શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કંસા, કલનેમી, પ્રલંબા અને બીજા દુષ્ટોનો સંહાર થઈ ગયો હતો; અને હવે, રાજન, તમારો પ્રખર દૃષ્ટિથી યવન પણ ભસ્મ થઈ ગયો છે. ભગવાને મુચુકુંદને કહ્યું, “હું ખાસ તમારા માટે આ ગુફામાં આવ્યો છું, તમને કૃપા આપવા માટે; તમે અગાઉ મને મોટી ભક્તિથી પ્રાર્થના કરી હતી અને હું મારા ભક્તો માટે હંમેશાં સમર્પિત છું.” ભગવાને મુચુકુંદને કહ્યું, “હે રાજર્ષિ, તું જે ઈચ્છે તે વર માગ; હું તારી સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરીશ. જેને મારું અનુકૂળતા મળે છે, તેને ફરી ક્યારેય શોક કરવો પડતો નથી.” શુકદેવજી કહે છે: ભગવાનના આવા વચનો સાંભળીને મુચુકુંદ આનંદથી નમ્રતાપૂર્વક નમ્યા અને તેમને નારાયણરૂપે ઓળખી લીધા, તથા ગર્ગમુનિએ આપેલા વચનોને સ્મરણ કર્યા. મુચુકુંદે ભગવાનને કહ્યું, “હે પ્રભુ, તમારી માયાથી લોકો મોહિત થઈ જાય છે અને તમને ભજે નથી; દુઃખ માત્રને જ જુએ છે અને સુખની શોધમાં ઘર, સ્ત્રી અને પુરૂષોમાં આસક્ત થઈ જાય છે, અને છેતરાઈ જાય છે. હે નિર્દોષ, અહીં મળતી દુર્લભ માનવદેહમાં પણ, જો કોઈ સ્વસ્થ શરીર અને સહેલાઈથી તમારા પદપદ્મનું ભજન ન કરે, તો તે ભટકેલો મનુષ્ય પશુની જેમ ગૃહસ્થ જીવનની કાળી કૂવામાં પડી જાય છે.” “હે અજય, મારા જીવનનો મોટો ભાગ રાજકિય વૈભવમાં મસ્ત રહી, પૌત્ર, પત્ની, ધન અને સંપત્તિમાં આસક્ત રહી, અનંત ચિંતાઓમાં વિતાવ્યો. માટી જેવા આ શરીરમાં હું મનુષ્યોમાં રાજા તરીકે સ્થાપિત થયો, રથ, હાથી, ઘોડા, પદાતિ અને સેવકો વડે ઘેરાયેલો, પૃથ્વી પર અહંકારપૂર્વક ફર્યો, બીજાને કંઈ ગણ્યો જ નહીં.” “હું મદમાં ચુર થઈ, સતત કામના અને લાલચમાં ડૂબેલો, ભવિષ્યની યોજનાઓમાં વ્યસ્ત રહ્યો, પણ હે પ્રભુ, તમે તો અચાનક, અજ્ઞાનને દોરી જતી મૃત્યુ જેવા, સાપ જેવું માઉસના છિદ્ર પાસે આવી પહોંચો છો.” “ક્યારેક હું સુવર્ણથી શોભિત રથમાં કે શક્તિશાળી હાથીઓ પર સવાર થઈ ‘મનુષ્યોના રાજા’ તરીકે ઓળખાતો હતો; પણ સમયના અપરિવાર્તનશીલ પ્રભાવે આ જ શરીર અંતે બગડું, જંતુઓનું આહાર કે ભસ્મ બની જાય છે.” “પૃથ્વીને વિજય કરીને, વિશાળ રૂપ ધારણ કરીને, સુંદર સિંહાસન પર બેસી, બીજાં રાજાઓથી