શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

નંદબાબા અને વ્રજના વાસીઓ સાથે બેઠેલા મહાન પુરુષોએ પ્રેમપૂર્વક સમજાવ્યું: “હે પુણ્યશાળી વ્રજવાસીઓ, કૃષ્ણ માત્ર તમારો પુત્ર નથી; ભગવાન હરિ સર્વનો પુત્ર, આત્મા, પિતા અને માતા છે—તેમજ સર્વનો શાસક પણ છે.” તેમણે જણાવ્યું કે, “આ જગતમાં જે કંઇ દેખાય છે, સાંભળાય છે, ભૂત, વર્તમાન કે ભવિષ્ય—સ્થાવર કે જંગમ, મોટું કે નાનું—યથાર્થ રૂપે જોવું તો, અખંડિત પરમ તત્ત્વ સિવાય બીજું કશુંયે સાચું નથી; એ પરમાત્મા જ સર્વત્ર વ્યાપક છે.” આવી વાતો વચ્ચે રાત પસાર થઇ ગઈ. નંદબાબા અને કૃષ્ણના મિત્રો સાથે વાતચીત કરતા રહ્યા. સવારે વ્રજની ગોપીઓ ઊઠી, ઘરમાં દીવો તપાસ્યો, ઘરનાં દેવતાઓની પૂજા કરી અને દહીં ચાંદવા લાગી. દહીં ચાંદતી વખતે તેમના હાથમાં કાંગણ અને ગલામાં હાર ઝગમગતા હતા, કમર, સ્તન, હાર અને કાનનાં કુંડળ હલનચલન કરતાં, ગાલ પર તેજ ઝળહળતું, ચહેરા પર લાલ કુંકુમની શોભા હતી. તેઓ કૃષ્ણના કમળનેત્રવાળા રૂપના ગીતો ગાતા હતા, તેમના મીઠાં સ્વરો આકાશ સુધી પહોંચતા લાગતા. દહીં ચાંદવાની ઘૂંટણ સાથે ગીતોનું સંગમ થતું, અને એ અવાજથી દિશાઓમાંથી સર્વ અશુભતા દુર થતી. ત્યારબાદ, સૂર્યોદય થયો અને ભગવાન કૃષ્ણના દર્શન થયા. વ્રજવાસીઓએ નંદબાબાના દ્વાર પર એક સુવર્ણ રથ જોયો અને આશ્ચર્યથી પૂછ્યું: “આ રથ કોનું છે? શું અક્રૂર આવ્યા છે, કે બીજું કોઈ છે, જે કમ્સના હેતુથી આવ્યો છે, અને જેમણે કૃષ્ણને મથુરા લઇ ગયા હતા?” ગોપીઓએ ચિંતાથી કહ્યું: “એમણે અમારા સ્વામીના આનંદ માટે શું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું પડશે?” એ સમયે, ઉદ્ધવ પોતાના પ્રાત: સંધ્યા કર્યાં પછી ત્યાં આવ્યા. ઉદ્ધવને જોઈને, વ્રજની ગોપીઓએ તેમને નિહાળ્યા—લાંબા હાથ, તાજા કમળ જેવી આંખો, પીળા વસ્ત્રો, કમળમાળા, ખિલેલા કમળ જેવા ચહેરા અને તેજસ્વી કાનનાં કુંડળ. ગોપીઓએ કહ્યું: “અમે તમને યદુકુલના સ્વામીના સહચર તરીકે ઓળખીએ છીએ. તમે જરૂર શ્રીમાને મોકલ્યા છો, એમના માતા-પિતાને પ્રિય કાર્ય કરવા માટે.” પછી તેમણે કહ્યું: “બીજી કોઈ વાત હોઈ શકે નહિ; કેમ કે સગાં-વ્હાલાં વચ્ચેનું સ્નેહ બંધન તો મહાન ઋષિ માટે પણ ત્યાગવું અઘરું છે. પરસ્પર મિત્રતા પણ કોઈ હેતુ માટે જ થાય છે, જેમ સુધી હેતુ રહે છે, એમ પુરુષ સ્ત્રી સાથે કરે છે, કે જેમ મધમાખી ફૂલ સાથે કરે છે.” “ગરીબને વેશ્યાઓ ત્યજી દે છે; પ્રજા નિર્વળી રાજાને છોડી દે છે; શિષ્ય જ્ઞાન મેળવી ગયા પછી ગુરુ છોડે