શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રી શુકદેવજી કહે છે: મિત્રો દ્વારા સાંત્વના મળ્યા પછી ચેદી દેશના રાજા પોતાના અનુયાયીઓ સાથે પોતાની નગરી તરફ પાછા ફર્યા. બીજા બધા જીવિત બચેલા રાજાઓ પણ પોતપોતાની રાજધાનીમાં પાછા ગયા. પણ રુક્મી, પોતાની બહેનનું રાક્ષસ વિધિથી (બળપૂર્વક) લગ્ન અને કૃષ્ણ પ્રત્યેની દ્વેષભાવના સહન ન કરી શક્યા. તેથી, પોતાની સેનાની સાથે શક્તિશાળી રુક્મી કૃષ્ણના પાછળ પાછળ ગયો. રુક્મી અત્યંત ક્રોધિત અને ઉગ્ર ચિત્તથી, બધાજ રાજાઓની હાજરીમાં, ધનુષ્ય હાથમાં લઇ, તેની મહાન ભુજાઓ કાંપતી હતી, ત્યારે પ્રતિજ્ઞા કરી બોલ્યો: "જ્યાં સુધી હું કૃષ્ણને યુદ્ધમાં મારી ન નાખું અને રુક્મિણીને પાછી લાવી ન લઉં, ત્યાં સુધી હું કુણ્ડિનાપુરીમાં પ્રવેશીશ નહીં. આ હું આપ સૌને સાચું કહી રહ્યો છું." આપણે બોલીને, રુક્મી ઝડપથી પોતાના રથ પર ચડ્યો અને રથચાલકને આજ્ઞા આપી: "ઘોડાઓ દોડાવ! મને કૃષ્ણ સામે યુદ્ધ કરવા દો!" પછી તેણે દંભપૂર્વક કહ્યું: "આજે હું તીક્ષ્ણ બાણોથી એ દુષ્ટ ગ્વાળાને, જેમણે મારી બહેનને બળપૂર્વક લઇ ગયા છે, તેના અહંકારને ચૂર્ણ કરી નાખીશ." આ રીતે, ભગવાનની મહિમા જાણ્યા વિના, રુક્મી કૃષ્ણને પડકારતો હતો, "થેમો! થેમો!" કહી, એકમાત્ર રથમાં આગળ વધ્યો. પછીએ પોતાના મજબૂત ધનુષ્યથી કૃષ્ણને ત્રણ તીક્ષ્ણ બાણો માર્યા અને કહ્યું: "એક ક્ષણ રાહ જો, યદુકુલના કલંક!" "તમે ક્યાં જઇ રહ્યા છો? તમે મારી બહેનને ચોરીને લઇ ગયા, જેમ શિયાળ યજ્ઞના ભાગને ચોરી જાય છે. આજે હું તારો અહંકાર તોડી નાખીશ, હે કપટી અને દગાખોર યુદ્ધવીર!" "જ્યાં સુધી તમે મને તમારા બાણોથી ઘાયલ કરીને પાડી ન નાખો અને મને હરાવી ન નાખો, ત્યાં સુધી મારી બહેનને છોડો નહીં!" ત્યારે કૃષ્ણ સ્મિત કરીને, રુક્મીનુ ધનુષ્ય તોડી નાખ્યું અને છ બાણોથી તેને ઘાયલ કર્યો. પછી કૃષ્ણે ચાર ઘોડાઓને આઠ બાણોથી, રથચાલકને બે બાણોથી અને ધ્વજને ત્રણ બાણોથી ઘાયલ કર્યા. રુક્મીએ બીજું ધનુષ્ય લઇ, કૃષ્ણને પાંચ બાણો માર્યા. પણ અચ્યુત પર બાણવર્ષા થઈ રહી હતી, ત્યારે કૃષ્ણે રુક્મીનુ ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું. રુક્મીએ ફરી બીજું ધનુષ્ય લીધું, પણ અવિનાશી ભગવાને એ પણ તોડી નાખ્યું. રુક્મી જે પણ શસ્ત્ર લેતો—ગદા, ભાલા, ત્રિશૂલ, ઢાલ-તલવાર, શૂળ કે તોમરા—હરિએ તે બધું તોડી