શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કૃષ્ણ અને બલરામે માત્ર ચૌસઠ દિવસ-રાતમાં તેમના ગુરુ સંદીપનિથી શીખવેલી તમામ ચૌસઠ કલાઓમાં પારંગતતા પ્રાપ્ત કરી લીધી. શીખવાની આ મહાન યાત્રા બાદ, તેઓ ગુરુદક્ષિણાના રૂપમાં પોતાના ગુરુને પૂછે છે—'હમણાં આપ શું ઇચ્છો?' સંદીપનિ અને તેમની પત્ની, બંને, તેમના અદભૂત અને અતિમાનવ બુદ્ધિથી આશ્ચર્યચકિત થઈ, વિચાર કરીને પુત્રની પાછી વાપસીની ઈચ્છા વ્યક્ત કરે છે—જે પ્રભાસ ખાતે મહાસાગર દ્વારા ગ્રસિત થયો હતો. કૃષ્ણ અને બલરામ, દૃઢ પરાક્રમથી, મહાન રથ પર ચઢીને પ્રભાસના કિનારે પહોંચે છે. તેઓ થોડા સમય માટે બેસે છે, ત્યારે સમુદ્ર, તેમની મહિમા ઓળખી, શ્રદ્ધાપૂર્વક અર્પણ લઈને આવે છે. કૃષ્ણ સમુદ્રને કહે છે, 'હે સમુદ્ર, જે પુત્રને તુ એક મહાવેગી તરંગથી ગ્રસિત કર્યો છે, તેને તુ તરત પાછો આપ.' સમુદ્ર વિનમ્રતાપૂર્વક જવાબ આપે છે, 'હે કૃષ્ણ, મેં તેને નથી લીધો; પાણીમાં વસતા મહાદાનવ પંચજન, જે શંખરૂપે છે, એણે તેને ગ્રસિત કર્યો છે.' આ સાંભળી, કૃષ્ણ તરત જ પાણીમાં પ્રવેશ કરે છે, પંચજન દાનવનો સંહાર કરે છે, પણ તેના પેટમાં ગુરુપુત્ર નથી મળે. દાનવના શરીરથી ઉત્પન્ન થયેલા શંખને લઈને, કૃષ્ણ પોતાના રથ પર પાછા આવે છે અને પછી યમરાજના પ્રિય સમ્યમની શહેર તરફ જાય છે. ત્યાં પહોંચીને, કૃષ્ણ પોતાના શસ્ત્રો સાથે શંખનાદ કરે છે. આ ગૂંજ સાંભળી, યમરાજ, સર્વ જીવોના નિયામક, કૃષ્ણને ઓળખે છે. યમરાજ, ભક્તિથી ભરપૂર, કૃષ્ણને મહાન પૂજા અર્પે છે, અને વિનમ્રતાથી પૂછે છે, 'હે વિષ્ણુ, માનવરૂપે કાર્ય કરનારા, તમે બંને માટે શું કરી શકું?' કૃષ્ણ કહે છે, 'મારા ગુરુપુત્ર, જે પોતાના કર્મના બંધનથી અહીં છે, તેને મારી આજ્ઞાએ બહાર લાવો.' યમરાજ 'તથાસ્તુ' કહી, ગુરુપુત્રને શ્રેષ્ઠ યદુઓને આપે છે. ગુરુને પુત્ર પરત આપ્યા પછી, કૃષ્ણ અને બલરામ ફરીથી ગુરુને કોઈ ઇચ્છા પસંદ કરવા કહે છે. આપના ગુરુ, સંદીપનિ, પ્રેમપૂર્વક કહે છે, 'મારા પ્રિય શિષ્યો, તમે પૂર્ણ ગુરુદક્ષિણા આપી છે; હવે તમારા જેવા શિષ્યો માટે ગુરુને બીજું શું ઇચ્છવું?' તેઓ આશીર્વાદ આપે છે—'હે વીર, ઘરે પરત જાઓ; તમારી ખ્યાતિ નિર્મળ રહે; તમે શીખેલા વેદો અહીં અને પરલોકમાં પણ તમારી સાથે રહે.' ગુરુની આજ્ઞા લઈને, કૃષ્ણ અને બલરામ પોતાના રથમાં પવનની