શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

મુચુકુન્દે ભગવાનને વિનંતી કરી: “હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, જો આપને ગમતું હોય તો કૃપા કરીને અમને આપના જન્મ, કર્મ અને વંશ વિશે કહો. અમે નિર્વિકાર સેવા માટે ઉત્સુક છીએ.” પછી મુચુકુન્દે પોતાનું પરિચય આપ્યો: “હે પુરુષશાર્દૂલ, અમે ઈક્ષ્વાકુ વંશના ક્ષત્રિય છીએ; હું યુવનાશ્વનો પુત્ર મુચુકુન્દ છું, હે પ્રભુ.” પછી તેણે કહ્યું: “લાંબા સમયથી જાગરણથી થાકીને, મારા ઇન્દ્રિયો ઊંઘથી મંદ થઈ ગઈ હતી અને હું અહીં એકલો સૂતો હતો, ત્યાં સુધી કોઈએ મને જાગૃત ન કર્યો. જે મને જાગૃત કરવા આવ્યો હતો, તે પોતાની દુષ્ટતાથી ભસ્મ થયો હશે; અને પછી તરત જ, હે વિજયી, તમે અહીં પ્રગટ થયા. આપનું તેજ એટલું અસહ્ય છે કે અમે આપને જોઈ શકતા નથી; હે મહાપ્રભુ, આપ સર્વે શરીરધારી જીવોમાં પૂજનીય છો.” રાજાના આવા વચનો સાંભળીને, સર્વજીવોના સર્જક ભગવાન સ્મિત સાથે, મેઘગર્જના જેવી ગંભીર વાણીમાં બોલ્યા: “હે મિત્ર, મારા જન્મ, કર્મ અને નામ તો અનંત છે—even હું પણ તેમનું પૂર્ણ વર્ણન કરી શકતો નથી. ક્યારેક હું મહાન પુરુષો સાથે પૃથ્વી પર અવતરી રહ્યો છું, પણ મારા અવતારો ક્યારેય ગુણ, કર્મ કે નામથી નિર્ધારિત થતા નથી. મારા જન્મ અને કર્મ ત્રણેય કાળમાં વ્યાપેલા છે—even મહર્ષિઓ પણ તેમનું અંત શોધી શકતા નથી. પણ હે રાજન, હવે તું સાંભળ; મારા વર્તમાન અવતાર વિશે કહું છું. બહુ પહેલાં બ્રહ્માજીએ ધર્મની રક્ષા માટે મને વિનંતી કરી હતી. પૃથ્વીનું ભાર ઉતારવા અને અસુરોનો વિનાશ કરવા માટે હું યદુવંશમાં, અનકદુંદુભિના ઘરમા અવતર્યો છું; લોકો મને વસુદેવનો પુત્ર, વસુદેવ કહે છે. કલનેમી, કંસ, પ્રલંભ અને બીજા દુષ્ટો મારી ગયા છે; આ યવન પણ, હે રાજન, તમારા ભયાનક દૃષ્ટિથી ભસ્મ થયો છે. હું અહીં ગુફામાં ખાસ તમારા માટે આવ્યો છું, કારણ કે તમે પહેલાં મને ઘણી પ્રાર્થના કરી હતી; હું મારા ભક્તો પર અતિપ્રેમ કરું છું. હે રાજર્ષિ, ઈચ્છો તેવા વર માંગો; મારા આશ્રિતને ક્યારેય શોક રહેતો નથી.” શુકદેવજી કહે છે: ભગવાનના આવા વચનો સાંભળીને મુચુકુન્દ આનંદિત થઈને નમન કરી, તેમને નારાયણરૂપે ઓળખ્યા અને ગર્ગાચાર્યના વચન યાદ કર્યા. મુચુકુન્દે કહ્યું: “હે પ્રભુ, આપની માયાથી લોકો મોહિત થઈ જાય છે અને આપની પૂજા કરતા નથી; તેઓ સુખની શોધમાં ઘર, સ્ત્રી-પુરુષ અને સંબંધોમાં ફસાઈ જાય છે અને ભ્રમમાં રહે છે. હે નિર્દોષ, જો કોઈને દુર્લભ માનવ જન્મ મળે, શરીર સ્વસ્થ હોય, છતાં પણ ખોટા વિચારોને લીધે આપના પદ પદ્મની ભક્તિ ન કરે, તો તે પશુની જેમ ગૃહસ્થાશ્રમના અંધ કૂવામાં પડી જાય છે. હે અજિત, રાજસુખમાં મગ્ન રહી, પુત્ર-પત્ની-ધન-વસ્તુઓમાં આસક્ત રહી, હું વ્યર્થ જીવન વિતાવ્યું; અનંત ચિંતાઓથી પીડાતો રહ્યો. આ માટીના ઘડાની જેમ શરીરમાં ‘મનુષ્યરાજ’ બની, હાથી, ઘોડા, રથ અને સેના સાથે પૃથ્વી પર વિહાર કર્યો, પણ અહંકારથી બીજાને ગણ્યો જ નહીં. લોભ અને વિષયવાસનામાં મસ્ત રહી, સતત નવા કાર્ય વિચારી રહ્યો; પણ, હે મૃત્યુરૂપ પ્રભુ, આપ અચાનક આવી જશો—જેમ સાપ ઉંદરના બિલ્લમાં જીભ ફેરવે છે એમ. એક સમય હતો, જ્યારે સોનાથી શોભિત રથ અથવા