નાખ્યું. પછી, રુક્મી રથમાંથી નીચે ઊતર્યો, હાથમાં તલવાર લઇને, કૃષ્ણને મારવા માટે જ્વલંત ક્રોધથી દોડી આવ્યો, જાણે જ્યોત પર પતંગિયા દોડે છે એમ. તે ચાર્જ કરતા, કૃષ્ણે તેના તલવાર અને ઢાલને પણ તૂટી નાખ્યા. પછી પોતાનું તીક્ષ્ણ ખડગ કાઢીને કૃષ્ણે તેને મારવાની તૈયારી કરી. એ સમયે, રુક્મિણી, પોતાના પતિ કૃષ્ણને પોતાના ભાઈને મારતા જોઈ, ભયથી વ્યાકુળ થઈ, પતિના ચરણોમાં પડી ગઈ અને દુઃખથી બોલી: "હે યોગેશ્વર, અપરિમિત, દેવોના દેવ, જગતના પ્રભુ! હે મહાબાહુ, કલ્યાણકર્તા, તમે મારા ભાઈને ન મારશો." શુકદેવજી કહે છે: રુક્મિણીનો શરીર ભયથી કાંપતો હતો, ચહેરો દુઃખથી સુકાઈ ગયો હતો, ગળો બંધાઈ ગયો હતો અને ગળાનો સોનાનો હાર પણ ચિંતા કરતાં ઢળી પડ્યો હતો. તેણે કૃષ્ણના ચરણો પકડી લીધા. કૃષ્ણ, દયા કરીને, તેને ન માર્યા. પછી કૃષ્ણે રુક્મીને કપડાથી બાંધી દીધો, તેના વાળ અને દાઢી મુંડાવી, તેને વિકૃતિ આપી. એ વચ્ચે, યદુ વંશના નાયકોએ દુશ્મન સેનાને કમળના સરોવરમાં હાથીઓ દોડે એમ વિખેર કરી નાખી. પછી તેઓ કૃષ્ણ પાસે આવ્યા અને રુક્મીને એ દયનીય અવસ્થામાં જોયો—મૃત્યુસમાન. તેને બંધાયેલા જોઈ, દયાળુ સંકર્ષણ (બલરામ)એ તેને મુક્ત કર્યો અને કૃષ્ણને કહ્યું: "કૃષ્ણ, તમે જે કર્યું એ અમારે માટે યોગ્ય નથી—મિત્રનું મુંડન કરવું, વિકૃતિ આપવી કે તેને મારવું, એ શોભતું નથી. આ સતી સ્ત્રી, પોતાના ભાઈની આ અવસ્થાથી દુઃખી થઈને અમને દોષ ન આપે. કારણ કે, કોઈ બીજું સુખ કે દુઃખ આપતું નથી—દરેકને પોતાના કર્મના ફળ મળતા જ હોય છે." "જ્યારે પણ જાતિજનની હત્યા મહાપાપ છે, ત્યારે પણ કુટુંબજનોને ન મારવો જોઈએ. જો તે પોતાનાં દોષથી નષ્ટ થાય, તો ફરીથી એને મારીને શું ફાયદો?" "ક્ષત્રિયોની માટે આ નિયમ છે—પિતામહ બ્રહ્માએ જ નક્કી કર્યો છે—even ભાઈ ભાઈને પણ મારી શકે છે, અને એ કરતાં ભયાનક બીજું કંઈ નથી." "રાજ્ય, જમીન, ધન, સ્ત્રીઓ, અહંકાર કે સત્તાની લાલચમાં, અંધ અભિમાનથી, ક્ષત્રિયોએ પોતાના જ પરિવારજનોને પણ નષ્ટ કર્યા છે." "કૃષ્ણ, તું સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે કઠોર છે, ખાસ કરીને દુષ્ટ હૃદયવાળા પ્રત્યે. તું જે મિત્ર માટે સારું માને છે, એ બધાં માટે સારું છે એમ માને છે, જાણે એ અજ્ઞાન હોય." "માયાના પ્રભાવથી મનુષ્યોમાં ભ્રમ ઊપજે છે; શરીર સાથે ઓળખાણ રાખીને, કોઈને મિત્ર, કોઈને શત્રુ, તો કોઈને