શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

મિત્રતા સામાન્ય રીતે કોઈ હિત માટે જ બંધાય છે—જ્યાં સુધી તે હિત રહે છે, ત્યાં સુધી જ એ સંબંધ ટકે છે. પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચેની મિત્રતા પણ એ જ રીતે હિત માટે જ હોય છે, જેમ મધમાખી ફૂલના પરાગ માટે આવે છે અને પછી ફૂલ છોડી જાય છે. જેમ વેશ્યા ગરીબ માણસને છોડી દે છે, પ્રજાએ શક્તિશાળી ન રહેલા રાજાને ત્યજી દે છે, શિષ્યે શિક્ષક પાસેથી જ્ઞાન મેળવી લીધા પછી ગુરુને છોડે છે, તથા યજ્ઞકર્મ પૂર્ણ થતાં બ્રાહ્મણો પણ દક્ષિણાની પ્રાપ્તિ પછી ચાલ્યા જાય છે—એમ જ સંબંધો હિત પૂરું થાય ત્યાં સુધી જ રહે છે. જેમ પક્ષીઓ ફળ ખૂટે પછી વૃક્ષ છોડી દે છે, મહેમાનો ભોજન થયા પછી ઘેરથી ચાલ્યા જાય છે, હરણો જંગલ સળગી જાય પછી ત્યાંથી દૂર થઈ જાય છે અને પ્રેમીઓ પણ પોતાનો સ્વાર્થ પૂરું થઈ જાય પછી સ્ત્રીને ત્યજી દે છે—એ જ રીતે, જ્યારે કૃષ્ણના દૂત ઉદ્ધવ આવ્યા, ત્યારે ગોપીઓએ પોતાનું મન, વચન અને શરીર સર્વે રુચિથી ગોવિંદમાં લીન કરી દીધું અને જગતનાં ચિંતાઓ ત્યજી દીધી. તેઓ કૃષ્ણના બાળપણ અને યુવનના લાડકિયા લીલાઓનું સ્મરણ કરતાં, અવારનવાર એ વાતો ગાતાં અને નિરલજ્જપણે રડતાં. એ સમયે, એક ગોપી, મધમાખીને જોઈને અને કૃષ્ણ સાથેના મિલનના ધ્યાનમાં લીન થઈ, એ મધમાખીને પોતાનાં પ્રિયતમ કૃષ્ણનો દૂત માનીને કહેવા લાગી: "અરે મધમાખી! દગાખોરના મિત્ર, મારી સ્પર્ધકના પગે સ્પર્શ કરશો નહીં. તેના વક્ષસ્થળના પરાગથી ભીની તેની વેણીએ તારા મુછ પર દાગ લગાડ્યા છે. તું તો મધપતિનો દૂત છે, એ ગર્વીલી સ્ત્રીઓનો પ્રસાદ લઈ આવજે; તારા જેવા દૂતને તો યદુ સભામાં ઉપહાસ જ મળે." "કૃષ્ણે એક જ વાર અમને પોતાના હોઠોના અમૃતથી મોહી લીધા પછી અમને ફૂલની જેમ છોડી દીધા. કમલાની પતિ લક્ષ્મી કેવી રીતે તેના પદપદ્મની સેવા કરે છે, જ્યારે તેનો મન તો મહિમાવાનની પ્રશંસામાં મોહાઈ જાય છે?" "હે છ પગવાળી! તું અહીં યદુપતિના ગીત કેમ ગાઈ રહ્યો છે? એ તો અમારો ઘરની શોભા વધારનારો પ્રભુ છે. તું તો જઈને એના વિજયગાથા એના મિત્રોમાં ગા, કારણ કે એણે તો તેમના મનગમતા લોકોના દુઃખ દૂર કરી, તેમને ઇચ્છિત ફળ આપ્યાં છે." "આકાશ, પૃથ્વી કે પાતાળ—ક્યાં એવી સ્ત્રીઓ છે જે તેને મળવા અપ્રાપ્ય છે? એની મોહક સ્મિત અને રમુજી ભ્રૂભંગથી બધાને મોહી લે છે. અમને તો એના પગની ધૂળી પણ મળવી દુર્લભ છે. અમે તો દુર્ભાગ્યશાળી, છતાં એ મહાનતાનો નામ પણ અમારે સુધી પહોંચે છે." "મધમાખી, એના પગ પરથી તું