શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

જ્યારે કૃષ્ણ રુક્મિણીને લઈ જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે રુક્મિ, ભગવાનની મહિમા વિશે અજાણ અને ઘમંડથી ભરેલો, એકમાત્ર રથ લઈને આવી પહોંચ્યો. તેણે ઉદ્ધતપણે ચીકીયું, "થેમ! થેમ!" અને કૃષ્ણને લલકાર્યો. પોતાની શક્તિશાળી ધનુષ્ય તાણીને, તેણે ત્રણ બાણો કૃષ્ણ પર છોડ્યા અને અપમાનજનક રીતે કહ્યું, "યદુકુળના કલંક, થોડી વાર ઊભા રહો!" પછી રુક્મિએ વધુ કહ્યુ: "તુ ક્યાં જઈ રહ્યો છે? તુ તો મારી બહેનને હરણ કરી રહ્યો છે, જાણે શિયાળ યજ્ઞના અવશેષ લૂંટે છે તેમ! આજે હું તારો અહંકાર તોડી નાખીશ, હે દૂષ્ટ અને કપટી યુદ્ધકર્તા!" "મારે મારી બાણોથી તને પરાજિત ન કરી દઉં ત્યાં સુધી, તું એ કન્યાને છોડે નહિ!" એમ કહી, રુક્મિએ કૃષ્ણને લલકાર્યો. કૃષ્ણ સ્મિત સાથે, રુક્મિનું ધનુષ્ય તોડી નાખે છે અને છ બાણો વડે તેને ઘાયલ કરે છે. પછી, કૃષ્ણે ચાર ઘોડાઓને આઠ બાણોથી, રથચાલકને બે બાણોથી, અને ધ્વજને ત્રણ બાણોથી ઘાયલ કર્યા. રુક્મિએ બીજું ધનુષ્ય ઉપાડ્યું અને પાંચ બાણો વડે કૃષ્ણને ઘાયલ કર્યો. પરંતુ, જ્યારે રુક્મિએ બાણોની ઝમાવટ વરસાવી, અચ્યૂત કૃષ્ણે તેનું ધનુષ્ય પણ તોડી નાખ્યું. રુક્મિએ ફરી બીજું શસ્ત્ર ઉપાડ્યું, પણ અવિનાશી ભગવાને તે પણ તોડી નાખ્યું. રુક્મિએ જે પણ શસ્ત્ર ઉપાડ્યું—ગદા, ભાલા, ત્રિશૂલ, ઢાલ-તલવાર, શુલ, કે તોમરા—હરિએ બધું જ ચૂરચૂર કરી નાખ્યું. પછી રુક્મિ રથમાંથી કૂદી પડ્યો, હાથમાં તલવાર લઈને, ક્રોધે ભરાઈ, કૃષ્ણને મારવા દોડ્યો—જાણે કે દીવો તરફ દોડી રહેલો પતંગિયો. કૃષ્ણે બાણોથી તેની તલવાર અને ઢાલ પણ તોડી નાખી. પછી પોતાનું તીક્ષ્ણ ખડગ ખેંચી, રુક્મિને મારવા તત્પર થયા. આ દ્રશ્ય જોઈ, રુક્મિણી ભયથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ. પોતાના પતિ કૃષ્ણના પગે પડી ગઈ અને વ્યથિત સ્વરે બોલી: "હે યોગેશ્વર, અપરિમિત, દેવી-દેવતા, જગન્નાથ, હે મહાબાહુ, કલ્યાણકર્તા, તમે મારા ભાઈને ન મારો!" શુકદેવે વર્ણવ્યું કે, ભયથી રુક્મિણીનું શરીર કંપી રહ્યું હતું, ચહેરો દુ:ખથી સુકાઈ ગયો હતો, ગળો અવરોધાઈ ગયો હતો, અને ચિંતાથી તેના ગળાનું સોનાનું હાર પણ ખસી ગયું હતું. તેણે કૃષ્ણના પગ પકડી લીધા. કૃષ્ણે દયા પામી, રુક્મિને ન મારી. કૃષ્ણે પછી રુક્મિને એક કપડાથી બાંધી દીધો અને તેના વાળ અને દાઢી મુંડાવી, તેને વિકારરૂપ બનાવી દીધો. એ તરફ, યદુ વીરોએ દુશ્મન સેનાને કમળના તળાવને હાથીઓ પામે એમ પછાડીને ભગાડી દીધા. પછી યદુઓ કૃષ્ણ પાસે આવ્યા અને રુક્મિને એવો દયનીય અવસ્થામાં જોયો—મરણાસન્ન, બંધાયેલો. દયાળુ સંકર્ષણે તેને મુક્ત કર્યો અને કૃષ્ણને કહ્યું: "કૃષ્ણ, તું જે કર્યું તે અમારે માટે યોગ્ય નથી—મિત્રનું વાળ-દાઢી મુંડાવવું, વિકૃતિ કરવી કે મારવું, એ અમર્યા છે." "આ સતી સ્ત્રી પોતાના ભાઈની હાલત જોઈ અમને દોષ ન આપે—કારણ કે સુખ-દુ:ખ દરેકને પોતાના કર્મથી જ મળે છે. સગાને મારવું મહાપાપ છે—even if he has erred, killing again is pointless." "ક્ષત્રિય ધર્મ એ છે કે, ક્યારેક ભાઈ ભાઈને પણ મારી નાખે છે—રાજ્ય, જમીન, સ્ત્રી, ગર્વ કે સત્તા માટે, અહંકારમાં અંધ થઈ, પોતાના જ સંબંધીઓને પણ નષ્ટ કરી નાખે છે." "હે