જેમ ઝડપથી, મેઘના ગર્જન જેવી ધ્વનિ સાથે, પોતાના શહેર તરફ પરત જાય છે. શહેરમાં લોકો આનંદથી છલકાય છે, એમ કે ઘણા દિવસો પછી ગુમાવેલી સંપત્તિ ફરી મળી હોય—એ રીતે રામ અને જનાર્દનને જોઈને. શૈવ તંત્ર અનુસાર, શીખેલી ચૌસઠ કલાઓમાં ગાન, વાદન, નૃત્ય, અભિનય, ચિત્રકલા, સુશોભન, પુષ્પ-અલંકરણ, દંત-વસ્ત્ર-દેહ-શણગાર, રત્ન-મંડન, શયન-સજાવટ, જળ-વાદ્ય, જળ-છાંટ, કલાત્મક સંયોજન, માલા-ગાંઠ, શિર-શણગાર, વસ્ત્ર-રચના, કાન-શણગાર, સુગંધ-મિશ્રણ, રત્ન-વ્યવસ્થા, જાદુ-કૌશલ્ય, મલયુદ્ધ, હથકલા, ખોરાક-પાક, પાન-પાનક, સિલાઈ, દોર-કૌશલ્ય, પઝલ-ઉકેલ, કાવ્યો-સંકલન, શબ્દ-કૌશલ્ય, પુસ્તક-પાઠન, નાટક-કથા, કાવ્ય-કૌશલ્ય, ચટાઈ-કાંડા-કામ, કાપડ-ગૂંથણ, બાંધકામ, વાસ-કલા, ધાતુ-જ્ઞાન, રત્ન-રંગ-જ્ઞાન, ખાણ-જ્ઞાન, વૃક્ષ-જીવન-જ્ઞાન, પશુ-પંખી-યુદ્ધ-નિયમ, ટીટોડી-શિક્ષણ, સફાઈ, વાળ-કૌશલ્ય, ગુપ્ત-કોડ, ભાષા-અનુકરણ, પ્રાદેશિક-બોલી, ફૂલ-માલા-શકુન, યંત્ર-રચના, યંત્ર-ચિત્ર, સમૂહ-પઠન, મન-કાવ્ય, સર્જન-કૌશલ્ય, રમત-કૌશલ્ય, વ્યાકરણ-છંદ-જ્ઞાન, વસ્ત્ર-છુપાવવાની રીત, વિશેષ-પાશા-રમત, ચુંબક-રમત, બાળ-રમત, વૈનયિકી, વૈજયિકી, વૈતાલિકી—આ તમામ કલાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ પછી, શ્રી શુકદેવ કહે છે—વૃષ્ણિમાં ઉત્તમ, જ્ઞાનમાં અગ્રગણ્ય, કૃષ્ણના પ્રિય મિત્ર અને બૃહસ્પતિના શિષ્ય, ઉદ્ધવ હતા. distressed લોકો માટે શરણાગત-રક્ષક શ્રીકૃષ્ણ, એક વખત ઉદ્ધવના હાથ પકડી, પ્રેમપૂર્વક, એમને કહે છે, 'હે ઉદ્ધવ, તું વ્રજમાં જઈ, મારા માતાપિતાને આનંદ આપ અને ગોપીઓની કૃષ્ણ-વિયોગની વ્યથા મારા સંદેશા દ્વારા ઓગાળી દે.' 'આ ગોપીઓ, જેમના મન મારે સ્થિર છે, જેમના જીવન મારે સમર્પિત છે, એણે મારા માટે શરીર-સુખ ત્યાગી દીધા છે. એણે મને, પોતાના પ્રિય, પોતાના આત્મા, હૃદયમાં ધાર્યો છે. જે મારા માટે લોક-ધર્મ ત્યાગે છે, હું એમનો સંભાર રાખું છું. મારા માટે, ગોકુલની સ્ત્રીઓ, અત્યારે, વિયોગના દુ:ખથી વ્યાકુળ છે, સતત મને યાદ કરે છે, અને longingથી ભરેલી છે.' 