મહાન હાથીઓ પર સવાર, લોકો મને ‘મનુષ્યરાજ’ કહેતા; પણ સમયની અપરિવર્ત્ય શક્તિએ આ શરીર કેદાર, કૃમિ કે ભસ્મ બની જાય છે. પૃથ્વી પર વિજય મેળવ્યા પછી, વિશાળ સ્વરૂપ ધારણ કરી, રત્નસિંહાસન પર બેસી, અન્ય રાજાઓથી સન્માન પામીને પણ, મનુષ્ય સ્ત્રીઓના રમણ માટે ઘરની આસક્તિમાં પશુ બની જાય છે. જે કર્મયોગી, દાન, તપ વગેરે કરે છે, તે પણ ફરીથી ‘મને રાજા થવું છે’ એવી વાસનાથી વ્યાકુળ થાય છે અને સુખ પામતો નથી. હે અચ્યુત, જ્યારે જીવનચક્રમાં ભટક્યા પછી મુક્તિ મળે, ત્યારે સંતજનનો સંગ મળે છે; અને એવા સંગથી તરત જ આપમાં ભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે. હે પ્રભુ, હું માનું છું કે આપની કૃપાથી મને રાજ્ય પ્રત્યેની આસક્તિ દૂર થઈ ગઈ છે—જેthing સંતો વનવાસ માટે ઈચ્છે છે. હે નાથ, હું કોઈ વર માંગતો નથી—મને માત્ર આપના પદ પદ્મની સેવા મળે, એ જ ઈચ્છું છું; કારણ કે જે મુક્તિદાતા આપની પૂજા કરે છે, તે બીજું બંધનરૂપ વર કેમ માંગે? તેથી, હે પ્રભુ, હું સર્વત્ર બધાં ઈચ્છાઓ ત્યજી, આપમાં શરણાગત થયો છું—જે ગુણાતીત, નિર્વિકાર, અદ્વિતીય, શુદ્ધ ચૈતન્ય સ્વરૂપ પરમપુરુષ છો. અહીં દુઃખ અને પાશ્ચાતાપથી પીડાઈ, તૃષ્ણા જેવા શત્રુઓથી વ્યથિત રહી, ક્યારેય શાંતિ પામી નહીં; પણ હવે કોઈ રીતે આપના પદ પદ્મે આવી ગયો છું, હે શરણ્ય પરમાત્મા, મને નિર્ભયતા, અમરતા અને શોકમુક્તિ આપો, હે દયાળુ!” ત્યારે ભગવાન બોલ્યા: “હે મહારાજ, તમારા મન શુદ્ધ અને સ્થિર છે; વર માંગવામાં પણ તમારું મન ઈચ્છાઓથી દોલાયમાન થયું નહીં. વર માંગવા માટે આપને પ્રેરવું એ તમારી ચેતીનેકશા માટે જ હતું; કારણ કે એકનિષ્ઠ ભક્તનું મન ક્યારેય વરોથી દોલાયમાન થતું નથી. હે રાજન, જે યોગી ભક્તિ વિના સાધના કરે છે, તેમનું મન—even પ્રાણાયામ વગેરેથી નિયંત્રિત કર્યા પછી પણ—ફરીથી વાસનાથી ઊઠે છે. હવે તમે ઈચ્છો તેમ પૃથ્વી પર વિહાર કરો, મન સતત મારામાં રાખો; તમારી ભક્તિ અવિચલિત રહે. ક્ષત્રિય ધર્મ પાળતાં તમે શિકાર વગેરેમાં પ્રાણીઓનો સંહાર કર્યો છે; પણ આ તપશ્ચર્યાથી અને મારામાં શરણાગત થઈ, પાપ ત્યજી દો. આગામી જન્મે, હે રાજન, તમે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ બનશો, સર્વ જીવોના મિત્ર બનશો અને અંતે મને જ પ્રાપ્ત કરશો.” શુકદેવજી કહે છે: આ રીતે કૃષ્ણની કૃપા પ્રાપ્ત કરી, ઈક્ષ્વાકુનંદન મુચુકુન્દે ભગવાનની પ્રદક્ષિણા કરી, નમન કર્યું અને ગુફાના દ્વારેથી બહાર નીકળી પડ્યા. તેણે આસપાસ નાના મનુષ્યો, પ્રાણીઓ, વનસ્પતિઓ અને વૃક્ષો જોયા અને સમજ્યું કે કલિયુગ આવી ગયો છે; પછી ઉત્તર દિશામાં ચાલ્યા. તપ, શ્રદ્ધા, નિશ્ચય, અનાસક્તિ અને સંશયવિહિન બની, મન કૃષ્ણમાં સ્થિર રાખી, તે ગંધમાદન પરવત પર પહોંચ્યા. પછી બદરી આશ્રમ—જે નર અને નારાયણનું નિવાસસ્થાન છે—ત્યાં જઈ, દ્વંદ્વ સહન કરી, શાંતચિત્તે હરીની તપસ્યા દ્વારા ઉપાસના કરી. આ તરફ, ભગવાન કૃષ્ણ ફરીથી યવનોથી ઘેરાયેલી નગરીમાં પધાર્યા, અને મ્લેચ્છ સેનાઓનો વિનાશ કરી, તેમનું ધન દ્વારકા લઈ ગયા. જ્યારે ગાયો અને મનુષ્યો સાથે ધન લઈ જવામાં આવી રહ્યું હતું, ત્યારે અચ્યુતના પ્રેરણે, જરાસંધ—જેની પાસે ત્રીસ સૈન્યદળો હતા—આવી પહોંચ્યો.