શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ઉદ્ધવ જ્યારે વ્રજમાં હતા, ત્યારે તેમણે નદીઓ, વનરાજીઓ અને ફૂલેલા વૃક્ષોને જોયા અને એ સૌમાં કૃષ્ણનું સ્મરણ કરીને આનંદ અનુભવો. તેઓ વ્રજના લોકોની સેવા કરતાં, કૃષ્ણના સ્મરણમાં લીન રહેતાં. જ્યારે ઉદ્ધવએ ગોપીઓને જોયા, ત્યારે તેઓ કૃષ્ણમાં એટલા વ્યસ્ત હતાં કે તેમનું મન સંપૂર્ણપણે કૃષ્ણથી ભરપૂર હતું. આ દૃશ્ય જોઈને ઉદ્ધવને પરમ આનંદ થયો અને તેમણે ગોપીઓને નમન કરીને સ્તુતિ ગાઈ. ઉદ્ધવએ મનમાં વિચાર્યું: “આ ગોપીઓ તો ધરતી પરના સર્વોત્તમ જીવ છે, કારણ કે તેમને ગોવિંદ માટે જે પ્રેમ છે, એ હૃદયની ઊંડાઈમાં વસેલું છે. મોટા મોટા ઋષિઓ, જેમને જન્મ-મરણનો ભય છે, અને અમે પણ, એમના જેવો ભક્તિભાવ ઈચ્છીએ છીએ. બ્રહ્મા તરીકે જન્મ લેવાથી શું ફાયદો, જો કૃષ્ણકથારસનો સ્વાદ ન મળે?” પછી તેઓએ વિચાર્યું: “આ વનવાસી સ્ત્રીઓ, જેમણે જીવનમાં અનેક ભૂલો કરી હશે, અને બીજી તરફ, એમની કૃષ્ણ માટેની પરમ પ્રેમભક્તિ—ક્યાં એ અને ક્યાં પરમાત્મા કૃષ્ણ! છતાં, જે અજ્ઞાની પણ સીધા ભગવાનની ઉપાસના કરે છે, તેમને પણ આશીર્વાદ મળે છે, જેમ રાજા પોતાના સેવકોને પ્રસાદ આપે છે.” ઉદ્ધવએ કહ્યું: “હે મિત્ર, આવી ઉગ્ર કૃષ્ણપ્રેમની કૃપા તો સ્વર્ગની સુગંધિત દેવીઓમાં પણ નથી, કે બીજામાં. એ તો કૃષ્ણે રસોત્સવ સમયે જ આપી—જ્યારે કૃષ્ણે વ્રજની પ્રિયાઓના ગળે હાથ નાખી એમને પરમ સંતોષ આપ્યો.” પછી ઉદ્ધવએ મનમાં ઈચ્છા કરી: “હાય! હું પણ અહીં વ્રિંદાવનમાં ઘાસનું તણું, ઝાડ, લતા કે ઔષધી બની જાઉં, જેથી હું એ ગોપીઓના પગની ધૂળ પ્રાપ્ત કરી શકું, જેમણે પોતાનું કુળ અને ધર્મમાર્ગ—જે છોડવું અઘરું છે—તે બધું ત્યજીને મુકુન્દના માર્ગે ચાલવાનું પસંદ કર્યું, જેને વેદો પણ શોધે છે.” ઉદ્ધવએ કહ્યું: “જેઓનાં સ્તનોએ ભગવાન કૃષ્ણના કમળચરણોનું શોભન કર્યું છે—જે લક્ષ્મી અને મહાન યોગીઓ દ્વારા પૂજ્ય છે, અને જે રસોત્સવનો પરમ લક્ષ્ય છે—એમણે કૃષ્ણને હૃદયથી લગાડી, સર્વ દુઃખો દૂર કરી નાખ્યા.” પછી ઉદ્ધવએ ફરીથી નમન કર્યું: “હું વારંવાર નમન કરું છું એ નંદના વ્રજની સ્ત્રીઓના પગની ધૂળને, જેમનું હરિની કથા ગાવું ત્રણેય લોકને પવિત્ર કરે છે.” આ પછી, શુકદેવજી કહે છે: ઉદ્ધવએ ગોપીઓ, યશોદા, નંદબાબા અને ગોપ-ગોપીઓને વિદાય કહીઈ, અને પોતાના રથ પર ચડીને વળવા તૈયાર થયા. તેઓ જતા હતા ત્યારે નંદ અને બીજા ગોપો વિવિધ ભેટો લઈને, પ્રેમથી, આંખોમાંથી અશ્રુ વહાવીને, ઉદ્ધવ પાસે આવ્યા. તેઓએ કહ્યું: “અમારું