શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

મુચુકુંદે ભગવાનને જોયા અને આશ્ચર્યથી પૂછ્યું: “હે મહાન, તમે કોણ છો, જે આ જંગલની ગુફામાં કમળના પાંદડા જેવી પગલીઓથી કાંટાળાં ઝાડમાં ફરી રહ્યા છો? દેવ, અગ્નિ, સૂર્ય, ચંદ્ર, ઇન્દ્ર કે અન્ય કોઈ દિવ્યતાની તેજસ્વિતા તમારી સામે કંઈ જ નથી. તમે તો દેવોમાં પણ શ્રેષ્ઠ છો, કેમ કે તમે ગુફાના અંધકારને દીપકની જેમ દૂર કરી દીધો છે. હે પુરુષોત્તમ, જો તમને યોગ્ય લાગે તો કૃપા કરીને તમારો જન્મ, કૃત્યો અને વંશ વિશે કહો; અમે નિર્દોષ ભાવથી સેવા કરવા ઉત્સુક છીએ. અમે તો ઇક્ષ્વાકુ વંશના ક્ષત્રિય છીએ. હું યુવનાશ્વનો પુત્ર મુચુકુંદ છું. લાંબા સમયથી જાગરણ અને થાકથી હું અહીં એકલો સૂતો હતો, મારી ઇન્દ્રિયો નિરાશ થઈ ગઈ હતી, અને હવે કોઈએ મને જાગૃત કર્યો છે. તે પણ ચોક્કસપણે પોતાના દુર્ગુણથી ભૂસ્માસ થઈ ગયો. તરત જ, દુશ્મનો પર વિજય મેળવનાર, તમારી મહિમા અને તેજ સાથે, તમે અહીં પ્રગટ થયા. તમારું તેજ સહન કરવું અશક્ય છે; અમે તમારી તરફ જોઈ પણ શકતા નથી. હે પ્રભુ, તમે સર્વે દેહધારીઓમાં પૂજ્ય છો.” રાજાના આવા વચનો સાંભળી, સર્વ જીવોના સર્જક ભગવાન મુસ્કાન સાથે, ગર્જના સમાન મધુર અવાજે બોલ્યા: “મિત્ર, મારા જન્મ, કૃત્યો અને નામો અનંત છે; હું પણ તેનો અંત નથી લાવી શકતો. ક્યારેક મહાન જીવો સાથે પૃથ્વી પર અવતરણ લીધું છે, પણ મારા જન્મ ક્યારેય ગુણ, કર્મ કે નામથી નિર્ધારિત નથી. મારા જન્મ અને કૃત્યો ત્રણેય કાળમાં વ્યાપક છે; મહાન ઋષિઓ પણ તેનો અંત શોધી શકતા નથી. તથાપિ, હવે સાંભળો—મારે બ્રહ્માએ ધર્મની રક્ષા માટે પ્રાર્થના કરી હતી, તેથી હું યદુ વંશમાં અનકદુંદુભિના ઘરમાં અવતર્યો છું. લોકો મને વસુદેવનો પુત્ર કહે છે. કાલનેમી, કંસ, પ્રલંબ વગેરે અસુરો માર્યા ગયા છે; આ યવન પણ તમારા તીવ્ર દ્રષ્ટિથી ભસ્મ થયો છે. હું ખાસ તમારા માટે અહીં આવ્યો છું, કારણ કે તમે અગાઉ મને ખૂબ ભજ્યા હતા. હું મારા ભક્તોનો હંમેશા આશ્રય લઉં છું. હે રાજર્ષિ, ઈચ્છિતવર માંગો—મારી કૃપાથી તમને ફરી કદી શોક નહીં થાય.” શુકદેવજી કહે છે: ભગવાનના આવા વચનો સાંભળી મુચુકુંદ આનંદથી નમન કરીને તેમને નારાયણ રૂપે ઓળખી ગયા અને ગરગ મुनિના વચનો યાદ કર્યા. મુચુકુંદે વિનમ્રતાથી કહ્યું: “હે ભગવાન, તમારી માયાથી મનુષ્યો મોહિત થઈને તમને ભજતા નથી, દુ:ખ જ જોવે છે; સુખની ઈચ્છામાં ઘર, સ્ત્રી અને પુરૂષમાં આસક્ત થઈ મોહિત થાય છે. હે નિર્દોષ, માનવ જન્મ મળવો દુર્લભ છે, છતાં પણ જો કોઈ શુદ્ધ દેહ લઈને, સહજ રીતે તમારા ચરણોનું ભજન નહીં કરે, તો તે પશુની જેમ ગૃહસ્થાશ્રમના કૂવામાં પડી જાય છે. હે અજિત, રાજસિક વૈભવમાં મગ્ન રહી, બાળકો, પત્ની, સંપત્તિ અને ભોગોમાં આસક્ત રહી, અનંત ચિંતાઓથી પીડાયેલી મારી આ આયુષ્ય વ્યર્થ ગઈ. માટીના ઘડાની જેમ આ શરીરમાં ‘મનુષ્યોમાં રાજા’ તરીકે સ્થાપિત થઈ, રથ, હાથી, ઘોડા અને સેના સાથે પૃથ્વી પર ઘમંડપૂર્વક ફરતો રહ્યો, બીજાને ગણતો જ નહીં. મહાન લાલચ અને ઇન્દ્રિયસુખની તૃષ્ણામાં મગ્ન, સતત ‘હવે શું કરવું?’ એવા વિચારોમાં મસ્ત રહ્યો; પણ, હે પ્રભુ, તમે તો અચાનક મૃત્યુ રૂપે આવી જાઓ છો, જેમ સાપ ઉંદરના બિલ્લામાં પ્રવેશ કરે. એક સમય હતો, જ્યારે સોનેરી રથ કે મહાન હાથી પર બેઠો ‘મનુષ્યોમાં રાજા’ કહેવાતો, પણ સમયના પ્રભાવથી આ જ દેહ કીડા, ભસ્મ કે ગંદકી બની જાય છે. દિશાઓ જીત્યા પછી, પૃથ્વી જેટલી વિશાળ પ્રતિષ્ઠા મેળવી, અન્ય રાજાઓથી સન્માન પામ્યો, છતાં સ્ત્રીઓના રમકડા સમાન, ગૃહસુખમાં પશુની જેમ ઉપયોગ થયો. જે સાધુ કર્મ, તપ, દાન વગેરે કરે છે, તે પણ ફરીથી ‘મને રાજ્ય મળે’ એવી તૃષ્ણા રાખે છે, અને ક્યારેય સંતોષ પામતો નથી. હે અચ્યૂત, જ્યારે સંસારભ્રમણ પછી મુક્તિ મળે છે, ત્યારે જ સત્સંગ પ્રાપ્ત થાય છે; અને સત્સંગથી તરત જ તમારી ભક્તિ જન્મે છે. હે પ્રભુ, આજે તો તમારી કૃપાથી મને રાજ્યથી વેરાગ્ય મળ્યું છે—જે સાધુઓ પણ જંગલ જવા ઈચ્છે છે, તેવા વેરાગ્યને તમે આપ્યું. હે સ્વામી, તમારી ચરણસેવા સિવાય બીજું કંઈ પણ વર્તન મને ઈચ્છતું નથી; કેમ કે જે તમને ભજે છે, મુક્તિદાતા, તે બીજું કોઈ બંધનકારક વર્તન કેમ માગે? તેથી, હે પ્રભુ, સર્વત્રના રાગદ્વેષ ત્યજી, હું તમને—નિર્મળ, ગુણાતીત, અદ્વિતીય, પરમ પુરુષ, ચૈતન્યસ્વરૂપ—શરણ આવી રહ્યો છું. અહીં દુ:ખ અને પાશ્ચાતાપથી પીડાઈ, તૃષ્ણા જેવા શત્રુઓથી કંટાળીને, ક્યારેય શાંતિ ન મળતી, આજે તમારી ચરણશ્રીમાં આવી ગયો છું, હે પરમાત્મા! મને નિર્ભયતા, અમરત્વ અને દુ:ખમુક્તિ આપો, કેમ કે હું શરણાગત છું.” ભગવાને કહ્યું: “હે મહારાજ, તમારો મન શુદ્ધ અને સ્થિર છે; વરદાનની લાલચથી પણ તમે ચિત્તમાં ચંચળતા લાવી નથી. વરદાન માગવા માટે ઉક્સાવવું એ તો માત્ર તમારી એકાગ્રતા માટે હતું. જે ભક્તિમાં સ્થિર છે, તેનું મન કદી આશીર્વાદથી ડગતું નથી. યોગાભ્યાસી પણ જો ભક્તિ વિના હોય, તો મનની તૃષ્ણા યમ, નિયમ વગેરેથી દમન કર્યા પછી પણ ફરીથી ઉદ્ભવે છે. હવે, હે રાજા, તમે મનને મારેમાં સ્થિર રાખી, મનગમતી રીતે પૃથ્વી પર વિહાર કરો; તમારી ભક્તિ કદી ડગે નહીં. ક્ષત્રિય તરીકે રહી, શિકાર વગેરેમાં તમે અનેક જીવોનું સંહાર કર્યું છે; પણ હવે તપશ્ચર્યામાં લાગી, મારા આશ્રયે પાપ ત્યજી દો. આગામી જન્મમાં, હે રાજા, તમે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ બનશો, સર્વ જીવોના સુહૃદ અને અંતે મને જ પ્રાપ્ત કરશો.” શુકદેવજી કહે છે: “હું પ્રિય, આ રીતે કૃષ્ણની કૃપા પ્રાપ્ત કરીને, ઇક્ષ્વાકુ વંશજ મુચુકુંદે ભગવાનની પરિક્રમા કરી, નમસ્કાર કર્યો અને ગુફાના મુખમાંથી બહાર નીકળી ગયો. પછી તેણે નાના માનવો, પ્રાણીઓ, વનસ્પતિઓ અને વૃક્ષોને જોયા અને સમજ્યું કે હવે કલિયુગ આવી ગયો છે. તે ઉત્તર દિશામાં ચાલી ગયો. તપ, શ્રદ્ધા, નિશ્ચય, અનાસક્તિ અને સંશયમુક્ત રહી, મનને કૃષ્ણમાં સ્થિર કરીને, તે ગંધમાદન પરવત પર પ્રવેશ્યો.