શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

નારદજી કહે છે: “હું પૃથ્વી પર પ્રવાસ કરતો રહ્યો છું, વિચારતો કે પૃથ્વી સર્વોચ્ચ છે. મેં પુષ્કર, પ્રયાગ, કાશી અને ગોદાવરી જેવા પવિત્ર સ્થળોની યાત્રા કરી. હરિક્ષેત્ર, કુરુક્ષેત્ર, શ્રીરંગ, સેતુબંધ અને અન્ય અનેક તીર્થોમાં પણ હું ગયો. પણ ક્યાંય મને મનને સંતોષ આપતું સુખ મળ્યું નહીં. હાલ પૃથ્વી પર કલિયુગનું દુષ્પ્રભાવ છે, જે અધર્મનો મિત્ર છે. હવે સત્ય, તપ, પવિત્રતા, દયા અને દાન જેવી ગુણો રહી નથી. અસહાય જીવ માત્ર પેટ ભરવા માટે જીવતા રહે છે અને ખોટું બોલે છે. લોકો મંદબુદ્ધિ, દુર્ભાગી અને દુઃખી છે. સારા લોકો બહુ ઓછા છે, અને તેઓ પણ પાખંડમાં લીન છે; સંન્યાસીઓ પણ ઘર સંભાળી રહ્યા છે. યુવતીઓ ઘરની માલિક બની ગઈ છે, ભાઈઓ સલાહ આપે છે, દીકરીઓ લોભના કારણે વેચાઈ જાય છે અને પતિ-પત્ની વચ્ચે મતભેદ થાય છે. વિદેશીઓ આશ્રમો અને પવિત્ર નદીઓમાં અવરોધ ઊભો કરે છે; દુષ્ટો દ્વારા ઘણા દેવમંદિરો નષ્ટ થયા છે. હવે કોઈ યોગી નથી, કોઈ સિદ્ધ નથી, કોઈ જ્ઞાની કે સદાચારવાળો નથી; કલિની આગે બધી આધ્યાત્મિક સાધનાઓ ભસ્મ થઈ ગઈ છે. ગામોમાં ડાકૂઓનો ઉપદ્રવ છે, દ્વિજોને શિવના ત્રિશૂલથી પીડા થાય છે, અને સ્ત્રીઓ કલિયુગમાં વિકારગ્રસ્ત બની જાય છે. આવા કલિયુગના દુષ્પ્રભાવોને જોઈને હું પૃથ્વી પર ફરી રહ્યો હતો. પછી હું યમુનાના કાંઠે આવ્યો, જ્યાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે લીલા કરી હતી. ત્યાં મેં એક અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું—શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ, સાંભળો: એક યુવાન સ્ત્રી બેઠી હતી, જે અત્યંત થાકેલી અને દુઃખી લાગતી હતી. તેની બાજુમાં બે વૃદ્ધ પુરુષ બેભાન પડ્યા હતા, શ્વાસ ધીમો અને અચેતન. તે તેમને સેવા કરતી, જગાડવાનો પ્રયત્ન કરતી અને રડી પડતી. તે દશ દિશાઓમાં પોતાના રક્ષકને શોધતી હતી. અનેક સ્ત્રીઓ તેની આસપાસ હતી, જે વારંવાર તેને જગાડવાનો પ્રયત્ન કરતી અને પંખો પાડતી. હું આ દૃશ્ય દૂરથી જોઈને જિજ્ઞાસા સાથે નજીક ગયો. મને જોઈ તે યુવાન સ્ત્રી ઊભી રહી, ઉગ્ર ચિંતામાં આવી અને બોલી: “પવિત્ર મહાશય, કૃપા કરીને થોડું રોકાવ, અને મારા મનની ચિંતાને દૂર કરો. તમારું દર્શન જ જગતના પાપોનો નાશ કરે છે. તમારી વાણીથી દુઃખ દૂર થાય છે; મહાન પુણ્યથી જ તમારો સાથ મળે છે.” હું પૂછ્યું: “તમે કોણ છો? આ બે કોણ છે? અને આ કમળની આંખોવાળી સ્ત્રીઓ કોણ છે? હે દેવી, કૃપા કરીને તમારું દુઃખ વિગતે કહો.” ત્યારે તે યુવતી બોલી: “મારું નામ ભક્તિ છે. આ મારા બે પુત્રો છે—જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—હવે સમયના પ્રભાવથી વૃદ્ધ અને શિથિલ થઈ ગયા છે. ગંગાદિ સ્ત્રીઓ અહીં મને યાદ કરી સેવા આપવા આવી છે, પણ દેવતાઓએ પણ મારી સેવા કરી હોવા છતાં મને