શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શાંબર નામના દૈત્યએ જ્યારે બાળ પ્રદ્યુમ્નને સમુદ્રમાં ફેંકી દીધા, ત્યારે એક માછલીએ તેને ગળી લીધો. એ માછલીના પેટમાંથી, હે પ્રભુ, તમે અહીં આવ્યા છો—માયાવતીએ પ્રદ્યુમ્નને આ રીતે સાચી વાત કહી. પછી તેણે કહ્યું: “હવે, તમારા આ ભયાનક અને અપરાજિત દુશ્મનને, જે અનેક માયાઓમાં નિપુણ છે, તમે તમારી પોતાની માયા—મોહ વગેરે—દ્વારા સંહાર કરો.” માયાવતીએ વધુ કહ્યું: “તમારી માતા, તમારી વિયોગમાં, કુરરી પક્ષી જેવું દુ:ખી છે, માતૃત્વના પ્રેમથી વ્યાકુળ છે, અને વાછરડા વગરની ગાય જેવી બેચેન છે.” આમ કહીને, મહામાયાવતીએ મહાન વિદ્યા, જે સર્વ માયાનું નાશ કરે છે, તે પ્રદ્યુમ્નને આપી. પછી પ્રદ્યુમ્ને શાંબરને યુદ્ધ માટે લલકાર્યો, અને એવા કટુ વચનો કહ્યા કે શાંબરનો ક્રોધ ઉકેલી ઉઠ્યો. એ વચનો સાંભળીને, જાણે પગથી દબાયેલા સાપ જેવો, શાંબર લાલ આંખે, ગુસ્સામાં, હાથમાં ગદા લઈને બહાર પડ્યો. તેણે પોતાની ગદાને જોરથી ફરકાવી અને ગર્જના કરતા, જાણે વીજળી પથ્થર પર પડતી હોય, તેવી ભયાનક ધ્વનિ સાથે પ્રદ્યુમ્ન પર ફેંકી. પ્રદ્યુમ્ને પણ પોતાનો ગુસ્સો દર્શાવી, પોતાની ગદા દુશ્મન પર ફેંકી અને આવતી ગદાને દૂર ફેંકી દીધી. ત્યારબાદ, શાંબરે પોતાની માયાનો આશ્રય લઈને, આકાશમાંથી અનેક માયિક શસ્ત્રોનો વરસાદ પ્રદ્યુમ્ન પર કર્યો. આ શસ્ત્રવર્ષાથી પીડાયેલી રુક્મિણીનંદન પ્રદ્યુમ્ને એક ઉત્તમ મંત્ર દ્વારા, જે સર્વ માયાનું નાશ કરે છે, તેનો ઉચ્ચાર કર્યો. પછી શાંબરે અનેક ગુપ્ત ગંધર્વ, ભૂત, સર્પ અને રાક્ષસ મંત્રોનો ઉપયોગ કર્યો, પણ કૃષ્ણપુત્ર પ્રદ્યુમ્ને તેમને નષ્ટ કરી દીધા. ત્યારબાદ, પ્રદ્યુમ્ને તીક્ષ્ણ ખડગ ઉપાડી, મસ્તક પર મુગટ, કાનમાં કુંડલ ધારણ કરીને, શાંબરના શરીરથી તેનું મસ્તક અલગ કરી નાખ્યું; એ સમયે તેની તાંબાઈ દાઢી તેજથી ઝળહળી ઉઠી. દેવતાઓએ પ્રદ્યુમ્ન પર પુષ્પવૃષ્ટિ કરી, સ્તુતિઓ ગાઈ, અને તેની પત્ની તેને આકાશ માર્ગે લઈ ગઈ, જાણે સ્વર્ગની મહિલા હોય. તેઓ ભવ્ય અંત:પુરમાં, જ્યાં અનેક સ્ત્રીઓ હતી, આકાશમાંથી આવી પહોંચ્યા—જાણે વીજળી મેઘમાં પ્રવેશી હોય એમ. પ્રદ્યુમ્નને જોઈને, જે મેઘ જેવા શ્યામ, પીળા વસ્ત્રધારી, લાંબા હાથવાળા, તાંબાઈ આંખવાળા, સુંદર મુખવાળા અને મૃદુ સ્મિતવાળા હતા, સ્ત્રીઓએ તેમને કૃષ્ણ સમજી, સંકોચથી અહીં-અહીં છુપાઈ ગઈ. થોડા સમયમાં, થોડા સંકોચ સાથે, સ્ત્રીઓ ખુશીથી, આશ્ચર્યથી, એ રત્ન સમાન પુરુષ પાસે આવી. ત્યારે વૈદર્ભી રુક્મિણી, કાળી આંખોવાળી અને મૃદુ વાણીવાળી, પોતાના ગુમ થયેલા પુત્રને યાદ કરીને, માતૃત્વના પ્રેમથી ભીની થઈ ગઈ. તેણીએ વિચાર્યું: “આ પુરુષ કોણ છે? કોના પુત્ર છે? કોના ગર્ભમાં રહ્યો? આ સ્ત્રી કોણ છે, જેને આ પ્રાપ્ત થયો?” પછી પોતાને યાદ આવ્યું: “મારો પુત્ર જન્મકક્ષમાંથી ગુમ થયો હતો; આ પણ તેટલા જ વય અને સ્વરૂપનો છે—જો ક્યાંક જીવતો હશે, તો ક્યાં હશે? અને આ તો શારંગધારી