શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

સમયની ગતિને લઈને ચેદી દેશના રાજાને તેના મિત્રોએ સમજાવ્યું: “હમણા તો આપણા દુશ્મનો જીત્યા છે, કારણ કે સમય પોતાનો માર્ગ ચાલે છે; જ્યારે સમય આપણા પક્ષે આવશે, ત્યારે આપણે જ વિજયી થશું.” એવી રીતે મૈત્રીજનોએ રાજાને આશ્વાસન આપ્યું. પછી ચેદી દેશનો રાજા પોતાના અનુયાયીઓ સાથે પોતાના શહેર તરફ જતો રહ્યો, અને બચી ગયેલા અન્ય રાજાઓ પણ પોતપોતાના શહેરોમાં પાછા ફર્યા. પણ રુક્મી, પોતાની બહેનનું રાક્ષસ વિધિથી (બળપૂર્વક) થયેલું લગ્ન સહન કરી શક્યો નહીં અને કૃષ્ણ પ્રત્યે દ્વેષ રાખતો, પોતાની શક્તિભરી સેના સાથે કૃષ્ણનું પીછો કરતો ગયો. રુક્મી ક્રોધથી ભરાયો હતો, અને બધા રાજાઓની હાજરીમાં, હાથમાં ધનુષ્ય લઈને, તેના મોટા હાથ કંપતા હતા અને તેણે પ્રતિજ્ઞા લીધી: “જ્યાં સુધી હું કૃષ્ણને યુદ્ધમાં મારી નાખી અને રુક્મિણીને પાછી નથી લાવતો, ત્યાં સુધી હું કુંડિનામાં પ્રવેશ કરીશ નહીં. આ હું સાચું કહું છું.” આવી વાતો બોલીને, તેણે તરત જ પોતાના રથ પર ચઢીને રથચાલકને કહ્યું: “ઘોડા દોડાવ! મને કૃષ્ણ સામે યુદ્ધમાં જવું છે!” તેણે દંભપૂર્વક કહ્યું: “આજે હું તીક્ષ્ણ બાણોથી એ દુષ્ટ ગોપાળના અહંકારને ચૂર કરી દઈશ, જેના દ્વારા મારી બહેન બળજબરીથી લઈ જવામાં આવી.” આ રીતે, ભગવાનની મહિમા સમજી ન શકનાર રુક્મી, સતત દંભભરી બોલી બોલતો, એકમાત્ર રથ લઈને ગોવિંદને પડકારતો ગયો: “થેમ! થેમ!” તેણે પોતાનું મજબૂત ધનુષ્ય તાણીને કૃષ્ણ પર ત્રણ બાણ છોડ્યા અને કહ્યું: “યદુ કુળના કલંક! થોડી વારે ઊભા રહો!” “તમે મારી બહેનને જેમ શિયાળ યજ્ઞના અવશેષો છીનવી જાય છે તેમ લઈ ગયા, હવે ક્યાં જાઓ છો? આજે હું તમારો દંભ તોડીને, દગાખોર યુદ્ધવીર, તમારો પરાજય કરીશ!” “જ્યાં સુધી તમે મને તમારા બાણોથી પરાજિત કરીને પડી નથી નાખતા, ત્યાં સુધી કન્યાને છોડો!” કૃષ્ણ સ્મિતથી તેના ધનુષ્ય તોડી નાખે છે અને રુક્મીને છ બાણોથી ઘાયલ કરે છે. પછી કૃષ્ણે ચારેય ઘોડા પર આઠ બાણો, રથચાલક પર બે, અને ધ્વજ પર ત્રણ બાણો છોડ્યા. ત્યારબાદ, રુક્મીએ બીજું ધનુષ્ય લઈને કૃષ્ણને પાંચ બાણોથી ઘાયલ કર્યો. આ બાણવર્ષાથી અચ્યુત (કૃષ્ણ) પરેશાન થયા વિના, તરત જ રુક્મીનું ધનુષ્ય