શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

મુચુકુંદે શ્રીકૃષ્ણને વિનમ્રતાપૂર્વક સંબોધન કરીને કહ્યું: "હે પુરુષશાર્દુલ, અમે ઇક્ષ્વાકુ વંશના ક્ષત્રિય છીએ; હું યુવનાશ્વનો પુત્ર મુચુકુંદ છું, હે પ્રભુ. લાંબા સમયથી જાગરણના કારણે હું અત્યંત થાકી ગયો હતો, મારા ઇન્દ્રિયો નિર્મલ થઈ ગઈ હતી, અને હું અહીં એકલો ઊંઘતો પડ્યો હતો—અત્યારે જ કોઈએ મને જાગૃત કર્યો. જે વ્યક્તિએ મને જગાડ્યો તે પણ, પોતાની દુષ્ટતાના પરિણામે, તુરંત જ ભસ્મ થઈ ગયો; અને ત્યારબાદ, દુશ્મનોને દમન કરનાર, તેજસ્વી અને પ્રસિદ્ધ તમે અહીં પ્રગટ થયા. તમારું અસહ્ય તેજ એટલું પ્રચંડ છે કે અમે તમારી તરફ જોઈ શકતા નથી; હે મહાન, તમે સર્વ જીવોમાં પૂજનીય છો. રાજાએ આમ કહ્યું ત્યારે, પ્રજાપતિ સ્વયં ભગવાન કૃષ્ણે સ્મિતભરી વાણીમાં, ગર્જનારા મેઘ જેવો અવાજ કરીને ઉત્તર આપ્યો: "મિત્ર, મારા અવતાર, કૃત્યો અને નામોની તો ગણતરી જ નથી—એટલું બધું અનંત છે કે હું પણ તેની સંપૂર્ણ ગણતરી કરી શકતો નથી. ક્યારેક હું મહાન મહાત્માઓ સાથે પૃથ્વી પર અવતાર લીધા છે, પણ મારા અવતાર ક્યારેય ગુણ, કર્મ કે નામથી બાંધાયેલા નથી. હે રાજન, મારા અવતાર અને કૃત્યો ત્રિકાળમાં વ્યાપેલા છે; શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ પણ તેને ક્રમશઃ અનુસરીને ક્યારેય અંત સુધી પહોંચી શકતા નથી. છતાં, હવે હું મારા વર્તમાન અવતાર વિશે કહું છું—કારણ કે બ્રહ્માજીએ ધર્મની રક્ષા માટે મને વિનંતી કરી હતી. પૃથ્વીના ભારને હળવો કરવા અને અસુરોને વિનાશ કરવા માટે હું યદુવંશમાં, અનકદુંદુભિના ઘરમાં અવતર્યો છું; લોકમેળે મને વસુદેવનો પુત્ર 'વાસુદેવ' કહે છે. કાળનેમિ, કંસ, પ્રલંભ અને અન્ય દુષ્ટો માર્યા ગયા છે; આ યવન પણ, હે રાજન, તમારા ભયાનક દૃષ્ટિથી ભસ્મ થયો છે. હું ખાસ તમારા માટે અહીં ગુફામાં આવ્યો છું, તમને અનુગ્રહ આપવા માટે; તમે પૂર્વે મને ખૂબ ભજ્યા હતા, અને હું મારા ભક્તો માટે હંમેશાં તત્પર છું. હે રાજર્ષિ, તમે જે ઇચ્છો તે વર માંગો—મારા અનુગ્રહથી પ્રાપ્ત થયેલા વ્યક્તિને ક્યારેય શોક થતો નથી." શુકદેવે કહ્યું: ભગવાનના આવા વચનો સાંભળીને મુચુકુંદ આનંદિત થયો, નમ્રતાપૂર્વક નમસ્કાર કર્યો અને નારાયણને ઓળખી લીધા, તથા ગર્ગમુનિના વચનો