મન હંમેશાં કૃષ્ણના કમળચરણોમાં સ્થિર રહે, અમારા વચન માત્ર કૃષ્ણના નામ જ બોલે, અને આપણા શરીર કૃષ્ણની સેવા માટે વંદન કરે.” પછી તેમણે પ્રાર્થના કરી: “જ્યાંયે પણ ભગવાનની ઈચ્છાથી આપણને કર્મો ફેરવે, શુભ કર્મો અને દાન દ્વારા, અમારો કૃષ્ણપ્રેમ અડગ રહે.” આ રીતે ગોપો દ્વારા કૃષ્ણભક્તિથી સન્માનિત થઈ, ઉદ્ધવ, હે રાજન, કૃષ્ણના આશ્રયમાં ફરીથી મથુરા પરત ફર્યા. ત્યાં તેમણે કૃષ્ણને નમન કર્યું અને વ્રજના લોકો માટે પ્રેમથી ભરેલા હૃદયથી વસુદેવ, રામ અને રાજાને ભેટો આપી. પછી શુકદેવજી કહે છે: એ પછી સર્વ આત્મા, સર્વજ્ઞ શ્રીકૃષ્ણ, કુબ્જા (સૈરંધ્રી)ના મનની ઈચ્છા જાણી અને તેને પ્રસન્ન કરવા માટે, તેના ઘેર ગયા. કુબ્જાનું ઘર સુંદર સુશોભિત હતું—મોતીની માળાઓ, ધ્વજ, છત્ર, સુશોભિત બેડ અને આસનોથી ભરેલું, સુગંધિત ધૂપ, દીવટીઓ, ફૂલો અને સુગંધોથી સજ્જ હતું. કૃષ્ણના આવતાં જ, કુબ્જા થોડી ગભરાઈ, પણ તરત જ બેઠેલી જગ્યા પરથી ઊભી રહી, યોગ્ય રીતે કૃષ્ણ પાસે આવી, અને પોતાની સાથિનીઓ સાથે અચ્યુતનું આસન વગેરેથી સન્માન કર્યું. ઉદ્ધવનું પણ આદરપૂર્વક સ્વાગત થયું અને તેમણે આસન સ્પર્શી બેઠા. કૃષ્ણે લોકવ્યવહાર પ્રમાણે ઝડપથી શોભાયમાન શય્યામાં પ્રવેશ કર્યો. કુબ્જાએ સ્નાન કરીને, સુંદર વસ્ત્રો, આભૂષણો, ફૂલો, સુગંધ લગાવી, પાન ખાઈને, માધવ પાસે આવી. તેની આંખોમાં લજ્જા અને આનંદના સંકેતો હતાં. કૃષ્ણે પોતાના શરમાળ પ્રિયાને, જે પ્રથમ મુલાકાતે સંકોચી હતી, હાથ પકડીને શય્યામાં બેસાડ્યા અને તેની સાથે આનંદ માણ્યો—કુબ્જા તો પોતાના પુણ્યથી કૃષ્ણના અંગોમાં સુગંધ લગાવવાનો લાભ ભોગવી રહી હતી. કુબ્જાના હૃદય અને સ્તનો કામથી દહેલી રહ્યા હતા, તેની આંખો તરસેલી હતી. તેણે કૃષ્ણના ચરણકમળની સુગંધ લીધી, તેમને મલિશન કરીને પોતાના દુઃખ દૂર કર્યા અને કૃષ્ણને છાતી અને હાથમાં ભળી, પરમ આનંદરૂપ પ્રિયમાં પોતાના સર્વ કષ્ટોનો અંત અનુભવ્યો. કુબ્જાએ, જે ભાગ્યે દુર્લભ એવા મોક્ષદાતા ભગવાનને પ્રાપ્ત કરી હતી, તેણે ચંદન અર્પણ કરીને એક વર માંગ્યો: “મારા પ્રિય, થોડા દિવસો અહીં મારી સાથે રહો, મારા સાથે આનંદ કરો, હે કમળનેત્ર! હું તમારી વિયોગ સહન કરી શકતી નથી.” કૃષ્ણે તેને ઇચ્છિત વર આપ્યો અને તેનો સન્માન કરીને, ઉદ્ધવ સાથે, પોતાના પૂજ્ય નિવાસ સ્થાને પરત ગયા. શુકદેવજી કહે છે: જે મનુષ્ય મહાપૂજાથી સર્વેશ્વર વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરે અને પછી મનગમતો વર માંગે, પણ જો તેમાં સદ્ગુણનો અભાવ હોય, તો એનું વિચારશક્તિ નબળી છે. પછી કૃષ્ણ, રામ અને ઉદ્ધવ, એક કાર્યસિદ્ધિ અને અક્રૂરને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છી, અક્રૂરના ઘેર ગયા. દૂરથી જ અક્રૂરે પોતાના આત્મીયોને જોઈ, આનંદથી ઊભો થયો, તેમને ભેટી, પ્રેમથી આવકાર્યો. અક્રૂરે કૃષ્ણ અને રામને નમન કર્યું; તેઓએ પણ તેને આવકાર આપ્યો. પછી નિયમ મુજબ બેઠા અને અક્રૂરે તેમનું યોગ્ય રીતે પૂજન કર્યું. પગ ધોવા માટેનું પાણી પોતાના માથે ધારણ કર્યું, દૈવી વસ્ત્રો, સુગંધિત ફૂલો અને શ્રેષ્ઠ આભૂષણો અર્પ્યા. પછી નમ્રતાથી, હાથથી પગ ધોઈ, અક્રૂરે કૃષ્ણ અને રામને સંબોધ્યા: “ભગ્યથી દુષ્ટ કંસ અને તેના સાથીઓ મારે ગયા, અને આ કુળને તમે બંને મોટા સંકટમાંથી મુક્ત કરીને પુનઃ સ્થાપિત કર્યું. તમે બંને પરમ પુરુષ છો, જગતના કારણ અને તત્વ; તમારે સિવાય ઉપર કે નીચે કંઈ નથી. આ જગત, જે તમે જ સર્જ્યું છે, એમાં તમે જ તમારી શક્તિથી પ્રવેશો છો અને અનેક રૂપે પ્રગટ થાઓ છો, હે બ્રહ્મન, સાંભળવાથી અને અનુભવથી અનુભવાય છે. જેમ સર્વ જીવોમાં અનેક રૂપો જન્મે છે, તેમ તમે જ, હે પ્રભુ, તમારી જાતમાંથી જન્મેલા જીવોમાં અનેક રીતે પ્રગટ થાઓ છો, સ્વતંત્ર છો. તમારી જ શક્તિથી તમે જગતનું સર્જન, સંહાર અને રક્ષા કરો છો—રજ, તમસ અને સત્વથી—પણ એ ગુણો કે કર્મોથી તમે બંધાતા નથી, કારણ કે તમે જ્ઞાનમય સ્વરૂપ છો. તો પછી તમારા માટે બંધનનું કારણ કેમ બને? તમારું સ્વરૂપ શરીર કે અન્ય ઉપાધિથી નિર્ધારિત નથી, એટલે તમે સીધા ભિન્નતા પામતા નથી; માટે તમારા માટે બંધન કે મુક્તિ નથી—કદી અમને તમારી વિષે ભ્રાંતિ ન થાય. જ્યારે પણ વેદમાર્ગ અવરોધાય છે, અસત્ય વડે, ત્યારે જગતની કલ્યાણાર્થે તમે સત્વગુણથી યુક્ત અવતાર લો છો. આજના દિવસે તમે, હે પ્રભુ, વસુદેવના ઘરમાં અવતર્યા છો, ધરતીનો ભાર ઉતારવા માટે, દુશ્મન રાજાઓની સેનાઓનો વિનાશ કરવા અને આ વંશની ખ્યાતિ ફેલાવવા. આજે, હે પ્રભુ, અમારા ઘરો ખરેખર પવિત્ર થયા, કેમ કે તમે, સર્વ દેવ, પિતૃ, જીવ અને મનુષ્યોના સ્વરૂપ, જેમના ચરણોદકથી ત્રણેય લોક પવિત્ર થાય છે, હે વિશ્વગુરુ, અદોક્ષજ, અમારા ઘરમાં આવ્યા છો. કયો વિવેકી પુરુષ તમારા સિવાય બીજું આશ્રય લે? તમે ભક્તોને પ્રિય છો, તમારા વચન સત્ય છે, તમે સર્વના મિત્ર અને કૃતજ્ઞ છો, ભક્તોની સર્વ ઇચ્છા પૂરી કરો છો, અને તમારા માટે સ્વાર્થ કે પરાર્થનું કોઈ મૂલ્ય નથી.” આ રીતે અક્રૂરે કૃષ્ણ અને રામની ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરી.