શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શંભરાસુરે જ્યારે શ્રીકૃષ્ણના પુત્ર પ્રદ્યુમ્ન સામે યુદ્ધમાં અનેક ગુપ્ત ગંધર્વ, ભૂત, સર્પ અને રાક્ષસ વિધાઓનો ઉપયોગ કર્યો, ત્યારે પ્રદ્યુમ્ને તે સર્વ વિધાઓને સહેલાઈથી નાશ કરી નાખી. ત્યારબાદ, તેણે તેજસ્વી તલવાર ઉપાડી, પોતાના મસ્તક પર મુગટ અને કાનમાં સુંદર કુંડલ ધારણ કરી, શંભરાસુરનું મસ્તક તેના શરીરથી જુદું કરી નાખ્યું; તેના તાંબાંવર્ણ દાઢીના તેજથી આખું યુદ્ધભૂમિ ઝળહળી ઉઠ્યું. આ વિજયના પ્રસંગે દેવતાઓએ પ્રદ્યુમ્ન પર પુષ્પવર્ષા કરી અને સ્તુતિઓ ગાઈ. તેની પત્ની, સ્વર્ગદેવી જેવી ગતિથી, તેને આકાશમાર્ગે લઈ ગઈ. એ રીતે, બંને ભવ્ય મહેલના આંતરિક ભાગમાં, જ્યાં સૈકડો સ્ત્રીઓ એકત્રિત હતી, વીજળી જેમ વાદળમાં પ્રવેશ કરે તેમ, આકાશમાર્ગે પ્રવેશ્યા. પ્રદ્યુમ્નને જોઈને—જે મેઘ જેવા શ્યામ, પીળાં વસ્ત્રધારી, લાંબા હાથવાળા, તાંબાંવર્ણ આંખો, સુંદર મુખ અને મૃદુ સ્મિત ધરાવતા હતા—તે મહિલાઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ. તેમની કમળ જેવા મુખ પર વાંકડિયા વાળો શોભતા હતા. સ્ત્રીઓએ તેમને કૃષ્ણ સમજી, શરમથી અહીં-ત્યાં છુપાઈ ગઈ. પછી ધીરે-ધીરે સમજીને, થોડું સંકોચ અનુભવી, તે સ્ત્રીઓ આનંદપૂર્વક પ્રદ્યુમ્ન પાસે આવી, અને તેના રૂપ-લાવણ્યને જોઈ આશ્ચર્યમાં પડી ગઈ. એ સમયે વૈદર્ભી (રુક્મિણી), કરુણાદ્ર દૃષ્ટિ અને મધુર વાણીવાળી, પોતાના ગુમ થયેલા પુત્રની યાદમાં ડૂબી ગઈ; માતૃત્વભાવથી તેણીના સ્તન પ્રેમથી ભીની થઈ ગયા. તે વિચારે છે: "આ પુરુષમાં પુરુષોમાં અમૂલ્ય રત્ન કોણ છે? એ કમળનેત્ર છે, કોનો પુત્ર છે? કોના ગર્ભમાં તેણે અવતાર લીધો? આ સ્ત્રી કોણ છે કે જેને આવો પુત્ર મળ્યો?" તે પોતાના મનમાં કહે છે: "મારો પુત્ર જન્મ સમયે ગુમ થયો હતો. આ પણ એ જ વય અને રૂપ ધરાવે છે—જો એ ક્યાંક જીવતો હોય તો ક્યાં હશે? એ શારંગધારી શ્રીકૃષ્ણ જેવો છે—રૂપ, અંગો, ચાલ, અવાજ, સ્મિત અને નજરમાં પણ." પછી તેને ખાતરી થાય છે: "ખરેખર, આ એ જ બાળક છે જેને મેં ગર્ભમાં ધારણ કર્યો હતો. ડાબી બાજુનું હાથ પ્રેમથી ધ્રૂજતું છે અને મારો પ્રેમ સતત વધે છે." જ્યારે વૈદર્ભી આવી રીતે વિચારતી હતી, ત્યારે દેવકી અને વસુદેવ સાથે શ્રીકૃષ્ણ ત્યાં આવ્યા. સર્વજ્ઞ હોવા છતાં, શ્રીકૃષ્ણ મૌન રહ્યા; નારદજીએ સમગ્ર ઘટના, શંભરાસુરના સંહાર સહિત, વર્ણવી. આ આશ્ચર્યજનક કથા સાંભળી, કૃષ્ણની આંતરિકા સ્ત્રીઓ ખૂબ આનંદિત થઈ, અને જે વર્ષો સુધી ગુમ થયેલા હતા, તેને પુનઃ પ્રાપ્ત થયેલા જેવી ખુશીથી સ્વાગત કર્યું. દેવકી, વસુદેવ, શ્રીકૃષ્ણ, બલરામ અને તેમની પત્નીઓએ પણ રુક્મિણી સહિત બંનેને હર્ષથી ભેટી લીધા. જ્યારે દ્વારકાવાસીઓએ સાંભળ્યું કે ગુમ થયેલા પ્રદ્યુમ્ન પાછા આવ્યા છે, ત્યારે તેઓ આનંદથી બોલી ઉઠ્યા: "આહ! બાળક પુનઃ મળ્યો—સૌભાગ્યે, જીવતો પાછો આવ્યો!" માતાઓ, જેમ પોતાના પતિ અને પિતીથી જેવો પ્રેમ હોય તેમ, વારંવાર તેને પૂજતી; તેનો સ્નેહ દિવસે દિવસે વધતો ગયો—પણ એમાં આશ્ચર્ય શું? કારણ કે એ લક્ષ્મીધામના પ્રતિબિંબરૂપ, કામ અને પ્રેમના ક્ષેત્રમાં, અન્ય ગૌણ મનુષ્યો શું કરી શકે? આ રીતે, શ્રીમદ્ ભાગવતના દશમ સ્કંધના બીજા ભાગના પચપનમા