કૃષ્ણ જેવા જ દેખાય છે—આકાર, અંગ, ચાલ, અવાજ, સ્મિત અને દૃષ્ટિમાં.” પછી તેણે મનમાં નિશ્ચય કર્યો: “આ ચોક્કસ એ જ સંતાન છે, જે મેં ગર્ભમાં ધાર્યું હતું. મારું ડાબું હાથ પ્રેમથી ધબકતું છે, અને એ માટે પ્રેમ વધે છે.” જ્યારે વૈદર્ભી આમ વિચારી રહી હતી, ત્યારે દેવકીપુત્ર, યશસ્વી કૃષ્ણ, દેવકી અને વસુદેવ સાથે આવ્યા. સર્વજ્ઞ હોવા છતાં, ભગવાન જાનાર્દને મૌન ધારણ કર્યું; અને નારદજીએ આખી ઘટના, શાંબરના વધ સહિત, વર્ણવી. આ અદ્ભુત વાર્તા સાંભળી, કૃષ્ણના અંત:પુરની સ્ત્રીઓ આનંદિત થઈ, અને વર્ષો પછી મળેલા પ્રદ્યુમ્નને જાણે મૃત્યુમાંથી પાછા ફર્યા હોય તેમ સ્વાગત કર્યું. દેવકી, વસુદેવ, કૃષ્ણ, બલરામ અને તેમની પત્નીઓએ પણ રુક્મિણી સહિત, દંપતીને હર્ષથી આવકાર્યા. પ્રદ્યુમ્ન પાછા આવ્યો છે, એ સાંભળીને દ્વારકાવાસીઓ આનંદથી બોલી ઉઠ્યા: “આહ! એ બાળક તો જાણે મૃત્યુમાંથી પાછો આવ્યો—સૌભાગ્યે!” જેને માતાઓ વારંવાર પતિ અને પિતાની લાગણીથી પૂજતી, જેમનું સ્નેહ દરેક દિવસે વધતું—પણ એ આશ્ચર્યની વાત નહોતી, કારણ કે એ તો લક્ષ્મીજીના નિવાસ, કામ અને પ્રેમના ક્ષેત્રમાં હતો; જ્યાં ગુણહીન લોકો શું કરી શકે? આ રીતે પ્રદ્યુમ્નના જન્મની કથા પૂર્ણ થાય છે—દશમ સ્કંધના બીજા ભાગમાં, મહાપુરાણ શ્રીમદ્ ભાગવતના પચપનમા અધ્યાયનું સમાપન. પછી છપ્પનમો અધ્યાય આરંભે છે. શ્રી શુકદેવ કહે છે: સત્રાજિતે, પોતે દોષ કર્યો હોવાથી, પોતાની દીકરીને કૃષ્ણને આપી, અને પોતે જ સ્યામંતક મણિ અર્પણ કરી. રાજાએ પુછ્યું: “સત્રાજિતે કૃષ્ણ સામે કયો દોષ કર્યો? સ્યામંતક મણિ ક્યાંથી મળ્યો? તેણે પોતાની દીકરી હરિને કેમ આપી?” શ્રી શુકદેવ કહે છે: સત્રાજિત સૂર્યદેવના મહાન ભક્ત અને મિત્ર હતા; pleased with him, the sun god gave him the Syamantaka jewel. જ્યારે સત્રાજિત એ મણિ ગળામાં પહેરીને, સૂર્ય જેવો તેજ ધરાવી, દ્વારકામાં પ્રવેશ્યા, ત્યારે લોકો તેમને ઓળખી શક્યા નહીં. દૂરથી તેમને જોઈ, લોકો તેમનાં તેજથી ચકાચુંધ blinded, અને ભગવાન પાસે, જે પાશા રમતાં હતાં, જઈને કહી આવ્યું: “હે નારાયણ, તમને વંદન છે—શંખ, ચક્ર, ગદા ધારણ કરનાર, દામોદર, કમળનેત્ર, ગોવિંદ, યાદવોના આનંદ! હે જગતના સ્વામી, સૂર્યદેવ તમને જોવા આવ્યા છે; તેમના પ્રખર કિરણોથી લોકોની નજર ચોરી જાય છે. નિશ્ચયથી, દેવતાઓ ત્રણેય લોકમાં તમારો માર્ગ શોધે છે; જાણીને કે તમે યાદવોમાં છુપાયા છો, આજે અજન્મ ભગવાન તમને જોવા આવ્યા છે.” શ્રી શુકદેવ કહે છે: બાળકોના આ વચનો સાંભળી, કમળનેત્ર ભગવાન હસ્યા અને કહ્યું: “એ સૂર્યદેવ નથી, પણ સ્યામંતક મણિથી તેજસ્વી બનેલા સત્રાજિત છે.” પછી સત્રાજિતે પોતાનું ભવ્ય ગૃહ, શુભ પ્રસંગ માટે સુશોભિત, પ્રવેશ્યું અને મણિને બ્રાહ્મણોથી પ્રતિષ્ઠિત કરાવી મંદિરમાં મૂકી દીધું. હે રાજા, એ મણિ દરરોજ આઠ મન સોનુ ઉત્પન્ન કરે છે; જ્યાં એ પૂજાય છે, ત્યાં દુર્ભિક્ષ, આપત્તિ, સર્પદોષ, રોગ અને દુર્ભાગ્ય ક્યારેય થતું નથી.