શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ઉદ્ધવના આગમન પછી, નંદબાબાએ તેમને શ્રેષ્ઠ ભોજન ખવડાવ્યું, નરમ પાથરણા પર આરામથી બેસાડ્યા અને જ્યારે ઉદ્ધવની થાક દૂર થઈ ગઈ, ત્યારે તેમના સુખ-દુઃખની વાત પુછતાં, પગદોડા અને અન્ય સેવાઓ આપતાં પુછયું: “હે ભાગ્યશાળી, આપના મિત્ર, શૂરપુત્ર વાસુદેવ સુખી છે ને? શું તેઓ પરિવાર અને સંતાનો સાથે સુખી છે, કોઈ વિઘ્ન વિના, અને અમારી મિત્રતામાં અડગ છે?” નંદબાબા બોલ્યા: “સૌભાગ્યે, દુષ્ટ કંસ, જે સદા પવિત્ર અને ધર્મનિષ્ઠ યદુઓનો દુશ્મન હતો, તે પોતાના પાપથી પોતાના જ સાથીઓ સાથે મર્યો છે. શું કૃષ્ણ અમને—માતાને, મિત્રો, ગોપો, ગામ, પોતાના પ્રિયજન, ગાયો, વૃંદાવન અને ગિરિધર ગિરિ—યાદ કરે છે? શું ગોવિંદ ક્યારેય પાછા આવીને પોતાના લોકો સાથે મળશે? ત્યારે તો અમે ફરીથી એ સુંદર મુખ, નાજુક નાક અને હસતાં નેત્રો વાળું રૂપ જોઈ શકીશું.” નંદબાબા એ પણ કહ્યું: “જંગલની આગ, વાવાઝોડું અને વરસાદ, જંગલી સાંઢ અને સાપ, અતિભયજનક સંજોગો—અહીં સુધી કે મૃત્યુથી—અમને કૃષ્ણે જ બચાવ્યો. જ્યારે અમે કૃષ્ણના પરાક્રમો, રમૂજી નજરો, હાસ્ય અને વાણીનું સ્મરણ કરીએ છીએ, ત્યારે અમારા તમામ કામો અટકી જાય છે. અમારા મન તો એ સ્થળોમાં જ રમી જાય છે—નદીઓ, પર્વતો અને જંગલોમાં—જ્યાં મુકુન્દના ચરણપદચિહ્નો છે અને અમે તેમને રમતાં જોયા હતા.” પછી નંદબાબા બોલ્યા: “મને લાગે છે, કૃષ્ણ અને રામ, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, અહીં કોઈ મહાન દેવકાર્ય માટે આવ્યા છે, જેમ ગર્ગમુનિએ કહ્યું હતું. કંસ, જેની તાકાત દસ હજાર હાથીઓ જેટલી હતી, કુસ્તીઓ અને હાથીઓ—કૃષ્ણે બધાને સિંહની જેમ સહેલાઈથી જીત્યા. ત્રણ વિશાળ તાડના વૃક્ષો, જે મહાન ધનુષ્ય જેટલા મજબૂત હતા, તે એક હાથથી તોડી નાખ્યા અને સાત દિવસ સુધી પહાડ ઉંચક્યો. પ્રલંબ, ધેનુક, અરિષ્ટ, ત્રિણાવર્ત, બકાસુર જેવા દૈત્યો, જે દેવ-દાનવોને પણ હરાવતાં, તેમને અહીં રમતાં રમતાં સંહાર્યા.” શુકદેવજી કહે છે: આ રીતે વારંવાર સ્મરણ કરતાં, કૃષ્ણમાં મન એકાગ્ર કરનાર નંદબાબા, પ્રેમની લહેરે વ્યાકુળ થઈ મૌન બેસી ગયા. યશોદાજી, પુત્રકૃષ્ણની લીલાઓ સાંભળતાં, આંખોમાંથી અશ્રુ વહેવા લાગ્યા અને માતૃત્વભાવથી સ્તન આડાં થઈ ગયા. નંદ-યશોદાનું કૃષ્ણ માટેનું અવિનાશી પ્રેમ જોઈ, ઉદ્ધવ આનંદથી નંદબાબાને બોલ્યા: “હે મહાન, તમે બંને સર્વ પ્રાણીઓમાં સર્વોત્તમ છો, કેમ કે તમારું મન સર્વજ્ઞ નારાયણમાં સ્થિર છે. રામ અને મુકુન્દ એ જગતના બીજ અને યોનિ છે; પુરુષ અને પ્રકૃતિ રૂપે સર્વજ્ઞાન અને સર્વસ્વામી છે, સર્વથી ભિન્ન.” “મૃત્યુ સમયે—even ક્ષણમાત્ર માટે—even અશુદ્ધ મનથી જે તેમા ચિત્ત લગાવે, તે પોતાના કર્મનો ભંડાર દૂર કરી, તેજસ્વી અને બ્રહ્મમય એવા ભગવાને પરમગતિ આપે છે. હે મહાન, સર્વના કલ્યાણ માટે જે નારાયણ માનવરૂપે આવ્યા છે, તેમાં તમારું હૃદય સ્થિર છે, તો તમારો પુણ્ય અપરિમિત છે.” “થોડા જ સમયમાં અચ્યૂત, સાત્વતોના સ્વામી, વ્રજમાં આવીને માતાપિતાને આનંદ આપશે. કંસને કૂસ્તી મેદાનમાં સંહાર્યા પછી, કૃષ્ણે જે વચન આપ્યું હતું, તે નિશ્ચયે પૂર્ણ કરશે. તેથી દુ:ખ ન કરો; તમે કૃષ્ણને નજીક જોઈ શકશો. તે સર્વના હૃદયમાં, આકાશમાં પ્રકાશની જેમ, નિવાસ કરે છે.” “તેમને કોઈ પ્રિય કે અપ્રિય નથી; ન ઉચ્ચ-નીચ, ન સમાન-અસમાન—કારણ કે તે સર્વમાં સમ છે. તેમને માતા, પિતા, પત્ની, પુત્ર—કોઈ નથી; પોતાનું કે બીજું, શરીર કે જન્મ—કંઈ નથી. જગતમાં સદગુણ-દુર્ગુણના સંમિશ્ર પ્રપંચમાં તેમને કોઈ કર્મ નથી; છતાં, લીલા માટે, સજ્જનોના રક્ષણાર્થે અવતાર ધારણ કરે છે.” “ગણોથી પર છે છતાં, સત્વ, રજ, તમમાં પ્રવેશી, સર્જન, પાલન અને સંહાર કરે છે. જેમ મધમાખીની દૃષ્ટિથી કોઈ વસ્તુ ફેરવાતી દેખાય છે, તેમ મનમાં કર્તૃત્વભાવથી આત્મા કર્તા રૂપે જણાય છે.” “હે ધન્ય, તે ભગવાન હરી માત્ર તમારો પુત્ર નથી; તે સર્વનો પુત્ર, આત્મા, પિતા, માતા અને શાસક છે. દૃશ્ય, શ્રવણ, ભૂતકાળ, વર્તમાન કે ભવિષ્ય, સ્થાવર-જંગમ, મહાન કે લઘુ—અખંડ સત્ય સિવાય કશું વાસ્તવિક નથી; તે સર્વત્ર વ્યાપક પરમાત્મા છે.” આ રીતે વાતચીત કરતાં રાત્રિ વિતી ગઈ. ગોપીઓએ ઉઠીને દીવા તપાસ્યા, ઘરદેવતાઓની પૂજા કરી, દહીં માથેવાનું શરૂ કર્યું. તેઓ કંકણ અને વણમાલાથી શોભી રહ્યાં, દોરી ખેંચતી વખતે તેમના કટિ, સ્તન, હાર અને કાનના કુંડળ હલનચલન કરતાં, ગુલાલથી શોભિત મુખમંડળે તેજસ્વી લાગતાં. વૃજની સ્ત્રીઓ જ્યારે કમળનેત્ર કૃષ્ણના ગીત ગાઈ રહી હતી, ત્યારે તેમના સ્વર આકાશને સ્પર્શતા લાગ્યા; દહીં માથેવાની ધ્વનિ સાથે તે સર્વ દિશામાંથી અશુભતાને દૂર કરતા. સૂર્યોદય થયો અને નંદના દ્વારે એક સુવર્ણ રથ દેખાયો. વ્રજવાસીઓએ પૂછ્યું, “આ રથ કોનું છે? શું અક્રૂર આવ્યા છે કે બીજું કોઈ કંસના હિત માટે આવ્યો છે, જેમણે કમળનેત્ર કૃષ્ણને મથુરા લઈ ગયા હતા?” “તે અમારે માટે શું પ્રાયશ્ચિત્ત કરશે, અમારા સ્વામીના સુખ માટે?” એમ સ્ત્રીઓ ચર્ચા કરતી, એ સમયે ઉદ્ધવ, સ્નાન-સંધ્યા કરીને, ત્યાં આવ્યા. કૃષ્ણના મિત્ર ઉદ્ધવને જોઈ, વ્રજગોપીઓએ તેમને નિહાળ્યા—લાંબા હાથ, તાજા કમળ જેવા નેત્રો, પીળાં વસ્ત્ર, કમળમાલા, કમળ જેવું મુખ, ઝગમગતાં કુંડળવાળા. તેઓ બોલ્યાં: “અમે જાણીએ છીએ કે તમે યદુપતિના દૂત છો, અહીં તેમના માતાપિતાને પ્રિય કાર્ય માટે આવ્યા છો. બીજું તો અમને કોઈ કારણ દેખાતું નથી, કેમ કે સંબંધનો બંધન તો ત્યાગવો મુશ્કેલ—even મુનિ માટે પણ.” “મૈત્રી પણ હિત માટે જ થાય છે, હિત પુરું થાય ત્યાં સુધી—જેમ પુરુષ-સ્ત્રી વચ્ચે, અથવા મધમાખી અને ફૂલ વચ્ચે. ગરીબને વેશ્યા ત્યાગે છે; નિર્બળ રાજાને પ્રજા ત્યાગે છે; શિષ્ય જ્ઞાન મેળવી ગુરુ ત્યાગે છે; અને પુણ્ય મળ્યા પછી પુજારી પણ વિદાય લે છે.” આ રીતે, નંદ-યશોદાનો કૃષ્ણપ્રેમ, ઉદ્ધવનું ઉપદેશ અને ગોપીઓની વ્યથા—આ બધું વૃજભૂમિમાં પ્રગટ થયું.