શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કળીયુગના પ્રભાવે, હવે સત્ય, તપ, પવિત્રતા, દયા અને દાન ક્યાંય દેખાતા નથી. લોકો માત્ર પેટ પુરવા માટે જીવતા રહ્યા છે અને મોઢે ખોટું બોલે છે. લોકો મૂર્ખ, ઓછા સમજણવાળા, દુર્ભાગી અને દુઃખી છે. સારા લોકો બહુ ઓછા છે અને તેઓ પણ પાખંડમાં મગ્ન છે; સંન્યાસીઓ પણ ઘરધંધા રાખે છે. ઘરનાં કામકાજ હવે યુવતીઓ Sambhaḷે છે, ભાઈ-બંદો સલાહ આપે છે, અને લાલચથી દીકરીઓનું પણ વેચાણ થાય છે. પતિ-પત્ની વચ્ચે અણબનાવ વધ્યો છે. આશ્રમો વિદેશીઓથી અવરોધાયેલા છે, પવિત્ર નદીઓ પણ એમની અસરથી અવરોધાયેલી છે; અનેક દેવમંદિરો દુષ્ટો દ્વારા વિનાશ પામ્યા છે. હવે યોગી, સિદ્ધ, વિદ્વાન કે સદ્આચારવાળો કોઈ રહ્યો નથી; કળીયુગની આગમાં સર્વ આધ્યાત્મિક સાધનાઓ ભસ્મ થઈ ગઈ છે. ગામડાંમાં લૂંટારૂઓનો ઉપદ્રવ છે, દ્વિજજનો પર શિવજીના ત્રિશૂલ સમો આઘાત પડે છે, અને સ્ત્રીઓ પણ કળીયુગમાં વિચલિત અને કામાસક્ત થઈ ગઈ છે. આવા કળીયુગના દોષો જોઈને, હું સમગ્ર પૃથ્વી પર ફર્યો. અંતે યમુનાના તટે પહોંચ્યો, જ્યાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે લીલાઓ કરી હતી. ત્યાં મને એક અજાણી ચમત્કારિક દૃશ્ય દેખાયું—એક યુવાન સ્ત્રી, અત્યંત થાકી અને દુઃખી, બેઠી હતી. એની બાજુમાં બે વૃદ્ધ પુરુષ, બેભાન અને શ્વાસે ધીમા, પડ્યા હતા. એ સ્ત્રી એમની સેવા કરતી, જાગાડવાનો પ્રયત્ન કરતી અને એમની સામે રડતી હતી. એ સ્ત્રી દશ દિશામાં પોતાની રક્ષા માટે જોઈ રહી હતી, અને એની આસપાસ અનેક સ્ત્રીઓ એને પંખા વડે હવા આપતી અને વારંવાર જાગાડવાનો પ્રયત્ન કરતી. આ દૃશ્ય જોઈને હું જિજ્ઞાસાથી નજીક ગયો. મને જોઈને એ યુવાન સ્ત્રી ઊભી રહી, ગભરાઈને બોલી: “હે મહાત્મા, કૃપા કરીને થોડું રોકાવ અને મારા ચિંતા દૂર કરો. તમારો દર્શન જ જગતના પાપોનો નાશ કરે છે. તમારી વાણીથી મને દુઃખથી મુક્તિ મળશે; મહાન પુણ્યથી જ તમારો સાથ મળે છે.” હું પૂછ્યું: “દેવી, તમે કોણ છો? આ બે કોણ છે? આ કમળનેત્રવાળી સ્ત્રીઓ કોણ છે? તમારું દુઃખ શું છે, વિગતે કહો.” એ યુવતી બોલી: “હું ભક્તિ તરીકે જાણીતી છું. આ મારા બે પુત્રો છે—જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—હવે કાળના પ્રભાવથી વૃદ્ધ અને દુર્બળ થઈ ગયા છે. ગંગાદિ પવિત્ર નદીઓ પણ મને યાદ કરીને અહીં સેવા માટે આવી છે; દેવતાઓએ પણ મારી સેવા કરી, છતાં મને સત્ય સુખ કે કલ્યાણ મળ્યું નથી. હવે, હે મહામુનિ, મારી વાર્તા ધ્યાનથી સાંભળો. હું દ્રાવિડમાં જન્મી, કર્ણાટકમાં ઉછરી, અને મહારાષ્ટ્ર તથા ગુર્જર પ્રદેશમાં વૃદ્ધ થઈ. ત્યાં કળીયુગના ભયાનક પ્રભાવથી પાખંડી લોકો મારું અપમાન કર્યું અને હું અને મારા પુત્રો લાંબા સમય સુધી દુર્બળ રહી ગયા. પણ જ્યારે ફરી વડે