તોડી નાખે છે; રુક્મી ફરી બીજું ધનુષ્ય લે છે, પણ અક્ષય શ્રીહરિએ એ પણ તોડી નાખ્યું. રુક્મી જે પણ શસ્ત્ર લે—ગદા, ભાલો, ત્રિશૂલ, ઢાલ-તલવાર, ભિન્દિપાલ, તોમર—હરિ બધું તોડી નાખે છે. પછી રુક્મી રથમાંથી કૂદી પડ્યો, હાથમાં તલવાર લઈને, કૃષ્ણને મારવાના ઉદ્દેશ્યથી, moth જેવી આગ તરફ દોડતો ગયો. કૃષ્ણે બાણોથી તેની ઢાલ અને તલવારના ટુકડા કરી નાખ્યા. પછી પોતાનો તીક્ષ્ણ ખડગ કાઢીને, કૃષ્ણે તેને મારવાની તૈયારી કરી. પતિ દ્વારા ભાઈના વિધ્વંસને જોઈ, રુક્મિણી ભયથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ, અને કૃષ્ણના ચરણોમાં પડી ગઈ. ડરીને, દુઃખથી કંપતી, ગળું સુંકાઈ ગયું, ગળાનો સોનેરી હાર પણ ઢળી પડ્યો, એ રીતે કૃષ્ણના પગ પકડી રડીને બોલી: “યોગેશ્વર, અપરિમિત, દેવાદિદેવ, જગન્નાથ! મહાબાહુ, કલ્યાણકર્તા, મારા ભાઈને તમે મારી નાખો નહીં.” કૃષ્ણે રુક્મિણીની દયાને જોઈ, તેના ભાઈને ન મારી નાખ્યો. તેના બદલે, કૃષ્ણે રુક્મીને કપડાંથી બાંધ્યો, તેના વાળ અને દાઢી મુંડાવીને તેને વિકલાંગ કરી નાખ્યો. એ વચ્ચે, યદુવીરો દુશ્મન સેના પર આવી પડ્યા અને કમળના તળાવમાં હાથીઓ જેમ દુશ્મનોને હાંકી કાઢ્યા. પછી યદુવીરો કૃષ્ણ પાસે આવ્યા અને રુક્મીને એ હાલતમાં, મૃત્યુશૈયા પર જેવો, જોયો. સંકર્ષણ ભગવાને, દયાથી, રુક્મીને છોડી દીધો અને કૃષ્ણને કહ્યું: “કૃષ્ણ, તમે જે કર્યું, એ અમારે માટે યોગ્ય નથી—મિત્રનું વાળ-દાઢી મુંડાવવું, વિકલાંગ કરવું કે મારવું, એ શોભતું નથી.” “આ સદ્ગુણવતી સ્ત્રી પોતાના ભાઈ માટે દુઃખી ન થાય, કેમ કે સુખ-દુઃખ કોઈ બીજું આપતું નથી; દરેક પોતાના કર્મના ફળને ભોગવે છે.” “સગાંઓની હત્યા મહાપાપ છે, છતાં પોતે પાપી હોય તો પણ સગાંને મારવું યોગ્ય નથી; જો તે પોતાના દોષથી હારી ગયો હોય, તો ફરીથી મારીને શું લાભ?” “ક્ષત્રિયોના ધર્મમાં—even ભાઈ ભાઈને મારી શકે છે—આ પ્રજાપતિએ નક્કી કરેલું છે; અને એ કરતાં ભયંકર કંઈ નથી.” “રાજ્ય, જમીન, ધન, સ્ત્રી, અહંકાર કે શક્તિ માટે, અંધ અહંકારમાં, માણસો પોતાના સગાંઓને પણ નષ્ટ કરી નાખે છે.” “કૃષ્ણ, તમારો બધાં પ્રત્યેનો નિર્ણય કઠોર છે, ખાસ કરીને દુષ્ટહૃદયવાળાઓ માટે; તમે મિત્રો માટે જે શ્રેય માનો છો, એ બધાં માટે