છે; અને પુરૂહિત દક્ષિણા મેળવી ગયા પછી ચાલ્યા જાય છે. પક્ષીઓ ફળ ખૂટી જાય ત્યારે વૃક્ષ છોડે છે; મહેમાન ભોજન કરીને ઘરમાંથી જાય છે; હરણ જંગલ બળી જાય ત્યારે છોડે છે; પ્રેમી પુરુષ સ્ત્રીને ભોગવીને છોડે છે.” આ રીતે, ગોપીઓ, જેમના વાણી, શરીર અને મન સર્વે ગોવિંદમાં લીન હતા, કૃષ્ણના દૂત ઉદ્ધવ આવ્યા ત્યારે જગતના બધા પ્રવૃત્તિઓ ત્યજી દીધી. તેઓ કૃષ્ણના પ્રેમભર્યા કૃત્યો ગાતા, અને બાળપણ-યૌવનની યાદમાં અશ્રુ વહાવતા, શરમ વિના રડતા. એ સમયે, એક ગોપી, એક મધમાખીને જોઈને, કૃષ્ણ સાથેના મિલનનું સ્મરણ કરતી, એને પોતાનો દૂત માનીને બોલી: “મધમાખી, દગાબાજના સાથી, મારી પ્રતિસ્પર્ધીની પાયે ના જા. એની વણાવેલી વણમાલા તારા મુછ પર પીળો પરાગ લગાડી રહી છે. તું તો બીજાની દયા માગી રહેલો દૂત છે, અને યદુઓની સભામાં હાસ્યપાત્ર છે.” “એમણે અમને એક જ વાર ઓઠલાંનો અમૃત આપ્યો અને મોહી લીધા પછી અમને છોડીને ગયા, જેમ ફૂલ છોડાય છે. પદ્મા (લક્ષ્મી) કેવી રીતે એમના પદ પદ્મોની સેવા કરે છે, જયારે એમનું મન તો બીજા વખાણથી લૂંટી લેવાયું છે?” “એ છ પગ વાળો, તું અહીં યદુપતિના ગીત કેમ ગાય છે? એ તો અમારા ઘરનો સ્વામી હતો. તું એના વિજયગાથા એના મિત્રોમાં જ ગા, કારણ કે એણે એમની ઇચ્છા પૂરી કરીને એમના દુ:ખ દૂર કર્યા છે.” “કયા સ્ત્રી, સ્વર્ગમાં, પૃથ્વી પર કે પાતાળમાં, એમને પ્રાપ્ત કરી શકતી નથી? એમનું હાસ્ય અને ભ્રૂભંગ મોહક છે. અમે તો એમના પાદરજની પૂજા કરીએ છીએ, અને દુ:ખી લોકોમાં પણ એમનું નામ પ્રસિદ્ધ છે.” “તારા માથેથી એના પગ હટાવી દે; એના મીઠા વચન મને ખબર છે. એ તને દૂત બનાવી મોકલે છે, કારણ કે તું સમજાવામાં કુશળ છે. એણે અહીં પત્ની-પુત્રો ઊપજાવીને તેમને મૂકી દીધા, અને નિર્વિકાર થઈને ચાલ્યા ગયા. એમાં શું વિશ્વાસ રાખવો?” “જેમ વાનરરાજા સુગ્રીવને પકડવા શિકારી ઘાયલ કરે છે, એમ એમણે પ્રેમથી વ્યાકુળ અને અસહાય સ્ત્રીઓને જીતેલી છે. બલી જેવા મહાબલી પણ એમના હાથમાં પંખી જેવો બંધાયો. હવે તો કૃષ્ણ સાથેની મિત્રતા પૂરતી, તેમનાં કથાઓ ત્યજી શકાતી નથી.” “જેને એમના રમણીય કૃત્યોના અમૃતબિંદુ એકવાર સાંભળવા મળ્યા, તેઓ સર્વ દ્વંદ્વોથી મુક્ત થઈને ઘર-પરિવાર છોડી દે છે—even ગરીબ પણ. અહીં ઘણા પક્ષીઓ જેવાં ભિક્ષુક બની ફરે છે.” “અમે તો એમના વાંકાં વચનને અમૃત સમજીને વિશ્વાસ કરી બેઠા, જેમ પંખી પોતાના માતાની ટહુકીને માની લે છે. અમે તો એમના હાથે ઘાયલ થયેલી હરણીઓ જેવી છીએ; વારંવાર nailsના સ્પર્શથી થયેલા દુ:ખ યાદ કરીએ છીએ. હવે બીજું સમાચાર કહો, દૂત.” “મિત્ર, શું તું પ્રિયતમાના સંદેશે પાછો આવ્યો છે? શું શોધવા આવ્યો છે? તું તો સન્માન પાત્ર છે, હે સૌમ્ય! લક્ષ્મી એમના હૃદય પર સદા વસે છે, તો અમને એમના પાસેથી કેવી રીતે લાવશો?” “શું એ મહાન પુત્ર હવે મથુરામાં છે? શું એ પિતાના ઘર, સગાં અને ગોપીઓને યાદ કરે છે? શું એ ક્યારેય અમને, એમની દાસીઓને, યાદ કરે છે? ક્યારે એ પોતાના સુગંધિત અને શક્તિશાળી ભુજાઓ અમારા માથે મૂકશે?” શ્રી શુકદેવજી કહે છે: ઉદ્ધવે, ગોપીઓના કૃષ્ણપ્રેમથી ભરેલા હૃદયને જોઈ, પ્રેમભર્યા સંદેશોથી તેમને શાંત કર્યા અને કહ્યું: “હે ગોપીઓ, તમે તો ખરેખર ધન્ય અને પુણ્યવંત છો, કારણ કે તમારો મન સંપૂર્ણપણે વાસુદેવમાં લીન છે.” “વ્રત, તપ, યજ્ઞ, પાઠ, અભ્યાસ, સંયમ અને અનેક સાધનોથી કૃષ્ણભક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. પણ તમારો સદભાગ્ય છે કે તમને એ પરમ ભક્તિ પ્રાપ્ત થઈ, જે મહાન ઋષિઓને પણ દુર્લભ છે.” “ભાગ્યે કરીને તમે પુત્ર, પતિ, શરીર, સગાં, ઘર બધું ત્યજીને એ પરમ પુરુષ કૃષ્ણને પસંદ કર્યો છે. વિયોગથી તમારી અંદર જે પરમ તત્વમાં લીનતા આવી છે, એથી તો તમે મને પણ મહાન કલ્યાણ આપ્યું છે.” “હવે સાંભળો, હું તમારા પ્રિય પતિ કૃષ્ણની ગુપ્ત અને આનંદદાયી વાત લાવ્યો છું. કૃષ્ણ કહે છે: ‘મારો તમારો વિયોગ ક્યારેય સંપૂર્ણ નથી, કેમ કે હું સર્વ જીવોમાં વ્યાપક છું; જેમ પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ સર્વત્ર છે, તેમ હું મન, પ્રાણ, તત્વો, ઇન્દ્રિયો અને ગુણોમાં પણ રહું છું.’” “હું પોતે જ પોતામાંથી સર્વ સૃષ્ટિનું સર્જન, સંહાર અને પાલન કરું છું; તત્વો, ઇન્દ્રિયો અને ગુણોમાં હું જ રહું છું. આત્મા જ્ઞાનમય, શુદ્ધ, વિશિષ્ટ અને ગુણોથી રહિત છે, પણ માયાના પ્રભાવથી સુષુપ્તિ, સ્વપ્ન અને જાગૃતિમાં ગતિમાન લાગે છે.” “જે મનુષ્ય ઇન્દ્રિયો દ્વારા વિષયોમાં લિપ્ત થાય છે, જે સ્વપ્ન જેવું મિથ્યા છે, તે જાગૃત રહીને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખે. એ જ યોગ અને વૈરાગ્યનું અંતર્મુખ ઉપદેશ છે—ત્યાગ, તપ, સંયમ અને સત્ય, જેમ નદીઓ સમુદ્રમાં મિલે છે.” “હા, હું તમારો પ્રિય જણ, ભલે દૂર દેખાવું, પણ એ તો તમારા મનને મારી તરફ વધુ ખેંચવા માટે છે, જેથી તમે સતત મને સ્મરણ કરો.” આ રીતે, કૃષ્ણના દૂત ઉદ્ધવ દ્વારા ગોપીઓને પરમાત્માની નજીકતા અને ભક્તિનું મહાત્મ્ય સમજાયું, અને વ્રજમાં ભગવાનના પ્રેમ અને વિયોગની અનોખી લહેર ફરી વહી.