શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

યશોદા પોતાના પુત્ર કૃષ્ણના વિભિન્ન વિલાસોની વાતો સાંભળતી હતી ત્યારે તેમના આંખોમાં આનંદ અને પ્રેમના આંસુ આવી જતા. માતૃત્વની મમતા થી છલકાતા તેમના સ્તન પણ ભીની થઈ ઉઠ્યા. નંદ અને યશોદાના હૃદયમાં કૃષ્ણ માટે જે અપરંપાર પ્રેમ હતો તે જોઈને ઉદ્ધવના મનમાં આનંદની લહેર દોડી ગઈ. તેમણે નંદજીને સંબોધીને કહ્યું: “હે માન્ય નંદ અને યશોદા! તમે બંને સર્વે શરીરધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ છો, કેમ કે તમારું મન સર્વજ્ઞ ગુરુ શ્રીનારાયણમાં સતત સ્થિર છે. રામ અને મુકુંદ—આ બંને સૃષ્ટિના બીજ અને યોનિ છે; પુરુષ અને પ્રકૃતિ સ્વરૂપ છે. બધાં જિવોમાં તેઓ જ આધિ-દૈવિક જ્ઞાન અને શક્તિના પ્રાચીન સ્વામી છે, અન્યોથી સર્વથા વિભક્ત છે. મૃત્યુ સમયે, જો કોઈ—even અપવિત્ર મનથી—માત્ર એક ક્ષણ માટે પણ તેમને સ્મરે, તો તેઓ તરત જ તેના સંચિત કર્મોનો નાશ કરી દે છે અને તેજમય, બ્રહ્મમય સ્વરૂપે, તેને શ્રેષ્ઠ માર્ગે લઈ જાય છે. જે પરમકારણરૂપ શ્રીનારાયણ સર્વજિવો માટે માનવ સ્વરૂપે અવતર્યા છે, તેમાં તમે બંનેએ જેવાં હૃદયથી પ્રેમ બંધાયો છે, એથી વધારે પુણ્ય બીજું શું હોય શકે? બહુ જલ્દી અચ્યૂત—સાત્વતોના સ્વામી—વ્રજમાં આવીને પોતાના માતા-પિતાને આનંદ આપશે. તેણે કંસને, જે સાત્વતોનો શત્રુ હતો, રંગભૂમિમાં સંહાર્યો છે. કૃષ્ણે જ્યારે તમારો વિદાય સમયે જે વચન આપ્યું હતું, તે નિશ્ચયે પૂર્ણ કરશે. હે મહાભાગ્યશાળી નંદ-યશોદા, દુઃખ ન કરો; તમે કૃષ્ણને નજીક જ જોઈ શકશો. તે તો સર્વજીવોના હૃદયમાં, આકાશમાં પ્રકાશની જેમ, વસે છે. જે સત્ય સ્વરૂપ છે, તેને માટે કોઈ પ્રિય કે અપ્રીય નથી; કોઈ શ્રેષ્ઠ કે નીચ, સમ કે અસમાન નથી—તે સર્વેમાં સમાન છે. તેને માતા કે પિતા, પત્ની કે સંતાન, પોતાનું કે બીજાનું, શરીર કે જન્મ—કશું નથી. જગતમાં સુખ-દુઃખના કાર્યોમાં તેનો કોઈ ભાગ નથી, છતાં લીલારૂપે ધર્મની રક્ષા માટે અવતરે છે. ગણાતીત હોવા છતાં, તે સત્વ, રજ અને તમના ગુણો ધારણ કરે છે અને તેમા રમે છે—અજન્મા હોવા છતાં સર્જન, પાલન અને સંહાર કરે છે. જેમ મધમાખીની નજરથી કંઈક ઘૂમતું દેખાય છે, તેમ મનમાં કર્તૃત્વની કલ્પનાથી આત્માને કર્તા તરીકે સ્મરે છે. હે પુણ્યશાળી નંદ-યશોદા! તે હરિ માત્ર તમારો પુત્ર નથી—તે તો સર્વનો પુત્ર, આત્મા, પિતા, માતા અને શાસક છે. આ જગતમાં જે કશું