યાદ કર્યા. મુચુકુંદે કહ્યું: "હે પ્રભુ, તમારી માયાથી મોહિત થયેલા લોકો તમને ઓળખતા નથી અને પૂજા કરતા નથી; સુખની ઈચ્છામાં ઘર, સ્ત્રી અને પુરૂષમાં આસક્ત થઈ જાય છે અને છેતરાઈ જાય છે. હે નિર્દોષ, કોઈને આ દુર્લભ માનવ જન્મ સરળતાથી પ્રાપ્ત થાય છે, તંદુરસ્ત શરીર મળે છે, છતાં જો તે તમારી પાદપદ્મની ભક્તિ કરે નહીં, તો તે ભ્રમિત મનથી પશુની જેમ ગૃહસ્થાશ્રમના અંધકૂપમાં પડી જાય છે. હે અજિત, મારી આ જીવનયાત્રા વ્યર્થ ગઈ—રાજા તરીકે રાજ્ય વૈભવમાં મગ્ન, પોતાના પરિવાર, ધન અને સંપત્તિમાં આસક્ત, અને અવિરત ચિંતાઓથી પીડિત રહી. આ માટીના ઘડાની જેમ શરીરમાં 'મનુષ્યરાજ' બનીને, રથ, હાથી, ઘોડા, પદાતિ અને સેના સાથે પૃથ્વી પર ગર્વથી ફરતો રહ્યો, બીજાને કંઈ ગણતો જ નહોતો. લાલચ અને ઇન્દ્રિયસુખની તૃષ્ણામાં મસ્ત રહી, 'આગળ શું કરવું?' એ વિચારોમાં ડૂબેલો હતો—પણ એવામાં, હે અવિમૂઢ, મૃત્યુ તો અચાનક, સાપ માઉસના બિલમાં લપટાઈ જાય એ રીતે આવી જાય છે. ક્યારેક સોનેરી રથ કે મહાન હાથી પર બેઠો, 'મનુષ્યરાજ' કહેવાતો હતો—પણ સમયની અપરિવર્ત્ય શક્તિથી આ જ શરીર કચરો, કીડીઓ કે ભસ્મ બની જાય છે. દિશાઓને જીતીને, પૃથ્વી જેટલું વિશાળ સ્વરૂપ ધારણ કરીને, સુંદર સિંહાસન પર બેસીને, બીજા રાજાઓથી સન્માન પામીને પણ, પુરુષ સ્ત્રીઓના રમણ માટે ગૃહસુખમાં પશુની જેમ ખેંચાઈ જાય છે. જીવનમાં કર્મ, તપ, દાન વગેરે કરીને પણ, મનુષ્ય ફરીથી 'મહાન રાજા' થવાની ઇચ્છા રાખે છે અને તૃષ્ણા વધે છે, પણ સુખ કદી પ્રાપ્ત થતું નથી. હે અચ્યુત, જ્યારે મનુષ્ય સંસારભ્રમણ પછી મુક્તિ પામે છે, ત્યારે તેને મહાન સંતોનું સંગ મળે છે; અને એવા સંગથી, તરત જ તમારી ભક્તિ જન્મે છે. હે પ્રભુ, એ તમારો મહાન કૃપા છે કે મારી રાજ્યમાં આસક્તિ દૂર થઈ ગઈ—જેના માટે મહાત્માઓ પણ, જંગલમાં જવા ઇચ્છીને, આખું રાજ્ય છોડી દે છે. હે સ્વામી, હું કોઈ બીજું વર માંગતો નથી—મને તો માત્ર તમારા ચરણસેવકપદની જ ઇચ્છા છે, જે નિર્લોભ લોકો પણ વધારે ઈચ્છે છે; કારણ કે, મુક્તિદાતા એવા તમારું આરાધન કરીને પણ, આત્મામાં બંધન લાવતું બીજું વર કોણ માંગે? તેથી, હે પ્રભુ, હું સર્વત્ર તમામ કામનાઓ ત્યજીને, જે રજ, તમસ અને સત્ત્વથી બંધાયેલી છે, તમારી પાસે આવ્યો છું—તમે નિર્મળ, ગુણાતીત, અદ્વિતીય, પરમ પુરુષ અને શુદ્ધ ચૈતન્ય છો. અહીં દુઃખ અને પશ્ચાતાપથી લાંબા સમયથી પીડાઈને, તૃષ્ણા જેવા શત્રુઓથી દુઃખી, કદી શાંતિ ન મળતી, હું આજે તમારી પાદપદ્મે આવ્યો છું—હે શરણ્ય પરમાત્મા, મને નિર્ભયતા, અમરત્વ અને દુઃખમુક્તિ આપીને રક્ષો, હું અશક્ત છું." ભગવાને કહ્યું: "હે મહારાજ, પૃથ્વીના શાસક, તમારું મન શુદ્ધ અને સ્થિર છે; કેમ કે વરદાનની લાલચમાં પણ તમારું મન કદી ડગ્યું નથી. વરદાન માગવાનું તો માત્ર તમારી ચેતી રહે તે માટે હતું; એકનિષ્ઠ ભક્તનું મન વરદાનથી કદી ડગતું નથી. યોગાભ્યાસ કરીને પણ, જો ભક્તિ ન હોય, તો મન પર નિયંત્રણ લાવ્યા પછી પણ, અનાસક્તિ ન આવે તો કામનાઓ ફરી ઊઠે છે. હવે, હે રાજન, મનને મારામાં સ્થિર રાખીને, પૃથ્વી પર સ્વેચ્છાએ વિહાર કરો; મારી પર અવિચલ ભક્તિ તમારી હંમેશાં રહે. ક્ષત્રિય ધર્મમાં રહીને તમે શિકાર અને અન્ય રીતે પ્રાણીઓનો સંહાર કર્યો છે; પણ હવે તપસ્યામાં તત્પર રહીને અને મારી શરણમાં આવીને, પાપનો ત્યાગ કરો. આગામી જન્મમાં, હે રાજન, તમે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ બનશો, સર્વ જીવોના સુહૃદ, અને અંતે મને જ પ્રાપ્ત કરશો." શુકદેવે કહ્યું: આમ શ્રીકૃષ્ણના અનુગ્રહથી પાવન થયેલા મુચુકુંદે, ભગવાનની પરિક્રમા કરી, નમસ્કાર કર્યો અને ગુફાના દ્વારેથી બહાર નીકળી ગયા. તેણે જોયું કે આજુબાજુના મનુષ્યો, પ્રાણીઓ, વનસ્પતિ અને વૃક્ષો—all નાનકડાં થઈ ગયા છે અને કલિયુગ આવી ગયો છે. આ સમજીને, તે ઉત્તર દિશામાં ચાલ્યા ગયા. તપ, શ્રદ્ધા અને નિશ્ચયથી યુક્ત, આસક્તિ અને સંશયથી મુક્ત થઈ, તેણે મન કૃષ્ણમાં સ્થિર કર્યું અને ગંધમાદન પર્વત પર પહોંચ્યા. પછી, નરા-નારાયણના નિવાસ, બદરી આશ્રમમાં જઈ, તમામ દ્વંદ્વો સહન કરી, શાંત ચિત્તે, તપસ્યાથી હરિની આરાધના કરી. બીજી બાજુ, ભગવાન કૃષ્ણ યવનોથી ઘેરાયેલી નગરીમાં પાછા ગયા, દુષ્ટ યવન સેના પર વિજય મેળવી, તેમનો ધન સંપાદન કરીને દ્વારકામાં લાવ્યા. જ્યારે એ ધન, ગાયો અને મનુષ્યો સાથે લઈ જવામાં આવતું હતું, ત્યારે અચ્યૂતના પ્રેરણે, જરાસંધ—જેની પાસે ત્રીસ લાખ સૈન્ય (અક્ષૌહિણી) હતું—આવી પહોંચ્યો. શત્રુની વિશાળ અને ઝડપી આવી રહેલી સેનાને જોઈ, બંને માધવોએ માનવલોકની રીતિ અપનાવી, ઝડપથી ત્યાંથી ભાગી ગયા, હે રાજન!