શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

મિત્રો દ્વારા સાંત્વના મળતી વખતે ચેદી દેશના રાજાએ કહ્યું: “જેમ લાકડાની ગૂડી માયાવીએ નચાવે છે, તેમ ભગવાનના વશમાં રહેલો મનુષ્ય સુખ અને દુઃખમાં તેમ જ વર્તે છે. સોળ દિવસ સુધી હું શૌરી પાસે યુદ્ધમાં હાર્યો, પણ સત્તરમા દિવસે ત્રણ વિંશતિ સેના સાથે વિજય મેળવ્યો. છતાં પણ મને કોઈ શોક કે આનંદ થતો નથી, કેમ કે હું જાણું છું કે સમય અને ભાગ્યના સંયોગથી જ જગત ચાલે છે. આજે પણ અમે બધા મહાવીર રાજાઓ યદુઓ દ્વારા, જે કૃષ્ણના રક્ષણ હેઠળ છે, તેમની ચતુરાઈથી પરાજિત થઈ ગયા છીએ. હવે અમારા શત્રુઓ જીત્યા છે, કારણ કે સમય પોતાનું કાર્ય કરે છે; જ્યારે સમય અમારા પક્ષે આવશે, ત્યારે અમારે વિજય થશે.” શુકદેવજી કહે છે: આમ મિત્રો દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યા પછી ચેદીનો રાજા પોતાના અનુયાયીઓ સાથે પોતાના શહેર તરફ ગયો અને બચેલા અન્ય રાજાઓ પણ પોતપોતાના શહેરો તરફ પરત ફર્યા. પણ રુક્મી, જે પોતાની બહેનનું રાક્ષસ વિધિએ (બળપૂર્વક) થયેલું લગ્ન સહન કરી શકતો નહોતો અને કૃષ્ણ પ્રત્યે દ્વેષ ધરાવતો હતો, તે પોતાની શક્તિશાળી સેના સાથે કૃષ્ણના પાછળ પડ્યો. રુક્મી અત્યંત ક્રોધિત અને ઉગ્ર ચિત્તથી, બધા રાજાઓની સામે પ્રતિજ્ઞા કરી બોલ્યો: “જ્યાં સુધી હું યુદ્ધમાં કૃષ્ણને મારી નાખી અને રુક્મિણીને પાછી લાવી શકતો નથી, ત્યાં સુધી હું કુંડિનામાં પ્રવેશ નહીં કરું—આ હું સાચું કહું છું.” આવું કહી તેણે તરત જ પોતાના રથ પર ચડ્યું અને સારથીને કહ્યું, “ઘોડા દોડાવ! મને કૃષ્ણ સામે યુદ્ધ કરાવવા લઈ જા!” તે ગર્વથી બોલ્યો: “આજે હું તીક્ષ્ણ બાણોથી એ દુષ્ટ ગ્વાળાની અહંકાર ભૂંસી નાખીશ, જેને મારી બહેન બળપૂર્વક લઈ ગઈ છે.” આવું બોલીને, ભગવાનની મહિમા અજાણ્યો, તેણે ગોવિંદને પડકાર્યો: “થેમ! થેમ!” અને એકમાત્ર પોતાના રથ સાથે આગળ વધ્યો. પોતાની મજબૂત ધનુષ્ય ખેંચી, તેણે કૃષ્ણ પર ત્રણ બાણ છોડ્યા અને કહ્યું: “યદુ વંશના કલંક! થોડી વાર ઊભા રહો!” પછી તે બોલ્યો: “તું મારી બહેનને ચોરીને ક્યાં જઈ રહ્યો છે, જાણે શિયાળ યજ્ઞના હવનમાંથી માંસ લઇ જાય? આજે હું તારો દંભ અને દગાખોરી તોડી નાખીશ!” “જ્યાં સુધી તું મને બાણોથી ઘાયલ કરીને પાડી નાંખે, ત્યાં સુધી કન્યાને છોડ!” પણ કૃષ્ણ હસતાં હસતાં તેના ધનુષ્ય તોડી નાખે છે અને રુક્મીને છ બાણોથી ઘાયલ કરે છે. પછી તેણે ચારેય ઘોડાઓને આઠ બાણોથી, સારથીને બે બાણોથી અને ધ્વજને ત્રણ બાણોથી ઘાયલ કર્યા. રુક્મીએ બીજું ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું અને કૃષ્ણને પાંચ બાણોથી ઘાયલ કર્યો. આ બાણવર્ષાથી આચ્યુત પરેશાન થયા નહિ; તેમણે રુક્મીનું ધનુષ્ય તોડી નાખ્યું. રુક્મી ફરી બીજું ધનુષ્ય લઇને ઊભો થયો, પણ અક્ષય ભગવાને તે પણ તોડી નાખ્યું. રુક્મી જે પણ શસ્ત્ર લે—ગદા, ભાલો, ત્રિશૂલ, ઢાલ-તલવાર, શૂળ કે તોમરા—હરિ બધું કાપી નાખે છે. પછી રુક્મી રથમાંથી કૂદી પડ્યો, હાથમાં તલવાર લઇને, કૃષ્ણને મારવા ઉગ્ર ક્રોધથી દોડી આવ્યો, જાણે દીવો તરફ પતંગિયા દોડે છે. પરંતુ કૃષ્ણે તેના તલવાર અને ઢાલ તૂટી ટુકડા કરી નાખ્યા અને પોતાનું તીક્ષ્ણ શસ્ત્ર ખેંચીને રુક્મીને મારવા તૈયાર થયા. પતિ પોતાના ભાઈને મારવા উদ্যત છે જોઈને, રુક્મિણી ભયથી વ્યાકુળ થઈ, કૃષ્ણના ચરણોમાં પડી ગઈ અને દુઃખભર્યા સ્વરે બોલી: “હે યોગેશ્વર, હે અપરિમિત, હે દેવાદિદેવ, હે જગન્નાથ! તમે મારા ભાઈને ન મારશો, હે મહાબાહુ, હે કલ્યાણકર્તા!” શુકદેવજી કહે છે: રુક્મિણીનો શરીર ભયથી થરથરી રહ્યો હતો, મુખ દુઃખથી સુકાઈ ગયું હતું, કંઠ અવરોધિત હતો, ગળાનો સુવર્ણ હાર પણ ગભરાટમાં ખસી ગયો હતો. તેણે કૃષ્ણના ચરણો પકડી લીધા. કૃષ્ણ દયાથી પિગળી ગયા અને રુક્મીને ન માર્યા. પછી કૃષ્ણે એ દુષ્ટ રુક્મીને કપડાંથી બાંધ્યો, તેની જટા અને દાઢી મુંડી નાખી તેને વિકૃત બનાવ્યો. એ વખતે યદુવીરોએ દુશ્મન સેનાને કમળના તળાવમાં હાથીઓ ઘૂસી જાય તેમ હાંકી કાઢી. પછી યદુઓ કૃષ્ણ પાસે આવ્યા, તેમણે રુક્મીને એ હાલતમાં, લગભગ મરતુ જોઈને, દયાળુ સંકર્ષણ ભગવાને તેને મુક્ત કર્યો અને કૃષ્ણને કહ્યું: “કૃષ્ણ, તું જે કર્યું તે અમારે માટે યોગ્ય અને શોભન નથી—મિત્રનું મુંડન, દાઢી કાપવી, વિકૃતિ કરવી કે હત્યા કરવી યોગ્ય નથી. આ સતી સ્ત્રી પોતાના ભાઈના અપમાનથી અમને દોષ ન આપે, કેમ કે સુખ-દુઃખ કોઈ બીજું નથી આપતું—દરેકને પોતાની જ ક્રિયાનો ફળ મળે છે. જ્યાં સુધી પોતાનો જ ગુનાહગાર ન બને, ત્યાં સુધી સંબંધીને મારવું મહાપાપ છે; પોતે જ પતન પામે ત્યારે ફરીથી તેને મારવાનો અર્થ શું? ક્ષત્રિયોના ધર્મમાં—even ભાઈ ભાઈને મારી શકે છે—આ પણ પ્રજાપતિએ સ્થાપિત કર્યું છે. રાજ્ય, જમીન, ધન, સ્ત્રી, અહંકાર કે શક્તિ માટે, દંભથી અંધ થઈને, લોકો પોતાના જ સંબંધીઓને પણ નષ્ટ કરી નાખે છે. કૃષ્ણ, તું સર્વ પ્રાણીઓ સાથે કઠોર વલણ ધરાવે છે—દુષ્ટહૃદયવાળા માટે તો ખાસ જ. તું મિત્ર માટે જે સારું માને છે, તે બધાને સારું લાગે એમ માને છે, જાણે તેઓ અજ્ઞાની હોય તેમ. પુરુષોમાં મોહ તો ભગવાનની માયાથી થાય છે—શરીર સાથે જડાઈને કોઈ મિત્ર, કોઈ શત્રુ, કોઈ તટસ્થ માને છે. પરંતુ વાસ્તવમાં સર્વ દેહધારીઓ માટે એક જ પરમાત્મા છે, તે અનેક નથી—ભ્રમિત મનુષ્ય તેને ભિન્ન માને છે, જેમ પ્રકાશ કે આકાશ ભિન્ન જણાય છે. આ શરીર તો આરંભ અને અંતવાળું છે, પ્રકૃતિ, પ્રાણ અને ગુણોથી બનેલું છે; અજ્ઞાનથી આત્મા પર રચાયેલું છે, જે જીવને સંસારમાં ફરાવે છે. સાચા આત્મા માટે બીજાની સાથે મિલન કે વિયોગ નથી—ન હોય એવા સાથે કે હોય એવા સાથે; આ કલ્પના તો દેખાવના સંબંધથી થાય છે, જેમ સૂર્ય અને તેની પ્રકાશિત વસ્તુઓ વચ્ચે હોય છે. જન્મ વગેરે પરિવર્તન શરીરને છે, આત્માને નથી—જેમ ચંદ્રના કલાં ચંદ્રને અસર કરતી નથી કે ગ્રહણ ચંદ્રને ખરેખર નુકસાન આપતું નથી. જેમ સ્વપ્નમાં મનુષ્ય પોતાને અને વસ્તુઓને અનુભવ કરે છે અને એના ફળ ભોગવે છે, તેટલું જ એ અસત્ય છે—એ રીતે અજ્ઞાની માણસ અસત્યને સાચું માની સંસારમાં ફસાઈ જાય છે. તેથી, અજ્ઞાનથી ઉપજેલા દુઃખને, જે આત્માને સુકવી અને ગભરાવી નાખે છે, સાચા જ્ઞાનથી દૂર કરી દે અને પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર થા, હે શુદ્ધ હસતી રામા!” શુકદેવજી કહે છે: ભગવાને આમ શીખવણી આપી ત્યારે કુમળા કટિવાળી રુક્મિણીએ પોતાના દુઃખનો ત્યાગ કર્યો અને સમજપૂર્વક મનને સ્થિર કર્યું. રુક્મીનું પ્રાણ લગભગ છુટતું હતું; તેની શક્તિ અને તેજ બંને કૃષ્ણ અને બલરામ દ્વારા વિનાશ પામી હતી. તેણે પોતાની વિકૃત દશા અને અજ્ઞાની, વ્યર્થ પ્રતિજ્ઞા યાદ કરી.