાં મણિ હતું, એ કદાચ કૃષ્ણ દ્વારા મારી નાખાયો અને જંગલમાં ગયો; એનો ભાઈ તો મારો છે.' આવી વાતો લોકો એકબીજાને કાનમાં કહેવા લાગ્યા. ભગવાન કૃષ્ણે જ્યારે પોતાનું નામ અપવાદથી કલંકિત થયું છે એવું સાંભળ્યું, ત્યારે પોતાનો નિર્દોષભાવ સાબિત કરવા, નાગરિકોને સાથે લઈ, પ્રસેનાના માર્ગ પર જંગલમાં ગયા. ત્યાં તેમણે જોયું કે, પ્રસેના અને એના ઘોડા સિંહ દ્વારા માર્યા ગયા છે, અને એ સિંહ પણ પર્વતની ઢાળે ભાલૂ દ્વારા મારવામાં આવ્યો છે. ભગવાન સ્વયં ભયાનક ગુફામાં પ્રવેશ્યા, બાકીના લોકોને બહાર રાખ્યા. એ ગુફામાં તેમણે જોયું કે અમૂલ્ય મણિ એક બાળકના રમકડાં તરીકે છે. તેઓ એ મણિ લેવા માટે બાળક પાસે ઊભા રહ્યા. અજાણ્યા પુરુષને જોઈને દાઈએ ડરેને બૂમ પાડી; એ સાંભળીને બલશાળી જાંબવંત ગુસ્સાથી અંદર દોડી આવ્યો. જાંબવંતે ભગવાનને સામાન્ય મનુષ્ય સમજીને, પોતાનો યજમાન ઓળખ્યા વગર, ક્રોધથી યુદ્ધ શરૂ કર્યું. બે યુદ્ધવીરોએ શસ્ત્રો, પથ્થરો, વૃક્ષો અને હાથોથી, જાણે ગિધો માંસ માટે લડે તેમ, ભયાનક યુદ્ધ કર્યું. અઠ્ઠાવીસ દિવસ સુધી દિવસ-રાત આરામ વિના, બંનેએ એકબીજાને વજ્ર જેવી મુઠીઓથી માર્યા. અંતે કૃષ્ણના ઘા સહન કરીને, શરીર દુર્બળ, અંગો બાંધાયેલા, શરીર પર પસીનો, જાંબવંત આશ્ચર્યચકિત થઈ બોલ્યા: 'હું જાણું છું કે તમે સર્વ પ્રાણીઓના જીવન, તેજ, શક્તિ અને બળ છો—વિષ્ણુ, પુરાતન પુરુષ, પરમેશ્વર અને સ્વામી. તમે સર્જનહારના પણ સર્જનહાર છો, સર્જિતમાં રહેલા હો, સમય છો, માપનારા ભગવાન છો, પરમાત્મા છો અને સર્વ આત્માનો આત્મા છો.' 'જેનાં માત્ર ક્રોધથી ભરેલા ત્રાંસા નજરથી સમુદ્ર વિક્ષેપિત થયો, માર્ગ દર્શાવ્યો, પુલ બાંધાયો, લંકાની ખ્યાતિ વધારાઈ અને રાક્ષસોના મસ્તક તીરો વડે ધરતી પર પડ્યા.' આ રીતે ભગવાનને ઓળખીને, ભાલૂઓના રાજા જાંબવંતે દેવકીપુત્ર અચ્યૂતને કહ્યું. કમળનેત્ર કૃષ્ણે, જાંબવંતને હાથે સ્પર્શી, ઘનમેઘ સમાન અવાજે, અત્યંત દયાથી પોતાના ભક્તને વાત કરી. આ રીતે આ કથાનો શ્રેષ્ઠ અને પવિત્ર પ્રવાહ પૂર્ણ થાય છે.