સાચો કલ્યાણ મળ્યો નથી. હે મહામુનિ, હવે તમે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો. મારી કથા જાણીતી છે, પણ સાંભળવાથી આનંદ મળે છે. હું દ્રવિડમાં જન્મી, કર્ણાટકમાં મોટી થઈ, મહારાષ્ટ્ર અને ગુર્જર પ્રદેશમાં વૃદ્ધ થઈ. ત્યાં કલિના ભયાનક પ્રભાવથી નાસ્તિકો દ્વારા હું પીડાઈ અને કમજોર થઈ ગઈ; લાંબા સમય સુધી હું અને મારા પુત્રો દુર્બળ રહી ગયા. પછી જ્યારે હું ફરીથી વૃંદાવન પહોંચી, ત્યારે હું યુવાન અને સુંદર બની, મારા શ્રેષ્ઠ સ્વરૂપમાં. પણ અહીં મારા બે પુત્રો થાકી ને અશક્ત પડી રહ્યા છે. હવે હું અહીંથી બીજા દેશમાં જવાનો વિચારું છું. તેઓ વૃદ્ધ થઈ ગયા છે, અને એ દુઃખથી હું વ્યથિત છું. હું તો યુવાન છું, પણ મારા પુત્રો કેમ વૃદ્ધ થઈ ગયા? હંમેશા સાથે રહીને પણ આ ઉલટફેર કેમ થઈ? સામાન્ય રીતે તો માતા વૃદ્ધ થાય અને પુત્રો યુવાન રહે. તેથી હું વિચલિત છું, મારા મનમાં અચંબો છે. હે યોગરત્ન, હે વિદ્વાન, અહીંનું કારણ શું હોઈ શકે?” નારદજી બોલ્યા: “હું જ્ઞાનથી આ બધું અંતરમાં જાણું છું, હે નિર્દોષે, તું ચિંતિત ન થા; હરિ તારો કલ્યાણ કરશે.” સુતજી કહે છે: એ વાત તરત સમજીને મહામુનિ નારદે કહ્યું: “બાળિકા, ધ્યાનથી સાંભળ; આ યોગ અને ભયાનક કલિયુગે સદાચાર, યોગમાર્ગ અને તપશ્ચર્યાનું નાશ કર્યું છે. લોકો અઘાસુર જેવાં દુષ્ટ અને કપટી થઈ ગયા છે; સજ્જનો દુઃખી છે, દુરાચારીઓ આનંદમાં છે; પરંતુ જે ધીરજ રાખે છે, તે જ સાચો વિદ્વાન છે. આ ચંડાલોને જોઈને પૃથ્વી ભારવાહક બની ગઈ છે; વર્ષે વર્ષે શુભતા ઓછી થતી જાય છે. હવે કોઈ તને અને તારા પુત્રોને સાથે જોઈ પણ નથી શકતો; લોકો મોહમાં અંધ બની ગયા છે અને તને અવગણના કરે છે. વૃંદાવન સાથેના સંગથી તું ફરી યુવાન અને તાજી થઈ ગઈ છે; વૃંદાવન ધન્ય છે, જ્યાં ભક્તિ પણ નૃત્ય કરે છે. અહીં, જે તને અને તારા પુત્રોને સ્વીકારવા તૈયાર નથી, ત્યાં વૃદ્ધાવસ્થાએ પણ તારા પુત્રોને છોડ્યા નથી; થોડા સંતોષથી જ તેઓ આરામમાં છે એમ માને છે.” ત્યારે ભક્તિએ પૂછ્યું: “રાજા પરિક્ષિતે કલિનો પ્રસ્થાપન કેવી રીતે કર્યો? કલિઆગમનથી સર્વધર્મનું તત્વ ક્યાં ગયું? દયાળુ હરિ છે, છતાં અધર્મ કેમ દેખાય છે? કૃપા કરીને મારા સંશય દૂર કરો.” નારદજી બોલ્યા: “બાળિકા, તું પૂછ્યું છે, તો પ્રેમથી સાંભળ; હું બધું કહીશ, અને તારો સંશય દૂર થશે. જયારે મુકુંદ ભગવાન પૃથ્વી છોડીને પોતાના ધામે ગયા, એ દિવસથી કલિ આવી ગયો અને સર્વધર્મમાર્ગમાં અવરોધ ઉભો કર્યો. રાજાએ દિશાઓમાં વિજયયાત્રા કરતી વખતે કલિને જોયો; કલિ દુઃખી થઈ આશ્રય માગતો આવ્યો. મેં તેને માર્યો નહીં, જેમ મધવેતાળ બળાત્કારે મધ લેનાર દ્વારા બચી જાય છે, તેમ.” આ રીતે નારદજીએ પૃથ્વી પર કલિયુગના દુષ્પ્રભાવ, ભક્તિ અને તેના પુત્રો જ્ઞાન-વૈરાગ્યની હાલત અને વૃંદાવનમાં ભક્તિના પુનર્જીવિત થવાની કથા શ્રદ્ધાપૂર્વક વર્ણવી.