શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

વૈદર્ભીથી જન્મેલા અને શ્રીકૃષ્ણની શક્તિથી સમર્થ એવા પુત્રનું નામ પ્રદ્યુમ્ન પડ્યું. તે સર્વ રીતે પોતાના પિતા શ્રીકૃષ્ણથી ઓછો નહોતો. એક વખત માયાવિ શક્તિઓનો સ્વામી શમ્બર નામનો દાનવ, જે પ્રદ્યુમ્નને પોતાની દુશ્મન જાણતો હતો, તેને બાળપણમાં જ અપહરણ કરી ગયો. તે બાળકને, જેને કોઈ હાનિ થઈ ન શકતી, તેણે સમુદ્રમાં ફેંકી દીધો અને પોતે ઘરે પાછો ગયો. સમુદ્રમાં એક શક્તિશાળી માછલીએ તેને ગળી લીધો. પછી માછીમારોએ મોટી જાળમાં ઘણી માછલીઓ સાથે એ માછલી પણ પકડી. એ માછલીઓને તેઓ શમ્બરને ભેટ તરીકે લઇ ગયા. રસોડામાં રસોઈયાઓએ એ માછલીને કાપવા માટે લાવી, અને જ્યારે તેઓએ તેને કાપવા જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે અંદર બાળકને જોઈ, તેઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા અને તાત્કાલિક માયાવતીને જાણ કરી. માયાવતી એ સમયે ચિંતિત હતી. નારદજી એ બધું જાણીને, તેને બાળકનું સાચું મૂળ અને કેવી રીતે તે માછલીના પેટમાં આવ્યો, તે બધું કહી સમજાવ્યું. માયાવતી કોઈ સામાન્ય સ્ત્રી નહોતી; તે પ્રસિદ્ધ કામદેવની પત્ની રતિ હતી, જે પોતાના પતિના પુનર્જન્મની રાહ જોઈ રહી હતી, કારણ કે કામદેવનું શરીર દહન થઈ ગયું હતું. શમ્બરે માયાવતીને રસોડામાં કામ માટે રાખી હતી. તેણે બાળકને જોઈને તરત ઓળખી લીધું કે એ પોતે કામદેવ છે અને તેને પ્રેમભાવ જાગ્યો. થોડા જ સમયમાં શ્રીકૃષ્ણપુત્ર યુવાન થયો. તેની સુંદરતા જોઈને મહેલની સ્ત્રીઓના હૃદયમાં પણ સ્પંદન જાગ્યું. પછી રતિ, કમળ જેવા નેત્રોવાળી, લાંબા હાથવાળી, સુંદર, લાજભર્યા સ્મિત સાથે, પ્રેમથી ઉંચા ભ્રૂભંગ કરીને પોતાના પતિ પાસે પહોંચી. પ્રદ્યુમ્ને આશ્ચર્યથી કહ્યું: "હે સુનંદે! તારો મન માતા જેવું નથી, તું મારા પ્રત્યે પ્રેમિકા જેવું વર્તન કરે છે." રતિએ કહ્યું: "તમે નારાયણના પુત્ર છો, શમ્બરે તમને ઘરે થી અપહરણ કર્યો. હું સાચી રીતે તમારી પત્ની રતિ છું અને તમે, પ્રભુ, કામદેવ છો. એ દૈત્ય શમ્બરે તમને બાળક અવસ્થામાં સમુદ્રમાં ફેંકી દીધા, પછી એક માછલીએ તમને ગળી લીધા અને ત્યાંથી તમે અહીં આવ્યા છો." "હવે, તમારી માયાવિ શક્તિથી, આ ભયંકર અને અજેય દુશ્મન શમ્બરને, જે અનેક પ્રકારની માયામાં નિપુણ છે, તેનો સંહાર કરો." "તમારી માતા, કૃષ્ણપત્ની, પોતાના પુત્ર વિના દુ:ખી થઈ, કુરરી પક્ષીની જેમ કૂકું કરે છે, ગાય પોતાના વાછરડા વિના જેમ વ્યાકુળ થાય છે, તેમ વ્યથિત છે." આ રીતે કહ્યા પછી, માયાવતી એ મહાન મંત્ર, જે સર્વ માયાનો નાશ કરે છે, તે પ્રદ્યુમ્નને આપ્યો. હવે પ્રદ્યુમ્ન શમ્બર પાસે ગયો અને તેને યુદ્ધ માટે લલકાર્યો, એવી વાણીથી કે જે સહન કરી શકાતી નહોતી. શમ્બર ગુસ્સાથી લાલ આંખે, હાથમાં ગદા લઈને, સાપને પગથી દબાવ્યા જેવો ક્રોધથી બહાર દોડી આવ્યો. શમ્બરે ગદાને ભારે બળથી ઘુમાવીને પ્રદ્યુમ્ન પર ફેંકી, તેની ગર્જના પથ્થર પર વીજળી પડ્યા જેવી હતી. પ્રદ્યુમ્ને પણ પોતાની ગદા ઉછાળી, આવતી ગદાને પરાવૃત્ત કરી, અને દુશ્મન પર