શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

મુચુકુંદે જે યવનને પોતાની જ દુષ્ટતાથી ભસ્મ કરી નાખ્યો હતો, તેના થોડા સમય પછી, દુશ્મનોને વિજય કરનાર અને કીર્તિશાળી ભગવાન ત્યાં પ્રગટ થયા. તેમના અસહ્ય તેજને જોઈને કોઈ પણ સીધા નજર કરી શકતો નહોતો; embodied જીવોમાં તેઓ સર્વોચ્ચ પૂજનીય હતા. રાજાએ ભગવાનને આવું કહ્યુ ત્યારે, સર્વજીવોના સર્જક ભગવાન કૃષ્ણે હળવા સ્મિત સાથે, મેઘગર્જના સમાન ગંભીર અવાજે ઉત્તર આપ્યો: “મિત્ર, મારા અવતારો, કર્મો અને નામોની ગણના કરવી અસંભવ છે; એ અનંત છે, એમ હું પણ ગણાવી શકતો નથી. ક્યારેક હું મહાન આત્માઓ સાથે ધરા પર અવતાર લેવો છું, પણ મારા અવતારો ક્યારેય ગુણ, કર્મ કે નામથી નિર્ધારિત નથી થતાં. મારા અવતારો અને કર્મો ત્રણેય કાળમાં વ્યાપક છે; મહાન ઋષિઓ પણ તેમનું અનુસરણ કરે છે, છતાં અંત સુધી પહોંચી શકતા નથી. પણ, હે રાજન, હવે મારા વર્તમાન અવતાર વિશે સાંભળો. બહુ પહેલાં બ્રહ્માજીએ ધર્મની રક્ષા માટે મને પ્રાર્થના કરી હતી. ધરતીનો ભાર હળવો કરવા અને અસુરોનો વિનાશ કરવા માટે, હું યદુકુળમાં, અનકદુંદુભિના ઘરમાં અવતર્યો છું; લોકો મને વસુદેવ, વસુદેવનો પુત્ર, કહે છે. કલનેમી, કંસ, પ્રલંભ અને અન્ય દુષ્ટો મારી હાથે સંહાર પામ્યા છે; અને આ યવન પણ, હે રાજન, તમારી ભયંકર નજરથી ભસ્મ થયો છે. હું અહીં specially તમારી خاطر આવી છું, કેમ કે તમે અગાઉ મને ખૂબ ભક્તિપૂર્વક પ્રાર્થના કરી હતી. હું મારા ભક્તોનો હંમેશા કલ્યાણ કરું છું. હે રાજર્ષિ, કોઈ પણ વર માંગો; જેને મારી કૃપા મળે છે, તેને ફરી ક્યારેય દુઃખ થતું નથી. શુકદેવજી કહે છે: ભગવાનના આવા વચનો સાંભળીને મુચુકુંદ આનંદથી નમ્યા, તેમને નારાયણ રૂપે ઓળખ્યા અને ગર્ગમુનિના વચનો યાદ કર્યા. મુચુકુંદે વિનમ્રતાપૂર્વક કહ્યું: “પ્રભુ, તમારી માયાથી લોકો મોહિત થઈ જાય છે અને દુઃખ જોઈને તમને ભજતા નથી; સુખની શોધમાં ઘર, સ્ત્રી અને પુરૂષોમાં આસક્ત થઈ જાય છે અને છેતરાઈ જાય છે. હે પાપરહિત, જે મનુષ્ય જન્મ મેળવી, સ્વસ્થ શરીર અને સહેલાઈથી, તમારા પાવન ચરણોમાં ભજન નથી કરતો, તે ગેરમાર્ગે ગયેલા મનથી ઘરના અંધ કૂવામાં પશુની જેમ પડી જાય છે. હે અજેય, રાજસિક વૈભવમાં મસ્ત રહી, આત્માભિમાનમાં ડૂબી, સંતાન, પત્ની, ધન-દોલત અને ભોગોમાં આસક્ત રહી, અનંત ચિંતાઓમાં જિંદગી વ્યર્થ ગાળી છે. માટીના ઘડાની જેમ નાશવાન આ શરીરમાં ‘મનુષ્યોનો રાજા’ બનીને, રથ, હાથી, ઘોડા, પદાતિ અને સેવકોની ભીડમાં ઘમંડથી ધરા પર ફર્યો, બીજાની ગણતરી જ ન કરી. લાલચ અને ઇન્દ્રિયસુખની તરસમાં મસ્ત રહી, સતત ‘આગળ શું કરવું?’ એવા વિચારોમાં ડૂબેલો, અચાનક તમે, હે મૃત્યુ, અચાનક આવી જાવ છો, જેમ સાપ ઉંદરના બિલ્લામાં ઘૂસી જાય છે. ક્યારેક સોનાથી શોભિત રથ કે મહાન હાથીઓ પર સવાર રહી, ‘મનુષ્યોના રાજા’ કહેવાયો, પણ સમયની અપરિહાર્ય શક્તિથી આ શરીર ક્યારેય કીડા, ભસ્મ કે અશુદ્ધિમાં ફેરવાઈ જાય છે. દિશાઓ જીતીને, ધરા જેટલું વિશાળ સ્વરૂપ ધારણ કરીને, સુંદર સિંહાસન પર બેસીને, અન્ય રાજાઓથી સન્માન પામીને પણ, મનુષ્ય સ્ત્રીઓના રમણિય ભોગોમાં, ઘરમાં, રમકડા પશુની જેમ ખેંચાઈ જાય છે. કોઈ કર્મયોગી, તપમાં સ્થિર રહી, ભોગોનો ત્યાગ કરીને, દાન-પુણ્ય કરીને પણ, ફરીથી ‘હું રાજા બની જાઉં’ એવી ઈચ્છા રાખે છે અને વધતી તરસથી સુખ પામતો નથી. જ્યારે કોઈ સંસારભ્રમણ પછી મુક્તિ પામે છે, ત્યારે, હે અચ્યુત, તેને સાધુસંગ મળે છે; અને એ સંગથી તરત જ તમારી ભક્તિ જન્મે છે. પ્રભુ, મને રાજ્યથી જે વિમુખતા મળી છે, એ તમારી કૃપા માનું છું—જેમ સાધુઓ રાજ્ય છોડીને વનવાસ લે છે, એમ. હે પ્રભુ, તમારી ચરણસેવા સિવાય બીજું કંઈ માંગતો નથી; કેમ કે જે મુક્તિદાતા તારી ભક્તિ કરી લે છે, તે બીજું બંધનરૂપ વર કેમ માગે? હું હવે સર્વત્ર કામનાઓ, જે રજ, તમસ અને સત્વથી બંધાયેલી છે, છોડી, તમને—નિર્મલ, ગુણાતીત, અદ્વિતીય, શুদ্ধ ચૈતન્ય સ્વરૂપ પરમપુરુષને—આશ્રયું છું. અહીં દુઃખ અને પસ્તાવાથી ઘણીવાર પીડાયો, તરસ જેવા દુશ્મનોથી વ્યથિત, ક્યારેય શાંતિ ન પામી, હવે તમારી શરણમાં આવ્યો છું, હે શરણાગતવત્સલ! મને નિર્ભયતા, અમરતા અને દુઃખમુક્તિ આપો, હે દયાળુ! ત્યારે ભગવાને કહ્યું: “હે મહારાજ, ધરતીના શાસક, તમારું મન શુદ્ધ અને સ્થિર છે; કેમ કે વર માંગવા છતાં પણ તમારું મન ઈચ્છાઓથી હલાયું નહીં. વર માંગાવવાનું માત્ર તમારી ચેતના પરિક્ષા માટે હતું; એકનિષ્ઠ ભક્તનું મન આશીર્વાદથી ક્યારેય ડગતું નથી. જે યોગી ભક્તિ વિના યોગ કરે છે, હે રાજન, તેમના મનમાં ઈચ્છાઓ છૂપાઈ રહે છે અને શ્વાસાદિ સાધનોથી દમન કર્યા પછી પણ ફરીથી ઉદ્ભવે છે. હવે તમે મનને મને અર્પણ કરીને, ધરા પર મનપસંદ રીતે વિહાર કરો; તમારી ભક્તિ અખંડિત રહે. યદ્ધમાં અને શિકારમાં તમે અનેક જીવોનો સંહાર કર્યો છે, પણ હવે તપમાં તત્પર થઈ, મારા આશ્રયે રહી, પાપો ત્યજી દો. આગામી જન્મે, હે રાજન, તમે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, સર્વજીવોના સુહૃદ અને અંતે મારા જ પ્રાપ્તિ કરશો.” શુકદેવજી કહે છે: આ રીતે કૃષ્ણની કૃપા પ્રાપ્ત કરીને, ઇક્ષ્વાકુના વંશજ મુચુકુંદે ભગવાનની પરિક્રમા કરી, નમન કર્યું અને ગુફાના દ્વારેથી બહાર નીકળી ગયા. બહાર આવી, નાના મનુષ્યો, પશુઓ, વનસ્પતિઓ અને વૃક્ષોને જોયા અને કલિયુગ આવી ગયો છે એ સમજ્યા. પછી તેઓ ઉત્તર દિશામાં ગયા. તપ અને શ્રદ્ધા સાથે, નિરાસક્ત અને નિર્દ્વંદ્વ બની, મનને કૃષ્ણમાં એકાગ્ર કરી, ગંધમાદન પર્વત તરફ ગયા. ત્યાંથી બદરીઆશ્રમ, જ્યાં નર અને નારાયણ તપ કરે છે, ત્યાં પહોંચી, તમામ દ્વંદ્વો સહન કરીને શાંતિથી હરીની તપસ્યા કરવા લાગ્યા. બીજી તરફ, ભગવાન કૃષ્ણ યવનોથી ઘેરાયેલી શહેરમાં પાછા ગયા, અને યવન સેના નાશ કરીને તેમનો ધન દ્વારકામાં લાવ્યા. જ્યારે ગૌઓ અને મનુષ્યો સાથે એ ધન લઈ જવામાં આવી રહ્યું હતું, ત્યારે અચ્યુતના સંકેતે જરાસંધ, પોતાના ત્રેવીસ અક્ષૌહિણી સેના સાથે આવી પહોંચ્યો. શત્રુસેનાને ઝડપથી આગળ વધતી જોઈને, બંને માધવોએ માનવલીલા સ્વીકારી, વહેલી ઝડપે ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા. ઘણું ધન છોડી, ભલે દેખાવમાં ડરેલા, પણ અંતરે નિર્ભય રહી, કમળ સમાન પગે અનેક યોજન ચાલ્યા. મગધના મહાબલી રાજાએ તેમને ભાગતા જોઈ, હસી ઉઠ્યો અને પોતાની રથસેનાઓ સાથે તેમના પાછળ દોડ્યો, તેમનું અસલી પરાક્રમ જાણી નહીં.