'મારા ગોપીઓ, જેમના હૃદય મારા સાથે જોડાયેલ છે, એ કોઈક રીતે મારા પાછા આવવાની આશા અને મારા સંદેશા પરથી જીવતી રહે છે.' શ્રીકૃષ્ણના આ વચન સાંભળી, ઉદ્ધવ, પોતાના સ્વામીની આજ્ઞા માનતા, રથ પર ચઢી, નંદના ગોપગામ તરફ જાય છે. સૂર્યાસ્ત સમયે, ઉદ્ધવ નંદના વ્રજમાં પહોંચે છે; એના રથને ગાયોના પગથી ઉઠેલી ધૂળ છુપાવી દે છે. ગાયોની સાથે bullsની બલદ-હાક, દૂધથી ભરેલી ગાયોની પાસે દોડતા વાછરાંઓની ટાણ-ટાણ, સફેદ વાછરાંઓની ઉડાણ, દૂધની ધ્વનિ અને વાંસળીના સુર—વ્રજમાં સર્વત્ર આ અવાજ ગૂંજતો હતો. ગોપીઓ, સુંદર શણગાર કરીને, ગોપો સાથે, બલરામ અને કૃષ્ણની શુભ લીલાઓ ગાતી હતી, જે વ્રજને દિવ્ય બનાવતી હતી. એ ગોપગામ અગ્નિ, સૂર્ય, મહેમાન, ગાય, બ્રાહ્મણ, પિતૃ અને દેવોની પૂજાઓથી, ધૂપ-દીપ-માલાથી શોભિત હતું. આસપાસ ફૂલોથી ભરેલા વન, પંખીઓના ગીત, હંસ-કાગડા-પદ્મથી ભરેલા તળાવ—વ્રજનું સૌંદર્ય Everywhere. નંદ, કૃષ્ણના પ્રિય મિત્ર ઉદ્ધવને જોઈ, આનંદથી એમને ચુંદી, વાસુદેવ જેવી ભક્તિથી સન્માન આપે છે. ઉત્તમ ભોજન અને આરામદાયક શયન આપીને, ઉદ્ધવના થાક દૂર થાય ત્યારે, નંદ એમની સુખ-દુ:ખ પૂછે છે, પગની સેવા કરે છે. 'હે ઉદ્ધવ, અમારા મિત્ર, શૂરપુત્ર, સુખી છે? પરિવાર અને સંતાનો સાથે, દુ:ખથી મુક્ત, મિત્રતામાં સ્થિર છે?' 'સૌભાગ્યે, દુષ્ટ કંસ, જે યદુઓના શત્રુ હતો, એ પોતાનાં પાપથી, પોતાના સાથીઓ સાથે, સંહાર પામ્યો.' 'કૃષ્ણ હજુ પણ અમને, માતાને, મિત્રોને, ગોપો, ગામ, ગાય, વૃંદાવન અને ગિરિધરને યાદ કરે છે?' 'Govinda, એક વખત પણ, પોતાને જોવા આવશે? ત્યારે અમે એના મુખને, સુંદર નાક અને હસતા આંખો સાથે, ફરી જોઈ શકીશું.' 'જંગલના આગ, વાવાઝોડા, વરસાદ, જંગલી બળદો, સાપો, અતિમૂખ્ય દુ:ખ—even મૃત્યુથી—કૃષ્ણ, મહાન આત્મા, અમને બચાવ્યા.' 'કૃષ્ણના પરાક્રમ, રમણિય દૃષ્ટિ, હાસ્ય અને વાણી યાદ કરીએ ત્યારે, અમારા બધા કામો અટકી જાય છે.' 'અમારું મન એ સ્થળો—નદી, પર્વત, જંગલ—જ્યાં મુકુંદના પગલાં પડ્યા, અને અમે એને રમતા જોયા, એમાં જ લીન થઈ જાય છે.' 'મને લાગે છે, કૃષ્ણ અને રામ, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, અહીં કોઈ મહાન દેવકાર્ય માટે આવ્યા છે, જેમ ગર્ગમુનિએ કહ્યું હતું.' 'કંસ, જેની શક્તિ દસ હજાર હાથી જેટલી હતી, કુસ્તીઓ અને હાથીના સ્વામી—કૃષ્ણે એ બધાનું lions જેવું effortless સંહાર કર્યું.' આ રીતે, કૃષ્ણ, બલરામ, ઉદ્ધવ અને વ્રજવાસીઓની આ પવિત્ર અને ભાવનાત્મક વાર્તા, શાસ્ત્રોક્ત કલાઓ, ગુરુ-શિષ્ય-સંબંધ, અને ભક્તિ-પ્રેમથી ભરપૂર, શ્રદ્ધાપૂર્વક વર્ણવાય છે.