શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ક્યારેક, મેં પૃથ્વી પર મહાન આત્માઓ સાથે થયેલા જન્મોનું નિરીક્ષણ કર્યું છે, પણ મારા જન્મ ક્યારેય ગુણ, કર્મ કે નામથી નિર્ધારિત થતા નથી. હે રાજન, મારા જન્મ અને કર્મ ત્રણેય કાળમાં વ્યાપેલા છે; મહાન ઋષિઓ પણ તેને ક્રમશઃ અનુસરીને અંત સુધી પહોંચી શકતા નથી. છતાં, હે મિત્ર, હવે તું ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ, હું મારાં વર્તમાન અવતાર વિશે કહું છું—કારણ કે, પૂર્વે બ્રહ્માજીએ ધર્મની રક્ષા માટે મને આવવાની વિનંતી કરી હતી. પૃથ્વીનું ભાર ઉતારવા અને અસુરોનો વિનાશ કરવા માટે, હું યદુવંશમાં, અનકદુંદુભિના ઘરમાં અવતર્યો છું; લોકો મને વસુદેવ, વસુદેવનો પુત્ર, કહે છે. કલનેમી, કંસ, પ્રલંબ અને બીજા દુષ્ટો મારી ચૂક્યા છે; અને, હે રાજન, આ યવન પણ તારા પ્રખર દૃષ્ટિથી ભસ્મ થઇ ગયો છે. હું ખાસ તારા માટે આ ગુફામાં આવ્યો છું, તને કૃપા દર્શાવવા—તમે અગાઉ મને ખૂબ ભજ્યા હતા, અને હું મારા ભક્તો પર સદા અનુગ્રહશીલ છું. હે રાજર્ષિ, તું તારી ઇચ્છિત વરદાન માંગી લે—જેને મારું આશ્રય મળે છે, તેને ક્યારેય શોક રહેતો નથી. શુકદેવજી કહે છે: ભગવાને આમ કહ્યું ત્યારે મુચુકુંદ આનંદિત થઈ, નારાયણને ઓળખી, ગર્ગમુનિની વાતો યાદ કરીને, ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કર્યો. મુચુકુંદે કહ્યું: હે ભગવાન, લોકો તમારી માયાથી મોહિત થઈને તમને નથી ભજતા—માત્ર દુઃખ જ જોવે છે; સુખની શોધમાં ઘર, સ્ત્રી–પુરુષમાં આસક્ત થઈ, મોહિત થાય છે. હે નિષ્પાપ, જેને આ દુર્લભ માનવ જન્મ મળે છે, અને શરીર પણ તંદુરસ્ત હોય, છતાં ભ્રાંતિવશ તમારા પદનું ભજન ન કરે, તે જાનવર જેવો ગૃહસ્થ જીવનના અંધ કૂવામાં પડી જાય છે. હે અજય, મારું જીવન પણ વ્યર્થ વીત્યું—રાજા તરીકે વૈભવમાં મસ્ત રહી, દેહને જ પોતાનું માન્યું, સંતાન, પત્ની, ધન અને સંપત્તિમાં જ આસક્ત રહી, અને અંતહીન ચિંતાઓમાં દગ્ધ થતો રહ્યો. માટીના ઘડાની જેમ આ શરીરમાં ‘મનુષ્યોનો રાજા’ બની, રથ, હાથી, ઘોડા, સૈનિકો અને સેવકોથી ઘેરાયેલો, પૃથ્વી પર ગર્વથી ફર્યો—બીજાને કંઈ ગણ્યો જ નહીં. મહાન અભિમાન અને વધતી લાલચમાં સતત ભવિષ્યની યોજનાઓમાં વ્યસ્ત રહ્યો; ઇન્દ્રિયસુખની તૃષ્ણા વધી ગઈ, પણ તમે તો અચૂક છો—મૃત્યુ તો અચાનક, સાપ માઉસના બિલમાં લપસે એમ આવી જાય છે. એક સમયે સોનાથી શોભાયમાન રથમાં કે મહાન હાથી પર સવાર થઈ ‘મનુષ્યોના રાજા’ કહેવાતો હતો, પણ કાળની અપરિહાર્ય ગતિએ એ જ દેહ કચરો, કૃમિ કે રાખ બની જાય છે. દિશાઓ જીતી, પૃથ્વી જેટલી વિશાળ પ્રતિષ્ઠા મેળવી, શોભાયમાન સિંહાસન પર બેઠો, અન્ય રાજાઓથી સન્માન પામ્યો—તો પણ, હે ભગવાન, સ્ત્રીઓના ખેલમાં ખેલવાનું પાત્ર બની, ગૃહસુખમાં પશુ જેવો બની ગયો. જે કર્મકાંડી, તપસ્વી, ભોગનો ત્યાગી અને દાનમાં સ્થિર હોય—even એ ફરીથી ‘મને રાજા બનવું છે’ એવી તૃષ્ણા પોષે છે અને સુખ પામતો નથી. જ્યારે કોઈ સંસારભ્રમણ પછી મુક્તિને પામે છે, હે અચ્યૂત, ત્યારે જ તેને સત્સંગ મળે છે; અને એ સત્સંગથી તરત જ તમારી ભક્તિ જન્મે છે. હે ભગવાન, હું માનું છું કે તમારો અનુકંપા છે કે મને રાજ્યથી વિમુખતા મળી—જે સાધુઓ પણ વનવાસ માટે આખી પૃથ્વી ત્યાગે છે, એ વિમુખતા મને