તારો માથું દૂર રાખ. એના મીઠા વચન મને ખબર છે. એ તને પોતાની વાત પહોંચાડવા માટે દૂત બનાવી મોકલ્યો છે. એણે અહીં પોતે જ પત્ની-પુત્રો ઊભા કર્યા અને પછી નિરલજ્જપણે છોડી દીધા. તેના પર વિશ્વાસ શું રાખવો?" "જેમ વાનરરાજ સુગ્રીવને પકડવા માટે શિકારી દોડે છે, તેમ કૃષ્ણે પણ અમને પ્રેમમાં પકડીને દુઃખ આપ્યું. બલિ રાજા પણ એના હાથમાં પંખી જેવી રીતે બંધાયો. હવે એના મિત્રતાનો કાંઈ અર્થ નથી; છતાં એના કથા-સંવાદ છોડવા દુઃખ થાય છે." "જે કોઈએ પણ એના રમુજી લિલાઓનું અમૃત એકવાર સાંભળ્યું, તેઓ બધાં જ દ્વૈતભાવથી મુક્ત થઈ, ઘર-કુટુંબ છોડી, ભिक्षુક બની મંડાય છે." "અમે તો એના વક્ર વચનને અમૃત સમજી, અજાણ પંખીની જેમ માની લીધા—એના સ્પર્શથી થયેલ દુઃખ અમને અવારનવાર યાદ આવે છે. હવે તો તું બીજી કોઈ વાત કર, હે દૂત." "મિત્ર, તું પાછું આવ્યું છે, એના સંદેશથી? શું શોધવા આવ્યો છે? તું તો માન્ય છે, હે સૌમ્ય! તું અમને એના પાસે કેવી રીતે લઈ જઈશ, જ્યારે લક્ષ્મી તો હંમેશા એના હૃદય પર વસે છે?" "કૃષ્ણ હવે મથુરામાં છે ને? શું એને પિતાના ઘર, કુટુંબ અને ગોપાળિયાઓ યાદ આવે છે? શું એ ક્યારેય અમને, પોતાની દાસીઓને, યાદ કરે છે? ક્યારે એ પોતાના સુગંધિત, બળવાન હાથ અમારા માથા પર મૂકે છે?" શ્રી સુકદેવજી કહે છે: ત્યારબાદ ઉદ્ધવે, ગોપીઓના કૃષ્ણપ્રેમથી યુક્ત વચનો સાંભળી, તેમને સંતાવના આપી પ્રેમભર્યા સંદેશથી બોલ્યા: "તમે તો સાક્ષાત્ ધન્ય છો, જગતમાં પૂજ્ય છો, કેમ કે તમારો મન પૂર્ણપણે વાસુદેવમાં લીન છે. વ્રત, તપ, યજ્ઞ, પાઠ, અધ્યયન, દમ વગેરે બધાં સાધનોથી જે કૃષ્ણભક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે, એ તો તમારે સહજ પ્રાપ્ત થઈ છે." "તમારા પુણ્યથી તમે એવા પ્રસિદ્ધ ભગવાનમાં શ્રેષ્ઠ ભક્તિ સ્થાપી છે, જે મહર્ષિઓને પણ દુર્લભ છે. ભાગ્યથી તમે પুত્ર, પતિ, શરીર, સંબંધીઓ અને ઘર ત્યજીને કૃષ્ણ—પરમ પુરુષ—ને અપનાવ્યા છે." "વિરહથી જન્મેલી જે પરમ તત્સ્મરણની અવસ્થા છે, એ તો તમારમાં પ્રસ્ફુટિત થઈ છે; એથી તો તમે મને પણ મહાન અનુકંપા આપી છે." "હવે, હું જે ગુપ્ત સંદેશ લઈને આવ્યો છું, એ તમારા પતિના વચન સાંભળો, જે તમને આનંદ આપશે." "ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે: 'મારો તમારો વિયોગ ક્યારેય સંપૂર્ણ નથી, કેમ કે હું સર્વે જીવોમાં રહું છું, જેમ પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ સર્વત્ર વ્યાપેલા છે; તેમ હું મન, પ્રાણ, ઇન્દ્રિય અને ગુણોમાં પણ આધારરૂપ છું.'" "'હું