સન્માન પામીને પણ, પુરુષ સ્ત્રીઓના રમણિય ગૃહસુખમાં રમકડાં જેવો બની જાય છે.” “યજ્ઞ, તપ, દાન વગેરેમાં સ્થિર રહીને પણ, મનુષ્ય ફરીથી ‘હું રાજા થાઉં’ એવી ઇચ્છા રાખે છે; લાલચ વધે છે, સુખ મળતું નથી.” “જ્યારે કોઈ સંસારભ્રમણ પછી મુક્તિ પામે છે, હે અચ્યૂત, ત્યારે તેને સાધુઓનું સંગ મળે છે; અને આવા સંગથી તરત જ તમારી ભક્તિ જન્મે છે.” “હે પ્રભુ, આજે મને રાજમાંથી વિમુખ થવું મળ્યું છે એ તમારું અનુકંપા માનું છું—જે ધર્મનિષ્ઠ લોકો પણ વનવાસ માટે આખા પ્રદેશ ત્યજી દે છે, એ માટે આ અવસ્થા ઈચ્છનીય છે.” “હે સ્વામી, હું તમારા ચરણસેવા સિવાય બીજું કંઈ વર માગતો નથી—જે નિર્વાસિત પણ ઈચ્છે છે; કેમ કે જે મુક્તિદાતા તમારું ભજન કરે, તે આત્માને બાંધનારા બીજા કોઈ વર માંગે?” “હે પ્રભુ, તેથી હું સર્વત્ર વસનારા, રજોગુણ, તમોગુણ અને સત્વગુણથી બંધાયેલા સર્વ ઇચ્છાઓ ત્યજી, તમારી પાસે—શુદ્ધ, ગુણાતીત, અદ્વૈત, પરમ પુરુષ, શુદ્ધ ચૈતન્ય—શરણ આવ્યો છું.” “હે પરમાત્મા, અહીં દુઃખ અને ખેદથી લાંબા સમયથી પીડાતો, તૃષા જેવા શત્રુઓથી વ્યથિત, ક્યારેય શાંતિ ન પામતો, આજે કંઈક રીતે તમારા ચરણોમાં આવ્યો છું; હે આશ્રયદાતા, મને નિર્ભયતા, અમરત્વ અને દુઃખમુક્તિ આપીને રક્ષો.” ત્યારે ભગવાને કહ્યું, “હે મહારાજ, પૃથ્વીના શાસક, તારો મન શુદ્ધ અને સ્થિર છે; વરદાનની લાલચમાં પણ તે ચંચળ થયો નથી. તને વરદાન આપવાનું માત્ર તારી ચેતનાની કસોટી કરવા માટે હતું; એકનિષ્ઠ ભક્તના મનને આશીર્વાદ ક્યારેય ડગમગાવતા નથી. યોગાભ્યાસ કરનાર પણ જો ભક્તિ વિના હોય, તો મનમાં રહેલી ઇચ્છાઓ પાછી ઊભી થાય છે. તું મનને મારા પર સ્થિર રાખીને પૃથ્વી પર સ્વેચ્છાએ વિહાર કર; તારી ભક્તિ કદી ડગે નહીં.” “તુ યોદ્ધાના ધર્મમાં રહીને શિકાર અને અન્ય રીતે અનેક જીવનો સંહાર કર્યો છે; પણ હવે તું તપમાં તત્પર રહી, મારું શરણ લઈ, પાપ છોડીને શુદ્ધ થા. આગામી જન્મે તું શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, સર્વ જીવોનો મિત્ર થશે અને અંતે મને જ પામશે.” શુકદેવજી કહે છે: “હે રાજન, આ રીતે કૃષ્ણજીની કૃપા પ્રાપ્ત કરીને, ઈક્ષ્વાકુના વંશજ મુચુકુંદે ભગવાનની પરિભ્રમણા કરી, નમન કર્યું અને ગુફાના