કૃષ્ણ, તારો દંડ બધાં માટે કઠોર છે—તને જે મિત્રો માટે યોગ્ય લાગે, એ બધાં માટે યોગ્ય છે એમ માને છે, જાણે બધાં અજ્ઞાની હોય." "માયાના પ્રભાવથી મનુષ્યમાત્રે ભ્રમ થાય છે; શરીર સાથે તાદાત્મ્ય રાખીને, કોઈને મિત્ર, કોઈને દુશ્મન, અને કોઈને તટસ્થ માને છે. વાસ્તવમાં સર્વે જીવમાં એક જ પરમાત્મા છે—એ બહુરૂપ દેખાય છે, પણ એ અખંડ છે, જેમ પ્રકાશ કે આકાશ ભાગે છે એમ લાગે છે." "આ શરીર, જેનું આરંભ અને અંત છે, તે પદાર્થ, પ્રાણ અને ગુણોથી બનેલું છે; અજ્ઞાનવશ આત્મા પર આ કલ્પના થઈ છે, અને એથી જીવ સંસારમાં ફરે છે." "વાસ્તવિક આત્માને કોઈ સાથે સંયોજન કે વિયોગ નથી—એવો ખ્યાલ માત્ર દૃષ્ટિભેદથી થાય છે, જેમ સૂર્ય પ્રકાશિત પદાર્થોને જુદાં જુદાં દેખાડે છે." "જન્મ અને અન્ય પરિવર્તનો શરીરના છે—કદી આત્માના નથી, જેમ ચંદ્રના કલાં ચંદ્રને અસર કરતી નથી, કે ગ્રહણ ચંદ્રને ખરેખર હાનિ કરતું નથી." "જેમ સ્વપ્નમાં મનુષ્ય પોતાને અને પદાર્થોને જુએ છે અને એના ફળ ભોગવે છે, એવાં જ આ સંસારમાં અજ્ઞાની અસત્યને સત્ય માને છે." "અત્યારે, અજ્ઞાનથી જન્મેલા દુ:ખને જ્ઞાનથી દૂર કરો—તમારી સ્વભાવમાં સ્થિર રહો, હે સ્મિતવતી!" શુકદેવે કહ્યું: ભગવાન સંકર્ષણના ઉપદેશથી, કમળનેવી કમરવાળી રામા, રુક્મિણી, દુ:ખ છોડીને શાંત અને સમજીને સ્થિર થઈ ગઈ. રુક્મિ, જીવતો તો હતો પણ, બે ભાઈઓના કારણે તેની શક્તિ અને તેજ નષ્ટ થઈ ગયેલા, પોતાના વિકૃત રૂપ અને નિષ્ફળ ઘમંડને યાદ કરીને દુ:ખી થયો. પછી તેણે પોતાના નિવાસ માટે ભોજકટ નામે એક મહાન નગર સ્થાપ્યું—પણ દૂષ્ટ કૃષ્ણ સામે કદી યુદ્ધ કર્યું નહિ કે પોતાની બહેનને અવરોધી નહિ. તે ગુસ્સામાં રહ્યો અને જાહેર કર્યું, "હું કુંડિનામાં કદી પ્રવેશીશ નહિ," અને ભગવાન તથા ભીષ્મકનંદની સાથે તથા અન્ય રાજાઓ સાથે હાર માની ત્યાં જ રહ્યો. કૃષ્ણે રુક્મિણીને યોગ્ય વિધિથી પોતાના શહેરમાં લઈ જઈ, લગ્ન કર્યું. પછી યદુપુરમાં, કૃષ્ણભક્તિમાં લીન દરેક ઘરમાં મહોત્સવ ઉજવાયો. પુરુષો અને સ્ત્રીઓ આનંદથી, ઝગમગતા રત્નજડિત કાનના કુંડળોથી શોભાયમાન, દંપતીને ભેટો આપવા આવ્યા. વ્રુષ્ણિ નગરી ઇન્દ્રધ્વજોથી, અદ્ભુત વંદનાવરો, વસ્ત્રો, રત્નમય દ્વારો, શુભ સામગ્રીઓ—પાણીથી ભરેલા ઘડાં, ધૂપ, દીવો—સજાઈ રહી. શહેરની ગલીઓમાં સુગંધિત, મદમસ્ત દ્રવોથી છંટકાવ થયો હતો; દરવાજે રાજાઓએ લવડાવેલા હાથીઓ ઊભા હતા; અને કેળા તથા સુપારીના પાંદડાંની પંક્તિઓથી શહેર શોભી રહ્યું હતું. કુરુ, શ્રુંજય, કૈકેય, વિદર્ભ, યદુ અને કુંતિ—all delighted, rushed about together, mingling with joy. રુક્મિણીના અપહરણની વાર્તા જ્યાં ત્યાં ગવાઈ રહી હતી અને રાજાઓ તથા રાજકુમારીઓ આ અદ્ભુત ઘટના સાંભળી આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. દ્વારકામાં, હે રાજન, અતિ આનંદ છવાઈ ગયો—કૃષ્ણ, શ્રીના સ્વામી, રુક્મિણી અને રામા સાથે એક થઈને આવી પહોંચ્યા. પછી, શુકદેવે કહ્યું: કામદેવ, જે પૂર્વે રુદ્રના ક્રોધથી દગધ થયો હતો, વાસુદેવના અંશરૂપે, ફરી અવતાર લઈને એ જ રૂપે જન્મ્યો. એ, વૈદર્ભીથી જન્મેલ અને કૃષ્ણની શક્તિથી સમ્પન્ન, પ્રદ્યુમ્ન તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો—અને એ સર્વ રીતે પોતાના પિતાથી ઓછો નહોતો.