સહેજે મળી. હે સ્વામી, તમારાં ચરણોમાં સેવાભક્તિ સિવાય બીજું કોઈ વરદાન હું ઈચ્છતો નથી—કારણ કે, જે મુક્તિદાતા છે, એવા તમને ભજ્યા પછી આત્માને બાંધનારા બીજા વરદાન કોણ માંગે? તેથી, હે ભગવાન, હું સર્વત્ર સર્વ ઇચ્છાઓ ત્યજી, તમને—નિર્મળ, ગુણરહિત, અદ્વિતીય, પરમ પુરુષ, શુદ્ધ ચેતન્ય—શરણું છું. અહીં લાંબા સમય સુધી દુઃખ અને પસ્તાવામાં તપ્ત થયો, તૃષ્ણા જેવા શત્રુઓથી પીડાતો રહ્યો, ક્યારેય શાંતિ ન મળી, પણ આજે કોઈ રીતે તમારા ચરણોમાં આવી પહોંચ્યો છું, હે આશ્રયદાતા પરમાત્મા—હવે મને નિર્ભયતા, અમરતા અને શોકમુક્તિ આપો. ભગવાને કહ્યું: હે મહારાજ, તારો મન શુદ્ધ અને સ્થિર છે—કારણ કે વરદાનની લાલચમાં પણ તું ચંચળ થયો નથી. તને વરદાન માગવા પ્રેરવું એ માત્ર તારી એકાગ્રતા પરિક્ષવા માટે હતું; એકનિષ્ઠ ભક્તનું મન ક્યારેય વરદાનથી ચંચળ થતું નથી. જે યોગી ભક્તિ વગર યોગ કરે છે, તેમનું મન, ઇન્દ્રિય તૃષ્ણા ઓછી ન થાય તો—even શ્વાસાદિ દ્વારા નિયંત્રિત કર્યા પછી—પુનઃ ઊભું થઈ જાય છે. હે રાજન, હવે તું મનને મારામાં સ્થિર રાખી, પૃથ્વી પર મનપસંદ વિહાર કર. તારી ભક્તિ ક્યારેય વિચલિત ન થાય. તમે previously ધર્મક્ષત્રિય તરીકે શિકાર વગેરેમાં અનેક જીવોનો સંહાર કર્યો છે, પણ હવે તપશ્ચર્યામાં અને મારા આશ્રયમાં રહી, તું પાપ ત્યજી દે. તારા આગામી જન્મમાં, હે રાજન, તું શ્રેષ્ઠ દ્વિજ બનીશ, સર્વ જીવોનો સુહૃદ બનીશ અને અંતે મને જ પ્રાપ્ત કરશ. શુકદેવ કહે છે: આમ કૃષ્ણના અનુકંપાથી ઇક્ષ્વાકુનંદન મુચુકુંદે તેમને પરિભ્રમણ કરી, નમન કર્યું અને ગુફાના દ્વારેથી બહાર નીકળી ગયો. તેણે નાના માનવો, પ્રાણીઓ, ઔષધિઓ અને વૃક્ષો જોયા અને સમજ્યું કે હવે કલિયુગ આવી ગયો છે; તેથી તે ઉત્તર દિશામાં ચાલ્યો. તપ અને શ્રદ્ધાથી યુક્ત, નિરાસક્ત અને નિર્દ્વંદ્વ, તેણે મન કૃષ્ણમાં સ્થિર કર્યું અને ગંધમાદન પરવત પર પહોંચ્યો. પછી, નરા-નારાયણનું નિવાસસ્થાન એવા બદરી-આશ્રમમાં જઈ, દૈવદ્વંદ્વ સહન કરીને, શાંતચિત્તે હરિનું તપ દ્વારા પૂજન કર્યું. ભગવાન ફરીથી યવનોથી ઘેરાયેલી નગરમાં પાછા ગયા, દુષ્ટ યવન સૈન્યનો સંહાર કર્યો અને તેમનું ધન દ્વારકામાં લાવ્યું. જ્યારે આ ધન ગાયો અને લોકો સાથે લઈ જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે અચ્યૂતના પ્રેરણે, જરાસંધ રાજા પોતાના ત્રીસ હજાર સૈન્ય સાથે આવી પહોંચ્યો. શત્રુ સૈન્ય ઝડપથી આગળ વધતું જોઈ, બંને માધવોએ માનવલોકની રીતો અપનાવી, તરત જ ભાગી ગયા. બહુ ધન છોડી, ભયમુક્ત છતાં ડરેલા જેવાં દેખાઈ, બંને કમળ સમાન પગથી અનેક યોજન દૂર ચાલ્યા. બન્ને ભગવાન ભાગતા જોઈ, મગધના મહાબલી રાજાએ હસીને પોતાના રથદળ સાથે તેમનો પીછો કર્યો, તેમની સાચી શક્તિથી અજાણ. લાંબો માર્ગ દોડી, થાકી ગયા પછી, બંને એક ઊંચા પ્રવરષણ પર્વત પર ચઢી ગયા, જ્યાં સતત વરસાદ પડે છે. પર્વત પર તેમનાં પગલાં ના મળતાં, રાજાએ માન્યું કે તેઓ ક્યાંક છુપાયા છે; તેથી ચારેય બાજુથી અગ્નિથી પર્વત સળગાવી દીધો. ત્યારબાદ, બંને ઝડપથી અગ્નિથી દહન થયેલા પર્વત પરથી દસ યોજન ઊંચાઈથી જમીન પર કૂદી પડ્યા. શત્રુ અને તેના અનુયાયીઓની નજરથી અજાણ, યદુશ્રેષ્ઠ બંને ભગવાન ફરીથી સમુદ્રથી સુરક્ષિત પોતાની દ્વારકાપુરી પરત ફર્યા, હે રાજન.