અધ્યાય, "પ્રદ્યુમ્ન જન્મકથા", અહીં પૂર્ણ થાય છે. પછી છપ્પનમો અધ્યાય આરંભે છે. શ્રી સુકદેવ કહે છે: સતરાજિતે એક ભૂલ કરી, અને પછી પોતાની દીકરીને શ્રીકૃષ્ણને આપીને, પોતાના હાથે સ્યામંતક મણિ પણ અર્પણ કર્યો. રાજા પૂછે છે: "હે બ્રાહ્મણ, સતરાજિતે શ્રીકૃષ્ણ સામે કઈ ભૂલ કરી? તેને સ્યામંતક મણિ ક્યાંથી મળ્યો? તેણે દીકરી હરિને કેમ આપી?" શ્રી સુકદેવ કહે છે: સતરાજિત સૂર્યદેવના મહાન ભક્ત અને મિત્ર હતા. સૂર્યદેવ તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને તેમને સ્યામંતક મણિ આપ્યો. જ્યારે સતરાજિતે એ મણિ ગળામાં પહેરી, ત્યારે તેઓ સૂર્ય જેવો તેજ ધરાવતા હતા. તેઓ જ્યારે દ્વારકા પ્રવેશ્યા, ત્યારે તેમની તેજસ્વિતા જોઈ લોકો તેમને ઓળખી શક્યા નહીં. લોકોએ દૂરથી તેમને જોઈને આશ્ચર્યથી ભગવાન પાસે દાવપાસા રમતા રમતા આવીને કહ્યું: "હે નારાયણ, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર, હે દામોદર, કમળનેત્ર, ગોવિંદ, યદુઓના આનંદ! જુઓ, સૂર્યદેવ、ごજગતના સ્વામી, તમને મળવા આવ્યા છે. તેમની તેજસ્વી કિરણોથી લોકો દ્રષ્ટિ ગુમાવે છે." "નિશ્ચિત છે કે ત્રણેય લોકના શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ તમારી શોધ કરે છે, અને આજે અજન્મા ભગવાન યદુઓમાં છુપાયેલા તમને જોવા આવ્યા છે." શ્રી સુકદેવ કહે છે: બાળકોની વાત સાંભળી, કમળનેત્ર ભગવાન હસીને કહે છે: "આ સૂર્યદેવ નથી, પણ સતરાજિત છે, જે મણિથી તેજસ્વી થયો છે." સતરાજિત પોતાના ભવ્ય ગૃહમાં પ્રવેશ્યા, જ્યાં શુભ ચિહ્નોથી સજાવટ કરવામાં આવી હતી, અને મણિને પૂજાગૃહમાં સ્થાપિત કરી, બ્રાહ્મણો પાસેથી પૂજા કરાવી. દરરોજ એ મણિથી આઠ મણ સોનુ ઉત્પન્ન થતું. જ્યાં એ મણિની પૂજા થાય, ત્યાં દુર્ભિક્ષ, આપત્તિ, સર્પદોષ, રોગ કે દુર્ભાગ્ય કદી આવતું નથી. યદુરાજ શૌરીએ જ્યારે સતરાજિત પાસે મણિ માંગ્યો, ત્યારે સતરાજિતે ધનના લોભ વગર પણ, વિનંતી અવગણીને, મણિ આપ્યો નહીં. એકવાર પ્રસેનાએ એ તેજસ્વી મણિ ગળામાં પહેરી, ઘોડા પર ચડી, શિકાર માટે જંગલમાં ગયો. ત્યાં સિંહે પ્રસેના અને તેના ઘોડાને મારી નાખ્યા અને મણિ લઈને પહાડની ગુફામાં ગયો. ત્યાં જામ્બવંતે સિંહને મારી નાખ્યો અને મણિ મેળવી લીધો. જામ્બવંતે એ મણિને પોતાના પુત્ર માટે રમકડું બનાવી દીધું. બીજી તરફ, પોતાનો ભાઈ ન દેખાતા, સતરાજિત ખૂબ દુઃખી થયા. લોકોમાં ચર્ચા શરૂ થઈ: "જેના ગળામાં મણિ હતું, તેને કદાચ કૃષ્ણે જંગલમાં મારી નાખ્યો; તેનો ભાઈ હવે મારો છે." આવી વાતો લોકો કાનમાં કાન ફૂકતા. ભગવાને પોતાનું નામ કલંકિત થયું સાંભળી, પોતાનું નિર્દોષત્વ સાબિત કરવા માટે નાગરિકો સાથે પ્રસેનાના માર્ગે જંગલમાં ગયા. ત્યાં પ્રસેના અને તેનો ઘોડો સિંહ દ્વારા મારવામાં આવેલાં મળ્યાં, અને પછી એ સિંહ પણ પહાડની ઢાળ પર ભલાડ (જામ્બવંત) દ્વારા મારવામાં આવ્યો હતો. ભગવાન એકલા જ ભયાનક ભલાડરાજની ઘોર અંધકારમય ગુફામાં પ્રવેશ્યા, નાગરિકોને બહાર રાખ્યા. અંદર તેમણે એ અમૂલ્ય મણિને બાળકના રમકડા રૂપે જોયો. તે મેળવવાનો નિશ્ચય કરી, બાળક પાસે ઊભા રહ્યા. અજાણ્યા પુરુષને જોઈ, ધાયીએ ડરથી બૂમ પાડી; તેનો અવાજ સાંભળી, જાંબવંત—શક્તિશાળી ભલાડ—ક્રોધથી દોડી આવ્યો.