તટસ્થ માને છે." "વાસ્તવમાં સર્વ દેહધારીઓ માટે એક જ પરમાત્મા છે; એ અનેક નથી, ભ્રમીત મનુષ્ય એને એવા જુદા જુદા રૂપે જુએ છે—જેમ પ્રકાશ કે આકાશ જુદું જુદું દેખાય છે." "આ શરીર, જેનો આરંભ અને અંત છે, એ પ્રકૃતિ, પ્રાણ અને ગુણોથી બનેલું છે; અજ્ઞાનથી આત્મા પર આ દેહારોપણ થાય છે, અને એથી જીવ આત્મા સંસારમાં ભટકે છે." "સાચા આત્મા માટે, બીજું કોઈ સાથે મિલન કે વિયોગ નથી—એ હોય કે ન હોય; આવી કલ્પનાઓ માત્ર લાગતી સંબંધથી થાય છે, જેમ સૂર્ય અને તેના પ્રકાશિત રૂપો વચ્ચે હોય છે." "જન્મ અને બીજા પરિવર્તન દેહને થાય છે, આત્માને ક્યારેય નથી થતા—જેમ ચંદ્રના કલાં ચંદ્રને અસર કરતી નથી, કે ગ્રહણ ચંદ્રને ખરેખર સ્પર્શતું નથી." "જેમ સ્વપ્નમાં મનુષ્ય પોતાને અને વસ્તુઓને જુએ છે અને એના ફળ ભોગવે છે, એ અસ્થિર હોવા છતાં; એ જ રીતે અજ્ઞાની મનુષ્ય અસત્યને સત્ય માની સંસારમાં ફસાઈ જાય છે." "આથી, અજ્ઞાનથી થયેલું દુઃખ, જે આત્માને સુકવી નાખે છે અને ભ્રમમાં પાડી દે છે, સત્ય જ્ઞાનથી દૂર કરો—અને પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહો, હે સુમુખી!" શુકદેવજી કહે છે: ભગવાન બલરામના ઉપદેશથી, સુકુમારી રુક્મિણીએ પોતાનું દુઃખ ત્યજી, સમજદારીથી મન શાંત કર્યું. રુક્મી, જેનું જીવનપ્રાણ લગભગ ખતમ થવા આવ્યું હતું, કૃષ્ણ અને બલરામથી પોતાની શક્તિ અને કાંતિ ગુમાવી, પોતાના વિકૃત રૂપ અને વ્યર્થ અભિમાન યાદ કરીને, ત્યાંથી દૂર ગયો. તેણે પોતાના નિવાસ માટે 'ભોજકટ' નામનું મહાન શહેર સ્થાપ્યું—કૃષ્ણને દુષ્ટ માનતાં પણ તેણે તેને ફરી ક્યારેય હાનિ પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કર્યો નહીં, કે પોતાની બહેનને રોકી નહીં. એમ કહી, "હું કુણ્ડિનાપુરીમાં પ્રવેશીશ નહીં," તે ગુસ્સામાં ત્યાં જ રહ્યો. ભગવાન અને ભીષ્મકનંદિની (રુક્મિણી) તથા બીજા રાજાઓએ તેને પરાજિત કર્યો હતો. પછી કૃષ્ણે રુક્મિણીને યોગ્ય વિધિથી પોતાના શહેરમાં લાવ્યા, હે કુરુશ્રેષ્ઠ! અને યદુનગરના દરેક ઘરમાં, કૃષ્ણમય ભક્તિથી યદુવંશીઓએ મહોત્સવ ઉજવ્યો. પુરુષો અને સ્ત્રીઓ આનંદથી, ચમકતા રત્નજડિત કાનના વજ્રો પહેરી, નવદંપતીને ભેટો આપી રહ્યા હતા. એ વ્રુષ્ણિઓનું શહેર, ઇન્દ્રધ્વજથી શોભાયમાન, અદ્ભુત હાર-વસ્ત્રો, રત્નજડિત દ્વાર, દરેક દ્વારે શુભ વ્યવસ્થાઓ—પૂર્ણ કુંડ, ધૂપ, દીપકથી વિભૂષિત—અતિ તેજસ્વી બની ગયું.