દેખાય, સાંભળાય, ભૂત-વર્તમાન-ભવિષ્ય, સ્થાવર-જંગમ, મોટું-નાનું—અખંડ સત્ય સ્વરૂપ સિવાય બીજું કશું મહત્વનું નથી; એ સર્વત્ર વ્યાપક પરમાત્મા છે. આવી વાતો કરતા કરતા રાત્રિ પસાર થઈ ગઈ. સવારે ગોપીઓ જાગી, દીવા તપાસ્યા, ઘરગૃહ દૈવતાઓની પૂજા કરી અને દહીં મથવાનું શરૂ કર્યું. તેમના હાથમાં ચુડીઓ અને ગળામાં હાર ઝગમગતા હતા; દોરી ખેંચતી વખતે તેમના હિપ, સ્તન, હાર અને કાનના કુંડળ હલનચલન કરતાં; ગાલે તેજ અને મુખ પર કુમકુમની શોભા હતી. વ્રજની સ્ત્રીઓ જ્યારે કમળનેત્ર કૃષ્ણના ગીતો ગાતી, ત્યારે તેમની મીઠી અવાજો આકાશને સ્પર્શતી; દહીં મથવાના અવાજ સાથે ભળીને સર્વ દિશાઓમાંથી દુર્ભાગ્ય દૂર કરી દેતી. સૂર્યોદય થયો અને ભગવાનના દર્શન થયા ત્યારે, નંદના દ્વારે વ્રજવાસીઓએ એક સુવર્ણ રથ જોયો અને આશ્ચર્યથી પૂછ્યું: “આ રથ કોનો છે? શું અક્રૂર આવ્યા છે, કે બીજું કોઈ, જે કંસના હિત માટે આવ્યો છે અને જેમણે કમળનેત્ર કૃષ્ણને મથુરા લઈ ગયા હતા? હવે એ આપણાં સ્વામીના આનંદ માટે શું પ્રાયશ્ચિત્ત લાવશે?” એમ ગોપીઓ ચર્ચા કરતાં હતાં ત્યારે ઉદ્ધવ, પોતાના સ્નાન-સંધ્યા કરીને, ત્યાં આવ્યા. કૃષ્ણના મિત્ર ઉદ્ધવને જોઈને, વ્રજની ગોપીઓએ તેમને નિહાળ્યા—લાંબા હાથ, તાજા કમળ જેવી આંખો, પીળાં વસ્ત્રો, કમળમાળાથી શોભિત, મુખ પર ફૂલેલા કમળ જેવી તેજસ્વિતા અને ઝગમગતાં કુંડળ. ગોપીઓએ કહ્યું: “અમે તમને યદુપતિના સહાયક તરીકે ઓળખીએ છીએ, તમે અહીં ભગવાનના હિત માટે તેમના માતા-પિતાને ખુશ કરવા આવ્યા છો. બીજું કોઈ કારણ હોઈ શકે નહીં, કેમ કે વ્રજમાં તેને સ્મરવાનું બીજું કારણ નથી; કુટુંબનો પ્રેમ ત્યજી શકવો—even મુનિઓ માટે—મુશ્કેલ છે. બીજાં સાથે મિત્રતા પણ કોઈ હિત માટે જ થાય છે, અને હિત પૂરું થાય એટલે છૂટી જાય છે—જેમ પુરુષ સ્ત્રીને, કે મધમાખી ફૂલને. ગરીબોને વેશ્યાઓ ત્યજી દે છે; પ્રજાજનો નિર્બળ રાજાને ત્યજી દે છે; વિદ્યા મેળવી લીધા પછી વિદ્યાર્થીઓ ગુરુને છોડી દે છે; દક્ષિણાં મળ્યાં પછી પુરોહિતો પણ ચાલ્યા જાય છે. જેવી રીતે વૃક્ષમાંથી ફળ ખૂટી જાય એટલે પક્ષીઓ ઊડી જાય છે; મહેમાન ભોજન બાદ ઘર છોડે છે; વન બળી જાય એટલે મૃગો ત્યજી જાય છે; ભોગ પૂરો થાય એટલે પુરુષ સ્ત્રીને ત્યજી દે છે. આ રીતે, ગોપીઓ, જેમના મન, વાણી અને શરીર સર્વે ગોવિંદમાં લીન થઈ ગયા હતા, તેઓ જગતના બધા બંધનો ત્યજી, કૃષ્ણના દૂત ઉદ્ધવના આગમન સમયે સર્વે સંસારવિષયો ભૂલી ગઈ. તેઓ કૃષ્ણના પ્રિય