શ્રેય માનો છો, જાણે તેઓ અજ્ઞાની હોય.” “માયાની શક્તિથી મનુષ્યોમાં મોહ ઉત્પન્ન થાય છે; શરીરમાં આત્મભાવ રાખીને, કોઈને મિત્ર, કોઈને દુશ્મન, અને કોઈને તટસ્થ માને છે.” “વાસ્તવમાં સર્વ જીવાત્માઓમાં એકમાત્ર પરમાત્મા જ છે; એ અનેક નથી, છતાં મોહવશ અનેક દેખાય છે—જેમ પ્રકાશ કે આકાશ ભાગે છે તેમ લાગે છે.” “આ શરીર, જે શરૂ અને અંત ધરાવે છે, પૃથ્વી, જીવનશક્તિ અને ગુણોથી બનેલું છે; અજ્ઞાનથી આત્મા પર રચાયેલું, એ જીવને સંસારમાં ભટકાવે છે.” “સાચા સ્વરૂપ માટે, બીજાં સાથે સંયોગ કે વિયોગ નથી—એવું ક્યારેય નથી; જેમ સૂર્ય અને તેના પ્રકાશિત રૂપોમાં સંબંધ દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં નથી.” “જન્મ અને અન્ય પરિવર્તનો શરીરને છે, આત્માને ક્યારેય નથી—જેમ ચાંદ્રમાની કલાઓ ચાંદ્રમાને અસર કરતી નથી, કે ગ્રહણ પણ સાચું નુકસાન કરતી નથી.” “જેમ સ્વપ્નમાં પોતાને અને વસ્તુઓને અનુભવીએ છીએ, અને એના ફળો ભોગવીએ છીએ, છતાં એ ખોટું છે—એ રીતે અજ્ઞાની મનુષ્ય ખોટાને સાચું માની સંસાર ભોગવે છે.” “આથી, અજ્ઞાનથી ઊપજેલા દુઃખને, જે આત્માને સુકવી નાખે છે, સાચા જ્ઞાનથી દૂર કરો—તમારા સ્વરૂપમાં સ્થિર રહો, હે સુમુખી.” ભગવાને આવી રીતે ઉપદેશ આપ્યા પછી, સુશોભિત કટિવાળી રામા (રુક્મિણી)એ પોતાનું દુઃખ ત્યજી, જ્ઞાનથી મન સ્થિર કર્યું. રુક્મી, જેનું જીવન શેષ થતું હતું, શક્તિ અને તેજ ગુમાવી બેઠો હતો, તેણે પોતાની વિકલાંગ દશા અને નિષ્ફળ દંભને યાદ કર્યો. તેણે પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવવા માટે ભોજકટ નામનું મહાન શહેર સ્થાપ્યું, પણ કૃષ્ણ સામે ફરી ક્યારેય યુદ્ધ કર્યું નહીં કે પોતાની બહેનને રોકી નહીં. તેણે જાહેર કર્યું: “હું કુંડિનામાં પ્રવેશ કરીશ નહીં,” અને એ રીતે ક્રોધથી ભોજકટમાં જ રહ્યો, ભગવાન અને ભીષ્મકનંદિની (રુક્મિણી) તથા અન્ય રાજાઓ દ્વારા પરાજિત થઈ. પછી કૃષ્ણે યોગ્ય વિધિથી રુક્મિણીને પોતાના શહેરમાં લાવ્યા અને લગ્ન કર્યા. યદુનગરના દરેક ઘરમાં, યદુકુલના સ્વામી કૃષ્ણને અર્પિત ભક્તો દ્વારા મહાન ઉત્સવ ઉજવાયો. પુરુષો અને સ્ત્રીઓ આનંદથી, ઝગમગતા મોતીના કાનના ઝુમકા પહેરીને, નવપરિધાનમાં સજ્જ, દંપતી માટે ભેટો લઈને આવ્યા.