શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીમદ્ ભાગવતના આ પવિત્ર પ્રસંગમાં, શ્રી શુકદેવે કહેલું કે, જ્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ બહાર પ્રગટ થયા, ત્યારે તેઓ ઉગતા ચંદ્ર જેવી શોભા ધરાવતા, અતિ સુંદર દર્શનવાળા, શ્યામવર્ણ અને પીળા વસ્ત્રો પહેરેલા હતા. તેમના છાતી પર શ્રીવત્સનું ચિહ્ન ઝળહળતું હતું અને ગળામાં કૌસ્તુભ મણિની તેજસ્વી કાંઠી દીપતી હતી. તેઓ વિશાળ, ઊંચા અને ચતુરભુજ દેહ ધરાવતા, તાજા લાલ કમળ જેવી આંખોવાળા હતા. ભગવાન હંમેશાં આનંદથી ઉજ્જવળ, ગોળ ગાલવાળા, નિર્મળ સ્મિત ધરાવતા અને કમળ સમાન મુખમંડલ અને ઝગમગતા મકરાકાર કુંડળોથી શોભતા હતા. એ确ે વાસુદેવ જ હતા—શ્રીવત્સથી ચિહ્નિત, ચતુરભુજ, કમળને આંખો, વનમાલાથી અલંકૃત અને સર્વોત્કૃષ્ટ સૌંદર્યવાળા. નારદે વર્ણવેલા લક્ષણો અનુસાર, આવો બીજું કોઈ હોઈ જ ન શકે. યવન રાજાએ વિચાર્યું કે—even though he was unarmed and on foot—he himself પણ નિશસ્ત્ર થઈને ભગવાન સાથે યુદ્ધ કરશે. આ રીતે નિશ્ચય કરીને, યવન ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને પકડી લેવા દોડ્યો, જોકે ભગવાન તો યોગીઓ માટે પણ અપ્રાપ્ય છે. હરિએ, પોતાનું દર્શન દૂરથી કરાવી, તેને પગલે પગલે એક પર્વતની ગુફા તરફ દોરી ગયો—જેમ કોઈ પોતાને જ પકડવાનો પ્રયત્ન કરે તેમ યવન ભગવાનના પાછળ પાછળ ગયો. યવન ભગવાનને તિરસ્કારપૂર્વક કહેતો રહ્યો કે, “યદુવંશમાં જન્મેલા માટે ભાગવું યોગ્ય નથી,” છતાંયે એ દુર્ભાગી ભગવાનને પકડી શક્યો નહિ. આ રીતે ઉપહાસ સાંભળતાં પણ, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ ગુફામાં પ્રવેશી ગયા; અને યવન પણ અંદર ગયો, ત્યાં તેણે બીજાં એક માણસને સુતેલા જોયા. યવને વિચાર્યું કે, “આ કોઈ દૂરથી લાવવામાં આવ્યો છે અને ઋષિ જેવો અહીં સુતો છે.” એ મૂર્ખ યવન એ સૂતા અચ્યુતને પગથી લાત મારી. એ મહાપુરુષ, જે લાંબા સમયથી ઊંઘી રહ્યા હતા, ધીમે ધીમે આંખો ખોલી, ચારે બાજુ જોયું અને પોતાના પાસે ઊભેલા વ્યક્તિને જોયા. એ સમયે, એ મનુષ્યના ક્રોધથી ઉદ્ભવેલા દૃષ્ટિ-અગ્નિથી યવન તરત રાખ થઈ ગયો. રાજાએ શુકદેવજીને પુછ્યું: “હે બ્રાહ્મણ, એ પુરુષ કોણ હતા? કયા વંશના અને કેવી શક્તિ ધરાવતા? તેઓ ગુફામાં કેમ સુતા હતા? યવનના વિનાશકની તેજસ્વિતા શું હતી?” શુકદેવજી બોલ્યા: “એ પુરુષ ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં જન્મેલા, માંધાતૃના મહાન પુત્ર મુચુકુન્દ હતા, બ્રાહ્મણપ્રેમી અને સત્યનિષ્ઠ. દેવતાઓએ, ઇન્દ્ર સહીત, અસુરોથી ડરાયેલી સ્થિતિમાં તેમને રક્ષા માટે વિનંતી કરી હતી અને મુચુકુન્દે લાંબા સમય સુધી દેવોની રક્ષા કરી. પછી, મુચુકુન્દને ગુફામાં આરામ કરતાં જોઈ, દેવોએ કહ્યું: ‘હે રાજન, હવે અમારો રક્ષણ કરવાનો તણાવ છોડો. તમે મનુષ્યલોક, દુશ્મનરહિત રાજ્ય અને તમામ ઇચ્છાઓ ત્યજી અમારું રક્ષણ કર્યું છે. હવે તમારા પુત્રો, પત્નીઓ, સંબંધીઓ, મંત્રીઓ અને સમકક્ષ પ્રજાજનો—all are no more.’ ‘કાળ, સર્વશક્તિમાન અને અવિનાશી ભગવાન, સૌથી શક્તિશાળી છે; એ રમતમાં બધાનું અંત લાવે છે, જેમ ગવાળિયો ગાયોને લઈને જાય છે. તમે કોઈ પણ વર માંગો, મુક્તિ સિવાય, કારણ કે આજે મુક્તિ આપવાનો અધિકાર અમારો નથી; એ તો માત્ર અવિનાશી ભગવાન વિષ્ણુ પાસે જ છે.’ આ રીતે દેવો દ્વારા સંબોધાયા પછી, મુચુકુન્દે તેમને વંદન કર્યું અને ગુફામાં જઈને દિવ્ય નિદ્રામાં મગ્ન થયા. જ્યારે યવન રાખ થઈ ગયો, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ, સત્વત શ્રેષ્ઠ, મુચુકુન્દને દર્શન આપવા પ્રગટ થયા. મુચુકુન્દે જોયું—શ્યામવર્ણ, પીળા વસ્ત્રધારી, શ્રીવત્સ ચિહ્નવાળા, કૌસ્તુભ મણિથી ઝગમગતા, ચતુરભુજ, વૈજયંતી વનમાલા ધારણ કરનાર, સુંદર મુખમંડલ અને ઝગમગતા મકરાકાર કુંડળોથી શોભતા. એવા ભગવાન, સર્વમાનવ માટે દર્શનીય, હમેશાં યુવાન, હસતાં આંખોવાળા, સિંહ સમાન ગૌરવવાળા અને મહાન પરાક્રમી હતા. એ દિવ્ય તેજથી અભિભૂત મુચુકુન્દે, સંશય અને સતર્કતા સાથે, હળવેથી ભગવાનને પ્રશ્ન કર્યો—જેમ કોઈ અજય શક્તિ સામે ઊભો થાય તેમ. મુચુકુન્દે પૂછ્યું: “હે મહાન, તમે કોણ છો, જે કમળપાંખ જેવી પાદUKથી કાંટાળાં વનમાર્ગે ચાલીને આ પર્વત ગુફામાં આવ્યા છો? દેવ, અગ્નિ, સૂર્ય, ચંદ્ર, ઇન્દ્ર કે લોકપાલ વગેરેની તેજસ્વિતા પણ તમારી સામે કંઈ જ નથી. હું તમને દેવોના દેવોમાં શ્રેષ્ઠ માનું છું, કારણ કે તમે ગુફાનો અંધકાર દીવો જેવી પ્રકાશથી દુર કરો છો. હે પુરુષોત્તમ, જો તમને પ્રીતિ હોય તો કૃપા કરીને તમારી જન્મકથા, કરમ અને વંશ વિશે કહો. અમે નિર્દોષ સેવા માટે આતુર છીએ. અમારો પરિચય—હું ઇક્ષ્વાકુકુલનો ક્ષત્રિય મુચુકુન્દ, યુવનાશ્વનો પુત્ર છું. લાંબા સમય સુધી જાગરણથી થાકી, ઊંઘથી ઇન્દ્રિયશક્તિ ક્ષીણ થઈ, હું અહીં એકલો સુતો હતો, અને કોઈએ મને જાગૃત કર્યો. એ પણ પોતાના દુર્ગુણથી રાખ થઈ ગયો; ત્યાર પછી, દુશ્મનવિનાશી, પ્રસિદ્ધ એવા તમે પ્રગટ થયા. તમારી અસહ્ય તેજસ્વિતા એટલી મહાન છે કે અમે તમારું દર્શન પણ કરી શકતા નથી; હે મહાત્મા, તમે સર્વ દેહધારીઓમાં પૂજનીય છો.” રાજાએ આ રીતે નિવેદન કર્યું ત્યારે, પ્રજાપતિ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે સ્મિતભર્યા મુખે, ગંભીર મેઘધ્વનિ જેવી વાણીમાં ઉત્તર આપ્યો: “મારા જન્મ, કર્મ અને નામ અણગણ્ય છે, હે મિત્ર; હું પણ એમની ગણતરી કરી શકું નહિ, કારણ કે એ અનંત છે. ક્યારેક હું મહાન પુરુષો સાથે પૃથ્વી પર અવતાર લેવાં છું, પણ મારા જન્મ કદી ગુણ, કર્મ કે નામથી નિર્ધારિત થતા નથી. મારા જન્મ અને કર્મ ત્રણેય કાળમાં વ્યાપક છે; મહાન ઋષિઓ પણ એમનું અનુસરણ કરે તો પણ અંત સુધી પહોંચી શકતા નથી. છતાં, હે મિત્ર, હવે મારા વર્તમાન અવતાર વિષે સાંભળો: બ્રહ્માજીના આદેશથી, ધર્મની રક્ષા માટે, ભૂભાર હટાવવા અને અસુરોનો નાશ કરવા માટે, હું યદુવંશમાં, અનકદુંદુભિના ઘરમાં અવતરી છું; લોકો મને વાસુદેવ, વસુદેવપુત્ર તરીકે ઓળખે છે.” આ રીતે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે મુચુકુન્દને પોતાનું પરમ તત્વ અને અવતારનું રહસ્ય પ્રગટ કર્યું.