જ મારા સ્વરૂપે, મારી શક્તિથી, તત્વો, ઇન્દ્રિયો અને ગુણોમાં સ્વયં સર્જન, સંહાર અને પાલન કરું છું.'" "'આત્મા જ્ઞાનમય, શુદ્ધ અને નિર્વિકાર છે, છતાં મોહવશે તે સુષુપ્તિ, સ્વપ્ન અને જાગૃત અવસ્થામાં ફરતો દેખાય છે.'" "'જે મનુષ્ય ઇન્દ્રિય વિષયોમાં મોહિત થાય છે, તે સ્વપ્ન સમાન મિથ્યા છે; તેથી ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખીને, સદા જાગૃત અને સ્વસંયમી રહેવું.'" "'આ આંતરિક ઉપદેશ છે—યોગ અને વિવેક—કે ત્યાગ, તપ, દમ અને સત્યથી, જેમ નદીઓ સમુદ્રમાં પ્રવાહિત થાય છે, તેમ મન પરમાત્મામાં લીન થાય.'" "'હું, તમારો પ્રિય, જો દૂર લાગું છું, તો એ માત્ર એ માટે છે કે તમારો મન વધુ ને વધુ મારા સ્મરણમાં લીન રહે. જેમ પ્રિયજને દૂર હોય ત્યારે મન સતત એના સ્મરણમાં રહે છે, તેમ નજીક હોય ત્યારે મન એટલું લીન રહેતું નથી.'" "'તમે સર્વે મન મને અર્પણ કરીને, અન્ય આસક્તિ ત્યજી, હંમેશા મને સ્મરીને, જલ્દી જ મને પ્રાપ્ત કરી લેશો.'" "'જેઓ ગોપીઓ રાસલિલામાં જોડાઈ શક્યાં નહોતા, પરંતુ મારા કૃત્યોનું ધ્યાન કરતાં, તેમણે પણ મને પ્રાપ્ત કરી લીધું.'" શ્રી સુકદેવજી કહે છે: આ પ્રિય સંદેશ સાંભળીને, વ્રજની મહિલાઓ આનંદથી ભરાઈ ગઈ અને ઉદ્ધવને સંદેશ યાદ અપાવીને બોલી: "સૌભાગ્યથી દુષ્ટ કન્સ, યદુવંશીનો શત્રુ, સંહાર પામ્યો છે; અચ્યુત હવે સુરક્ષિત છે, તેણે પોતાના બાંધવો સાથે સર્વે કાર્ય પૂર્ણ કર્યા છે." "હે સૌમ્ય, શું ગદા ના ભાઈ, જે શહેરની સ્ત્રીઓની લજ્જાશીલ સ્મિતભરી નજરથી સન્માનિત થાય છે, તેમને આનંદ આપે છે?" "શહેરની સ્ત્રીઓના પ્રેમભર્યા વચન અને રમુજી હાવભાવથી મોહાઈ જાય એવો, પ્રેમના રહસ્યો જાણનારો કૃષ્ણ, તેમનો મોહ કેવી રીતે ટાળી શકે?" "હે મહાન, શું ગોવિંદ શહેરની સ્ત્રીઓ વચ્ચે, એમની વાતચીતમાં, અમને—ગામડાની ગોપીઓને—યાદ કરે છે?" "શું તને યાદ છે એ રાતો જ્યારે કૃષ્ણે વ્રિંદાવનમાં, કમળ-મોગરાંની સુગંધ અને ચાંદનીમાં, રાસલિલામાં, પાયલના રણકાર વચ્ચે અમને રમાડ્યા હતા, અને ક્યારેક અમને રમુજી વાર્તાઓથી મોહી લીધા હતા?" "શું દશાર્હકુળના વંશજ કૃષ્ણ, પોતાના કર્મથી થયેલા દુઃખથી પીડાઈ, પાછા આવી અમને પોતાના સ્પર્શથી જીવંત કરશે—જેમ ઈન્દ્ર વરસાદથી જંગલને તાજું કરે છે?" "હવે તો કૃષ્ણે રાજ્ય, વિજય અને રાજકન્યાઓ સાથે લગ્ન કરીને સર્વે મિત્રોને પામ્યા છે; એ પછી એ અહીં કેમ આવશે, હે રાજન?" આ રીતે ગોપીઓએ પોતાના અનન્ય પ્રેમ અને વિરહની વ્યથા વ્યક્ત કરી, અને ઉદ્ધવના સંદેશથી તેમના હૃદયને શાંતિ મળી.