શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

રુક્મિએ today મનમાં ઘમંડપૂર્વક નક્કી કર્યું કે, "આજે હું તીક્ષ્ણ બાણોથી એ દુષ્ટ ગોપાળકનું અહંકાર ચૂર્ણ કરીશ, જેના દ્વારા મારી બહેનને બળપૂર્વક હરી લેવામાં આવી છે." તે અવિદ્યાથી, ભગવાનની મહિમા જાણ્યા વિના, અભિમાનપૂર્વક પોતાના એકમાત્ર રથ સાથે ગોવિંદના સામેથી દોડ્યો અને બોલાવ્યો, "થેમ! થેમ!" પછી તેણે પોતાનો મજબૂત ધનુષ્ય તાણ્યું અને ત્રણ બાણો કૃષ્ણ પર છોડ્યા. તેણે ઉપહાસપૂર્વક કહ્યું, "યાદવકુલના કલંક! એક ક્ષણ ઊભા રહો!" પછી ફરીથી રુક્મિએ કહ્યું, "તુ ક્યાં જઈ રહ્યો છે? મારી બહેનને ચોરીને, જાણે યજ્ઞના અવશેષને શિયાળ ચોરી જાય એમ? આજે હું તારો અહંકાર તોડી નાખીશ, દૂર્ત અને કપટી યુદ્ધકર્તા!" રુક્મિએ કહ્યું, "જ્યાં સુધી તું મને તારા બાણોથી ઘાયલ કરી પાડી ન નાખે, ત્યાં સુધી કન્યાને છોડી દે!" કૃષ્ણે હલકી સ્મિત સાથે રુક્મિના ધનુષ્યને તોડી નાખ્યું અને છ બાણો છોડીને તેને ઘાયલ કર્યો. પછી કૃષ્ણે તેની ચારેય ઘોડાઓને આઠ બાણોથી ઘાયલ કર્યા, રથચાલકને બે બાણોથી અને ધ્વજને ત્રણ બાણોથી ઘાયલ કર્યો. રુક્મિએ બીજું ધનુષ્ય લઈ, કૃષ્ણને પાંચ બાણોથી ઘાયલ કર્યો. આ રીતે બાણવર્ષા થતા, અચ્યુત કૃષ્ણે રુક્મિના ધનુષ્યને ફરીથી તોડી નાખ્યું. રુક્મિએ બીજું ધનુષ્ય લીધું, પણ અવિનાશી ભગવાને એ પણ ચૂર કરી નાખ્યું. પછી રુક્મિએ જે પણ શસ્ત્ર લીધું—ગદા, ભાલા, ત્રિશૂલ, ઢાલ-તલવાર, શૂળ કે તોમરા—હરિએ બધું ચકનાચૂર કરી નાખ્યું. ત્યાં પછી રુક્મિ રથમાંથી ઊતરી, હાથમાં તલવાર લઈને, ક્રોધથી ભરાઈ કૃષ્ણને મારવા દોડી આવ્યો, જાણે પટંગિયા દિવાની જ્યોત તરફ દોડી જાય. પરંતુ કૃષ્ણે તેના તલવાર અને ઢાલને પણ તૂટી નાખ્યા. પછી કૃષ્ણે પોતાનું તીક્ષ્ણ ખડગ ઉપાડી, રુક્મિને સંહારવા તૈયાર થયા. આ દૃશ્ય જોઈને, રુક્મિણી ભયથી કાંપતી, દુઃખથી તરસેલી, ગળું બંધાઈ ગયું, ગળાનો સોનાનો હાર છૂટી પડ્યો, એ વ્યાકુળતામાં પતિના ચરણોમાં પડી ગઈ અને વિનંતી કરી: "હે યોગેશ્વર, અપરિમિત, દેવોના દેવ, જગન્નાથ! આપ મારા ભાઈનો સંહાર ન કરો, હે મહાબાહુ, સુખદાતા!" શુકદેવજી કહે છે: રુક્મિણીનો દેહ ભયથી કાંપતો હતો, મુખ દુઃખથી સુકાઈ ગયું, ગળું બંધાઈ ગયું, હાર ખસી પડ્યો, એ કૃષ્ણના ચરણોમાં પકડીને રડી. કૃષ્ણે દયા પામી, રુક્મિને મારવાનું ટાળ્યું. પછી કૃષ્ણે રુક્મિને કપડાથી બાંધી દીધો અને તેના વાળ-દાઢી મુંડી નાખી, તેને વિકાર રૂપમાં બદલી દીધો. એ સમયે યદુવીરો શત્રુ સેનાને કમળ કૂંદતા હાથે હાથીઓ જેવી દબાવી રહ્યા હતા. પછી યદુ વીરોએ કૃષ્ણ પાસે આવીને રુક્મિને એવો હાલમાં જોયો—મૃત્યુ સમાન, બંધાયેલો. દયાળુ સંકર્ષણ ભગવાને તેને મુક્ત કર્યો અને કૃષ્ણને સંબોધી કહ્યું: "કૃષ્ણ, તું જે કર્યું તે અમારે માટે યોગ્ય નથી, શરમજનક છે—મિત્રનું વાળ-દાઢી મુંડી નાખવું, વિકૃત કરવું કે હત્યા કરવી." "આ ધર્મનિષ્ઠા સ્ત્રી, પોતાના ભાઈના અપમાનથી અમને દોષ ન આપે; કારણ કે કોઈ બીજો સુખ-દુઃખ આપતો નથી—દરેક પોતાના કર્મના ફળ ભોગવે છે. સગાની હત્યા મહાપાપ છે, છતાં પણ કોઈ સગાને મારવું જોઈએ નહીં; જો તે પોતાની ભૂલથી નષ્ટ થયો હોય, તો ફરીથી તેને મારવાનો શું અર્થ?" "ક્ષત્રિયોના ધર્મમાં, જે પ્રજાપતિએ સ્થાપ્યું છે, ભાઈ પણ ભાઈની હત્યા કરી શકે છે—આથી વધારે ભયાનક કંઈ નથી. રાજ્ય, જમીન, ધન, સ્ત્રી, અહંકાર કે સત્તા માટે, ઘમંડમાં અંધ થઈ, લોકો પોતાના જ પરિજનોને નષ્ટ કરે છે." "કૃષ્ણ, તું સર્વ પ્રાણીઓ માટે કઠોર નિર્ણય કરે છે, ખાસ કરીને દુષ્ટહૃદય વાળા માટે; તું હંમેશા મિત્રોના કલ્યાણને સર્વના કલ્યાણ સમાન માને છે, જાણે તેઓ અજ્ઞાન હોય. માનવમાં મોહ તો માયાના પ્રભાવે થાય છે; જે દેહને પોતાનું માને છે, તે કોઈને મિત્ર, કોઈને શત્રુ, કોઈને તટસ્થ માને છે." "વાસ્તવમાં સર્વ દેહધારીઓ માટે એકજ પરમાત્મા છે; તે અનેક નથી, ભલે અજ્ઞાની તેને વિભાજિત માને—જેમ પ્રકાશ કે આકાશ વિભાજિત જણાય છે. આ શરીર, જેનું આરંભ અને અંત છે, પદાર્થ, પ્રાણ અને ગુણોથી બનેલું છે; અજ્ઞાનથી આત્મા પર આરોપાયેલું છે, તેથી જ જીવ વિશ્વમાં ભટકે છે." "સાચા આત્મા માટે, બીજા સાથે જોડાણ કે વિયોગ નથી, ભલે તે સત્તાવાન હોય કે અસત્તાવાન; આવું માની લેવું તો માત્ર દેખાવ છે—જેમ સૂર્ય અને તેના પ્રકાશિત રૂપો છે. જન્મ અને અન્ય પરિવર્તન શરીરને છે, આત્માને ક્યારેય નથી—જેમ ચંદ્રના કલાંઓ ચંદ્રને અસર કરતી નથી, કે ગ્રહણ ચંદ્રને