લીલાઓને ગાતા, અને વારંવાર બાળપણ-યૌવનની યાદમાં વિહ્વળ થઈ, નિરલજ્જ રીતે રડતા. એમામાં એક ગોપીએ મધમાખી જોઈ અને કૃષ્ણ સાથે મિલનની કલ્પનામાં તેને પોતાના પ્રિયતમનો દૂત માનીને સંબોધન કર્યું: “હે મધમાખી! દગાખોરના મિત્ર, મારી પ્રતિસ્પર્ધીની પાયે સ્પર્શ કરશો નહીં. તેના સ્તનના પરાગથી તેના હાર રંગાઈ ગયા છે અને એ જ તારા મુછ પર લાગી ગઈ છે. તું તો તેના દૂત છે, એટલે ગર્વીલી સ્ત્રીઓના સમૂહમાં તારી મજાક થશે. કૃષ્ણે અમને એકવાર પોતાના હોઠોનાં અમૃતથી મોહી લીધા અને પછી અમને ફૂલ જેવી ત્યજી દીધી. કમળા (લક્ષ્મી) કેવી રીતે તેમના પાદપદ્મોની સેવા કરે છે, જેમનું મન તેમના યશથી મોહીત છે? હે છ પગવાળી, તું યદુપતિના ગીતો અહીં કેમ ગાય છે? જા, તેમના મિત્રો અને વિજયની વાતો તેમના સંગમાં જ ગા, કેમ કે તેમણે તેમના મિત્રોના દુઃખ દૂર કર્યા છે. આકાશ, પૃથ્વી કે પાતાળમાં એવી કઈ સ્ત્રી છે જે તેમને પ્રાપ્ત કરી શકે નહીં? તેમની મુસ્કાન અને ભ્રૂભંગી સૌને મોહી લે છે. અમે તો માત્ર તેમના પાદપદ્મની ધૂળના સેવક છીએ—even દુઃખી લોકોમાં પણ તેમના નામની કથા પ્રસરેલી છે. તારા માથેથી તેમના પગ દૂર રાખ; હું તેમના મીઠા વચનો ઓળખું છું. તું તો એમના દૂત તરીકે આવી છે, મોહક વાતોમાં નિપુણ. તેમણે અહીં પોતાના પત્ની-સંતાનો સર્જ્યા અને પછી નિર્દયતાથી ત્યજી દીધા. એવા પરમ દગાખોર પર શું વિશ્વાસ કરવો? જેમ વાનરરાજા પાછળ પડેલા શિકારી, તેમ તેમણે પ્રેમમાં મોહિત અને રક્ષણવિહોણી સ્ત્રીઓને દુઃખ આપ્યું; બલી જેવા મહાન પણ બાંધવામાં આવ્યા. હવે કૃષ્ણ સાથે મિત્રતાનો ઉલ્લેખ પૂરતો થયો; તેમનાં કથાનો વિષય છોડવો મુશ્કેલ છે. જેને તેમની લીલાઓના અમૃતકણો એકવાર સાંભળ્યા છે, તેઓ સર્વે દ્વૈતથી મુક્ત થઈ, ઘર-કુટુંબ ત્યજી, ભિક્ષુક બની ભટકે છે. અમે તો તેમના વાંકા વચનોને અમૃત સમજી, અજાણ પંખીબાળક જેવી, શ્રદ્ધાથી માની લીધી; અમે તો કૃષ્ણની પત્નીઓ છીએ, જેમ મૃગો હોય. વારંવાર તેમના નખના સ્પર્શથી થયેલા ઘાવની વ્યથા યાદ કરીએ છીએ. હવે બીજાં સમાચાર કહો, હે દૂત! હે પ્રિય મિત્રો, શું તમે અમારા પ્રિયતમના દૂત બની પાછા આવ્યા છો? કહો, શું ઈચ્છો છો? તમે સન્માન પાત્ર છો, હે સૌમ્ય! તમે અમને એના પાસે કેવી રીતે લઈ જશો, જ્યારે લક્ષ્મીજી તો હંમેશા એમના વક્ષ પર વસે છે?” આ રીતે ગોપીઓએ પોતાના હૃદયની વ્યથા, કૃષ્ણપ્રેમની અગ્નિ અને વિયોગની વેદના ઉદ્ધવ સમક્ષ ખુલ્લેઆમ વ્યક્ત કરી.