વ્રજધામ, વૃંદાવન પહોંચી, ત્યારે હું ફરી યુવાન અને સુંદર બની. છતાં, મારા પુત્રો અહીં થાકીને બેભાન થઈ ગયા છે. હવે હું અહીંથી બીજા પ્રદેશ જવાની તૈયારીમાં છું. હું તો યુવાન છું, પણ મારા પુત્રો વૃદ્ધ કેમ થઈ ગયા? આપણે તો હંમેશાં સાથે રહ્યા છીએ, છતાં આ ઉલટફેર કેમ? સામાન્ય રીતે તો માતા વૃદ્ધ થાય અને પુત્રો યુવાન હોય. આથી, હું ખૂબ ચિંતિત અને આશ્ચર્યમાં છું. હે યોગેશ્વર, આનું કારણ શું હોઈ શકે?” હું, નારદ, કહ્યું: “હે નિર્દોષે, જ્ઞાનથી હું આ બધું અંતરમાં જાણી શકું છું. તમે ચિંતિત ન થાઓ; હરિકૃપાથી તમને કલ્યાણ મળશે.” તત્કાળ મને સમજાયું અને મેં કહ્યું: “ધ્યાનથી સાંભળો, વત્સે. યોગ અને કળીયુગના પ્રભાવે સદાચાર, યોગમાર્ગ અને તપશ્ચર્યાઓ નષ્ટ થઈ ગઈ છે. લોકો અઘાસુર જેવા પાપી અને દગાખોર થઈ ગયા છે; સજ્જનો દુઃખી અને દુર્જનો આનંદમાં છે. છતાં, જે વિવેકી પુરુષ ધૈર્ય રાખે છે, એ જ સાચો સ્થિર અને વિદ્વાન કહેવાય છે. આ અસ્પૃશ્યોને જોઈ પૃથ્વી ભારવાહક બની છે; વર્ષે વર્ષ શુભતાનો અભાવ દેખાય છે. હવે કોઈ તમને અને તમારા પુત્રોને સાથે જોતા પણ નથી; મોહમાં અંધ થયેલા લોકો તરફથી તમે અવગણના પામ્યા છો અને વૃદ્ધાવસ્થામાં આવી ગયા છો. પરંતુ વૃંદાવનમાં જોડાઈને તમે ફરી યુવાન અને તાજા બની ગયા. ધન્ય છે વૃંદાવન, જ્યાં ભક્તિ પણ આનંદથી વિહાર કરે છે. પણ અહીં, સ્વીકારનારા ન હોવાથી, તમારા પુત્રોનું વૃદ્ધાપન ટળતું નથી; થોડી આત્મસંતોષથી તેઓ આરામમાં માને છે. ભક્તિએ પુછ્યું: “પરીક્ષિત રાજાએ કળીયુગને કેવી રીતે સ્થાપ્યો? કળીયુગના આરંભે સર્વ ધર્મનો સાર ક્યાં ગયો? દયાળુ હરિ હોવા છતાં પણ અધર્મ કેમ જોવા મળે છે? કૃપા કરીને મારા આ સંશય દૂર કરો.” હું, નારદે, કહ્યું: “વત્સે, તમે પૂછ્યું છે, તો પ્રેમથી સાંભળો. હું બધું કહું છું, તમારી મૂંઝવણ દૂર થશે. જ્યારે મુકુંદ ભગવાન પૃથ્વી છોડીને પોતાના ધામે ગયા, ત્યારથી જ કળીયુગ આવી ગયો અને સર્વ ધર્મમાર્ગો અવરોધી નાખ્યા. પરીક્ષિત રાજાએ દિશાઓમાં વિજય મેળવતી વખતે કળીયુગને જોયો, ત્યારે એ દુઃખી થઈ શરણમાં આવ્યો; રાજાએ તેને મારી નાંખ્યો નહીં, જેમ કે મધમાખી વાળો મધ લેવા માટે મધમાખીને બચાવે છે. કળીયુગમાં કેશવના સ્તવનથી જે ફળ તપ, યોગ કે ધ્યાનથી મળતું નથી, એ સંપૂર્ણ મળે છે. કળીયુગને સર્વત્ર સમાન અને અર્થહીન જોઈ, વિશ્ણુરાતે તેને કળીયુગના પ્રજાજનોના સુખ માટે સ્થાપિત કર્યો. હવે પાપના પ્રભાવે સર્વત્રથી સારતત્વ વિલય પામ્યું છે; પૃથ્વી પર વસ્તુઓ માત્ર છાલ જેવી રહી ગઈ છે, બીજ વિના.” આ રીતે, નારદજી અને ભક્તિ વચ્ચે સંવાદ થયો, જેમાં કળીયુગના દુઃખદ દોષો, ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યની હાલત અને ભગવાનના વિયોગ પછીના ધર્મની સ્થિતિનું વર્ણન થયું.