મુખમાંથી બહાર નીકળી ગયા. બહાર આવીને, નાના મનુષ્યો, પ્રાણીઓ, વનસ્પતિઓ અને વૃક્ષોને જોઈને, અને કલિયુગ આવી ગયો છે એ સમજીને, તેઓ ઉત્તર દિશામાં ચાલ્યા ગયા.” “તપ અને શ્રદ્ધા સાથે, નિશ્ચયી, આસક્તિ અને સંશયથી મુક્ત થઈ, મનને કૃષ્ણમાં સ્થિર રાખીને, તેઓ ગંધમાદન પર્વત પર ગયા. પછી બદરી આશ્રમ—નરા અને નારાયણનું નિવાસસ્થાન—પહોંચીને, તમામ દ્વંદ્વો સહન કરતાં, શાંતિથી, તપ દ્વારા હરિનું પૂજન કર્યું.” આ તરફ, ભગવાન પોતાના શહેરમાં પાછા ફર્યા, જ્યાં યવનાની સેના ઘેરી હતી. તેમણે બાર્બર સૈન્યનો સંહાર કર્યો અને તેમનું ધન દ્વારકામાં લઈ ગયા. જ્યારે ધન, ગાયો અને માણસો સાથે લઈ જવામાં આવી રહ્યું હતું, ત્યારે અચ્યુતના પ્રેરણે, જરાસંધ—તેવીસ સૈનિક દળો સાથે—આવ્યો. શત્રુની વિશાળ સેનાને ઝડપથી આગળ વધતી જોઈ, બંને માધવોએ માનવલોકની રીત અપનાવી, ઝડપથી ભાગી ગયા. તેઓ ઘણું ધન છોડી, નિર્ભય હોવા છતાં ડરેલા જેવા દેખાઈ, કમળ સમાન પગથી અનેક યોજન દૂર ચાલ્યા. તેમને ભાગતા જોઈ, મગધના મહાન રાજાએ હસીને પોતાના રથદળ સાથે પીછો કર્યો, તેમનું સાચું શક્તિ જાણ્યા વિના. લાંબા અંતર સુધી દોડ્યા પછી, બંને પ્રવરષણ નામના ઉંચા પર્વત પર ચડી ગયા, જ્યાં સદા વરસાદ વરસતો રહે છે. રાજાએ પર્વત પર તેમનાં પગલાં ના મળતાં, તેઓ છુપાયા છે એમ માની, ચારેય બાજુથી અગ્નિ લગાવી પર્વત દહન કર્યો. ત્યારે, બંને ભગવાન જલદીથી દહન થયેલા ઢાળ પરથી દસ યોજન ઊંચા પર્વત પરથી નીચે કૂદી પડ્યા. શત્રુ અને તેના અનુયાયીઓએ તેમને જોઈ શક્યા નહીં; યદુકુલમાં શ્રેષ્ઠ એવા બંને ભગવાન ફરીથી સમુદ્રથી રક્ષિત પોતાના શહેરમાં પરત ફર્યા. મગધના રાજાએ માન્યું કે બલરામ અને કેશવ દહન થઈ ગયા છે અને પોતાની વિશાળ સેના સાથે પાછા મગધ પાછા ફર્યો. આ પછી, આનંદના રાજા રૈવતને, બ્રહ્માના સંકેતે, પોતાની પુત્રી રૈવતીનું વિવાહ બલદેવજી સાથે કરાવ્યું. અને ભગવાન ગોવિંદે પણ ભીષ્મકની પુત્રી વૈદર્ભી (રુક્મિણી) સાથે, તેમના સ્વયંવરમાં, બધા રાજાઓને જીતીને, ગરુડ જેવું અમૃત લઈ જાય એમ, તેમને પત્ની રૂપે સ્વીકારી. આ રીતે, ભગવાને શાલ્વ અને ચેદિ adi રાજાઓને પણ જીત્યા અને સર્વ લોકોની સામે પોતાની પ્રિયાને વિજયપૂર્વક લઈ ગયા.