ખરેખર નુકસાન કરતું નથી." "જેમ સ્વપ્નમાં માણસ પોતાને અને વસ્તુઓને અનુભવ કરે છે, તેમ છતાં તે અસત્ય છે, છતાં તેના પરિણામ ભોગવે છે; એ જ રીતે અજ્ઞાની માણસ અસત્યને સત્ય માની, સંસારમાં ફસાઈ જાય છે. તેથી, અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયેલ દુઃખને સાચા જ્ઞાનથી દુર કરો, અને સ્વધર્મે સ્થિર રહો, હે સુખદાયિ!" શુકદેવજી કહે છે: ભગવાનના ઉપદેશથી રામાની કમનસીબી દૂર થઈ, અને તેણે મનને શાંત કરી લીધું. રુક્મિ, જેનું પ્રાણબળ, તેજ અને શક્તિ બધું નષ્ટ થઈ ગયું હતું, તેણે પોતાના વિકૃત રૂપ અને નિષ્ફળ અભિમાનને યાદ કર્યું. પછી તેણે પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવવા માટે ભોજકટ નામે એક મહાન નગર સ્થાપ્યું; તેણે ન તો કૃષ્ણ સામે યુદ્ધ કર્યું, ન તો પોતાની બહેનને અવરોધી. તેણે જાહેર કર્યું કે, "હું કુંડિનામાં ક્યારેય પ્રવેશીશ નહીં," અને એજ ગુસ્સામાં, ભગવાન અને ભીષ્મકનંદની તથા અન્ય રાજાઓ દ્વારા પરાજિત થઈ ત્યાં જ રહ્યો. કૃષ્ણે રુક્મિણીને યોગ્ય વિધિથી પોતાના નગર લાવ્યા અને વિવાહ કર્યો. પછી યદુનગરના દરેક ઘરમાં, કૃષ્ણપ્રેમી લોકોમાં મહાન ઉત્સવ ઉજવાયો. પુરુષો અને સ્ત્રીઓ આનંદિત થઈ, ઝગમગતા ઝવેરી કાનના કુંડળ ધારણ કરી, નવદંપતીને ભેટો આપવા આવ્યા. યદુઓનું નગર, ઇન્દ્રધ્વજોથી શોભાયમાન, અદ્ભુત હાર-વસ્ત્રોથી, રત્નમય દ્વારો અને દરેક પ્રવેશદ્વારે શુભ વ્યવસ્થાઓ—પૂર્ણ કળશ, ધૂપ, દીપથી—પ્રભા પામતું હતું. તેની ગલીઓ સુગંધિત, મદમસ્ત દ્રવોથી છાંટવામાં આવી, દ્વારે દ્વારે રાજાને પ્રિય એવા હાથીઓ ઊભા હતા, અને કતારબદ્ધ કળતર અને સુપારીના વૃક્ષોથી નગર શોભિત હતું. કુરુ, શ્રુંજય, કૈકય, વિદર્ભ, યદુ અને કુંતિ—all રાજવંશો ત્યાં એકસાથે આનંદમાં વિલીન થયા હતા. રાજાઓ અને રાજકુમારીઓ સર્વત્ર રુક્મિણીહરણની વાર્તા સાંભળીને આશ્ચર્યચકિત થતા. દ્વારકામાં, હે રાજન, જ્યારે કૃષ્ણ, લક્ષ્મીનાથ, રુક્મિણી અને રામા સાથે એકત્ર થયા, ત્યારે નાગરિકોમાં અતિ આનંદ છવાઈ ગયો. આ રીતે, શુકદેવજી કહે છે: કામદેવ, જે વાસુદેવના અંશ છે અને અગાઉ રુદ્રના ક્રોધથી દગ્ધ થયા હતા, તેમણે ફરીથી અવતાર ધારણ કર્યો, એજ સ્વરૂપે, દેહધારણ માટે.