ફેંકી. પછી દૈત્યે માયા દ્વારા આકાશમાંથી અસંખ્ય માયાવિ શસ્ત્રોની વરસાદ કરી. એ શસ્ત્રવર્ષાથી દુ:ખી થયેલા પ્રદ્યુમ્ને, શુદ્ધ તત્વથી ભરેલા પરમ મંત્રનો જાપ કર્યો, જે સર્વ માયાનો નાશ કરે છે. શમ્બરે પછી અનેક ગુપ્ત ગંધર્વ, ભૂત, સર્પ અને રાક્ષસ મંત્રોનો ઉપયોગ કર્યો, પણ કૃષ્ણપુત્રે બધું વિઘટિત કરી દીધું. પછી પ્રદ્યુમ્ને, મસ્તક પર મુગટ અને કાનમાં કુંડળ ધારણ કરી, તીખી તલવાર ઉંચી કરી, જોરથી શમ્બરનું માથું તેના શરીરથી અલગ કરી નાખ્યું. તેની તાંબળી દાઢી તેજ પમતી હતી. દેવતાઓએ પુષ્પવર્ષા કરી, સ્તુતિઓ ગાઈ, અને તેની પત્ની તેને આકાશમાં લઈ ગઈ, જેમ દેવકન્યાઓ ઊડી જાય છે. તેઓ મહેલના આંતરિક ભાગમાં, અનેક સ્ત્રીઓથી ભરેલા, આકાશમાર્ગે પોતાની પત્ની સાથે પહોંચ્યા, જેમ મેઘમાં વીજળી ચમકે. ત્યારે સૌએ જોઈ, કે તે યુવાન ઘનઘોર મેઘ જેવો શ્યામ, પીળા વસ્ત્રમાં, લાંબા હાથ, તાંબળી આંખો, સુંદર મુખ અને કોમળ સ્મિતવાળો છે. તેના કમળ જેવા મુખ પર વાંકા વાંકા વાળ શોભે છે. સ્ત્રીઓએ તેને કૃષ્ણ સમજી, શરમથી અહીં-ત્યાં છુપાઈ ગઈ. થોડી વાર પછી, હળવાં સંકોચ સાથે, સ્ત્રીઓ ખુશીથી તેના નજીક આવી, અને તેમના વચ્ચે આવી ગયેલા આ અમૂલ્ય રત્નને જોઈ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગઈ. એ સમયે વૈદર્ભી, કૃષ્ણપત્ની, પોતાના ગુમ થયેલા પુત્રને યાદ કરીને, માતૃત્વભાવથી હૃદય ભીની થઈ ગઈ. તેણે વિચાર્યું: "આ પુરુષરત્ન કોણ છે? કોનો પુત્ર છે? કોના ગર્ભમાંથી જન્મેલો છે? આ સ્ત્રી કોણ છે, જેને એ મળ્યો છે?" "મારો પોતાનો પુત્ર તો જન્મ સમયે અપહરણ થયો હતો. આ યુવાન ઉંમર અને સ્વરૂપે એ જ છે—જો ક્યાંક જીવતો હોય તો ક્યાં હશે?" "તેના અવયવો, ચાલ, અવાજ, સ્મિત, અને નજર શ્રીકૃષ્ણ જેવા કેમ છે? એ તો ચોક્કસ એ જ બાળક હશે, જેને મેં ગર્ભમાં ધારણ કર્યો હતો. મારા ડાબા હાથમાં પ્રેમથી કંપન થાય છે અને એની પ્રત્યે પ્રેમ વધે છે." વૈદર્ભી આવી રીતે વિચારી રહી હતી, ત્યારે દેવકીપુત્ર કૃષ્ણ, દેવકી અને વસુદેવ સાથે ત્યાં આવ્યા. સર્વજ્ઞ હોવા છતાં, જગન્નાથ શ્રીકૃષ્ણ મૌન રહ્યા. નારદજી એ સમગ્ર ઘટના અને શમ્બરના સંહારની વાત બધાને કહી. આ અદ્ભુત કથા સાંભળીને કૃષ્ણની આંતરમહેલની સ્ત્રીઓ આનંદિત થઈ ગઈ. વર્ષો પછી ગુમ થયેલો પુત્ર પાછો આવ્યો હોય તેમ, સૌએ તેને હર્ષભેર આવકાર્યો. દેવકી, વસુદેવ, કૃષ્ણ, બલરામ અને તેમના પત્નીઓએ, તેમજ રુક્મિણીએ પણ, પ્રદ્યુમ્ન અને તેની પત્નીને હર્ષથી ભેટી લીધા. જ્યારે દ્વારકાવાસીઓએ સાંભળ્યું કે ગુમ થયેલો પ્રદ્યુમ્ન પાછો આવ્યો, તેઓ આનંદથી બોલી ઉઠ્યા: "અરે! દીકરો તો જીવતો પાછો આવ્યો—કેટલું પુણ્ય!" જેનાં માટે માતાઓએ વારંવાર પોતાના પતિ અને પિતાની લાગણીથી પૂજા કરી, અને જેમનું પ્રેમ રોજે રોજ વધતું ગયું—એમાં આશ્ચર્ય શું? કારણ કે એ તો લક્ષ્મીજીના ધામના પ્રતિબિંબમાં, કામ અને પ્રેમના ક્ષેત્રમાં છે; જ્યાં પવિત્રતા ન હોય, ત્યાં બીજું શું કરી શકે? આ રીતે, શ્રીમદ્ ભાગવતના દશમ સ્કંધના બીજા ભાગના પચપનમા અધ્યાય, 'પ્રદ્યુમ્ન જન્મકથા', અહીં પૂર્ણ થાય છે.