શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

હે રાજન, ત્યારબાદ દેવકીપુત્ર શ્રીકૃષ્ણ અને સંકર્ષણ, નંદબાબાને મળવા ગયા. બંનેએ હૃદયપૂર્વક નંદબાબાને ભેટી લીધા અને પ્રેમથી એમને કહ્યું: “પિતાશ્રી, તમે અમને અત્યંત સ્નેહથી ઉછેર્યા, આપણો લાડ કર્યો; ખરેખર, માતા-પિતા સંતાનને પોતાના કરતા પણ વધારે પ્રેમ કરે છે. જે માતા-પિતા એવા બાળકોનું પણ પાલન કરે છે જેમને પોતાના સ્વજનો છોડીને ગયા હોય અને પોતે પોતાની સંભાળ રાખી ન શકે, તેઓ પણ એમને પોતાના સંતાન સમાન જ માને છે. હવે, પિતાશ્રી, કૃપા કરીને તમે વ્રજ પરત જાવ. અહીં અમારી મિત્રમંડળીનું સુખ સુનિશ્ચિત કર્યા પછી અમે અને અમારા સ્વજનો, જેમને અમારાથી વિયોગનો દુઃખ છે, તમારું દર્શન કરવા વ્રજ આવશું.” આમ શ્રીકૃષ્ણે અને સંકર્ષણે નંદ અને વ્રજવાસીઓને સાંત્વના આપી, અચ્યૂત ભગવાને તેમને વસ્ત્ર, આભૂષણ, પાત્ર અને અનેક પ્રકારની ભેટો આપી સન્માનિત કર્યા. આવી વાતો સાંભળી, પ્રેમથી ભરાયેલા નંદબાબા બંને ભાઈઓને હૃદયથી ભેટી લીધા, એમની આંખોમાં આનંદ અને વિયોગના આંસુ છલકાયા અને પછી ગોપગણ સાથે વ્રજ તરફ પરત ફર્યા. પછી વસુદેવજી એ પોતાના બંને પુત્રો માટે યથાવિધિ ઉપનયન સંસ્કારનું આયોજન કર્યું. વિદ્વાન બ્રાહ્મણો દ્વારા વિધિવત સંસ્કાર કરાવ્યો. તેમણે ગાયોને સુંદર સોનાના હારથી શણગારેલ, વસ્ત્રોથી આચ્છાદિત, અને વાછરડાઓ સાથે, બ્રાહ્મણોને ભેટમાં આપી, જેમણે પણ સુંદર વસ્ત્ર અને આભૂષણ ધારણ કર્યા હતા. વસુદેવજી એ એ ગાયો પણ આપી દીધી, જે તેમણે કૃષ્ણ અને રામના જન્મ સમયે માનસિક રૂપે દાનમાં આપવાનો સંકલ્પ કર્યો હતો, પણ કન્સે અન્યાયથી લઇ લીધી હતી. ઉપનયન સંસ્કાર પછી, બંને પુત્રોએ દ્વિજત્વ પ્રાપ્ત કર્યું અને ગર્ગાદિ કુળગુરુઓ પાસે શિક્ષા ગ્રહણનો સંકલ્પ કર્યો. ભગવાન હોવા છતાં, સર્વજ્ઞ અને સર્વજ્ઞાની હોવા છતાં, બંને ભાઈઓએ પોતાની દિગ્ભ્રમ રહિત જ્ઞાનશક્તિને ગુપ્ત રાખી, સામાન્ય માનવોની જેમ વર્તન કર્યું. શિક્ષકના ગૃહમાં વસવાટ કરવાની ઇચ્છા રાખી, તેઓ કાશીના સંદીપની મુનિ પાસે ગયા, જે અવંતી શહેરમાં રહેતા હતા. બંને ભાઈઓએ સંપૂર્ણ આત્મનિયંત્રણથી ગુરુની સેવા કરી, શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી શિક્ષા ગ્રહણ કરી, જેમ કે ગુરુ સ્વયં દેવતા હોય. શ્રેષ્ઠ દ્વિજ સંદીપનિ મુનિ, તેમની શુદ્ધ અને ભક્તિભરેલી સેવા જોઈને, તેમને સર્વ વેદ, ઉપવેદ અને ઉપનિષદોનું જ્ઞાન આપ્યું. ગુરુએ તેમને ગુપ્ત ધનુર્વેદ, ધર્મશાસ્ત્ર, ન્યાયશાસ્ત્ર અને રાજધર્મની છ વિધાઓ પણ શીખવી. શિક્ષણમાં બંને ભાઈઓ એટલા પ્રવીણ હતા કે, ગુરુએ જે કંઈ એક વાર કહ્યું, તે તરત જ સમજી ગયા. માત્ર ચૌસઠ દિવસ અને રાતમાં તેમણે સર્વ શાસ્ત્રો અને કલાઓમાં પારંગતતા મેળવી લીધી. ત્યારબાદ, ગુરુદક્ષિણારૂપે, તેમણે ગુરુથી ઇચ્છા પૂછવી. ગુરુએ તેમના અદભુત, અલૌકિક જ્ઞાનને જોઈ, પત્ની સાથે ચર્ચા કરીને ગુરુદક્ષિણામાં પોતાના પુત્રને પાછો લાવવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી—જે પ્રભાસ ખાતે મહાસાગરમાં અદૃશ્ય થયો હતો. બંને ભાઈઓએ સહર્ષ સ્વીકાર્યું અને મહાન રથમાં આરૂઢ થઈ, પ્રભાસ તટે પહોંચ્યા. ત્યાં થોડો સમય બેઠા, ત્યારે સમુદ્રે તેમને ઓળખીને પૂજનસામગ્રી લઈને આવકાર કર્યો. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: “હે સમુદ્ર! અહીં જે પુત્ર મહાવેગી તરંગે ગ્રસિત કર્યો હતો, તેને તુરંત પાછો આપ.” સમુદ્રે જવાબ આપ્યો: “હે પ્રભુ! મેં તેને લીધો નથી; અહીં જળમાં શંખ સ્વરૂપે રહેતો મહાદૈત્ય પંચજન તેને લઇ ગયો છે, હે કૃષ્ણ!” આ સાંભળીને, ભગવાન તરત જ જળમાં પ્રવેશ્યા, તે દૈત્યને સંહાર્યા, પણ એના પેટમાં ગુરુપુત્ર મળ્યા નહીં. દૈત્યના શરીરમાંથી જે શંખ મળ્યો, તે લઈને ભગવાન પોતાના રથ પર પાછા આવ્યા અને પછી યમરાજના પ્રિય સમ્યમનિ શહેર ગયા. ત્યાં પહોંચીને, ભગવાને પોતાના શસ્ત્રો સાથે તે શંખ વગાડ્યો. તેનો ઘોંઘાટ સાંભળીને યમરાજ, પ્રાણીઓના નિયામક, આવ્યા. તેમણે શ્રદ્ધા અને ભક્તિપૂર્વક ભગવાનનું પૂજન કર્યું, નમન કરીને કહ્યું: “હે વિષ્ણુ! માનવરૂપે વિહાર કરતા, આપ બંને માટે શું કરી શકું?” ભગવાને કહ્યું: “ગુરુપુત્ર, જે પોતાના કર્મના બંધનથી અહીં આવ્યો છે, તેને મારી આજ્ઞાથી પાછો લાવો.” યમરાજે “તથાસ્તુ” કહ્યું અને ગુરુપુત્રને શ્રેષ્ઠ યાદવોને પાછો આપ્યો. બંને ભાઈઓએ ગુરુને પુત્ર પરત આપ્યા અને ફરી પુછ્યું—“આપ બીજી શું ઇચ્છો છો?” ગુરુએ કહ્યું: “હે પુત્રો! તમે સંપૂર્ણ રીતે ગુરુદક્ષિણા આપી છે; આવા શિષ્યોને પામ્યા પછી ગુરુને બીજું શું ઇચ્છવું?” પછી ગુરુએ આશિર્વાદ આપ્યો: “હે વીર! હવે ઘરે જાવ; તમારી ખ્યાતિ પવિત્ર રહે; જે વેદો શીખ્યા છે, તે અહીં અને પરલોકમાં પણ તમારી સાથે રહે.” ગુરુની આજ્ઞાથી, બંને ભાઈઓ વજ્ર જેવી ગતિથી, મેઘના ગર્જન સમાન ધ્વનિ સાથે, રથમાં પોતાના શહેર પરત ફર્યા. શહેરના લોકો, જેમને ઘણા દિવસો બાદ ગુમાવેલું ધન પાછું મળે તેમ આનંદ થયો, એમણે રામ અને જનાર્દનને જોઈને હર્ષ વ્યક્ત કર્યો. આ રીતે, શૈવ તંત્રોમાં જણાવ્યા મુજબ, ચૌસઠ કળાઓનું વર્ણન થાય છે: ગાન, વાદ્ય, નૃત્ય, અભિનય, ચિત્રકલા, કટિંગ, ચોખા અને ફૂલોની રચના, ફૂલની શય્યા, દાંત-વસ્ત્ર-શરીર શણગાર, જડિત ભૂમિ, શય્યાની તૈયારી, જળવાદ્ય, જળછાંટ, કલાત્મક સંયોજન, હાર બનાવવી, શિરોભૂષણ, વસ્ત્ર તૈયાર કરવું, કાનના આભૂષણ બનાવવું, સુગંધોનું મિશ્રણ, આભૂષણ ગોઠવવું, જાદુઈ કૌશલ્ય, મલ્લયુદ્ધ, હાથની ચતુરાઈ, શાકાહારી અને લોટના ખોરાક બનાવવું, પીણાં અને મદિરા તૈયાર કરવી, સિલાઈ, દોરાની રમતો, કોઠા, શ્લોકમાળા, જટિલ ઉચ્ચારણ, પુસ્તક વાંચવું, નાટક-વાર્તા જોવી, કાવ્યપહેલી, ચટાઈ-કાંડા બનાવવું, સુત કાતવું, વણાટ, લાકડાની કામગિરી, સ્થાપત્ય, ચાંદી-રત્નની ચકાસણી, ધાતુ વિજ્ઞાન, રત્નના રંગોની ઓળખ, ખાણ વિજ્ઞાન, વૃક્ષોના જીવનનું જ્ઞાન, પશુ-પંખીની લડાઈના નિયમો, ટીયા-શુકની તાલીમ, સફાઈ, વાળ શણગારવું, ગુપ્ત સંકેત, વિદેશી ભાષાની નકલ, પ્રાદેશિક ભાષા જ્ઞાન, ફૂલોની માળાથી શુકન નિર્ધારણ, યંત્ર બનાવવું, યંત્રકૃતિ, સહવાચન, મનમાં કાવ્ય રચના, વિવિધ સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તિ, રમતો, શબ્દકોશ-છંદ-પ્રસાદ જ્ઞાન, વસ્ત્ર છુપાવવાની રીત, વિશિષ્ટ પાશા રમતો, ચુંબકની રમતો, બાળરમતો, વૈનાયક, વૈજયિક અને વૈતાલિક કળાઓનું જ્ઞાન. શ્રીશુકદેવજી કહે છે: વૃષ્ણિમાં ઉત્તમ, બુદ્ધિમાન અને શ્રીકૃષ્ણના અત્યંત પ્રિય મિત્ર, બૃહસ્પતિના શિષ્ય એવા ઉદ્ધવ હતા. distress દૂર કરનાર ભગવાને એક દિવસ ઉદ્ધવનું હાથ પકડીને, જે તેમને અત્યંત પ્રિય અને ભક્તિભર્યા હતા, એમને કહ્યું: “હે ઉદ્ધવ! તમે વ્રજ જાવ, મારા માતા-પિતાને આનંદ આપો અને ગોપીઓની મારા વિયોગથી થયેલી વ્યથા દૂર કરો.” “ગોકુલની એ સ્ત્રીઓ, જેમના મન મારો સ્મરણ કરે છે, જેમના જીવનનો આધાર હું છું, જેમણે મારા માટે પોતાના શરીર અને સુખનો ત્યાગ કર્યો છે, તેઓએ સર્વ સંબંધો છોડીને મને પોતાના હૃદયમાં પામ્યા છે. જેમણે મારા માટે સર્વ કૃત્યો છોડ્યા છે, એમને હું સહારો આપું છું.” “હે ઉદ્ધવ! મારા પ્રિય હોવા છતાં દૂર રહેલા, ગોકુલની એ સ્ત્રીઓ સતત મને યાદ કરી દુઃખી થાય છે, વિયોગના વ્યથાથી વ્યાકુળ છે. મારી ગોપીઓ, જેમના હૃદય મારા સાથે એક થયેલા છે, તેઓ મારી પાછા આવવાની આશા અને મારા સંદેશથી જ જીવન જાળવી રાખે છે.” આ રીતે ભગવાને કહ્યું, ત્યારે ઉદ્ધવજી એ ભગવાનની આજ્ઞાનું માન રાખીને પોતાના રથમાં આરૂઢ થયા અને નંદબાબાના વ્રજ તરફ રવાના થયા. જ્યારે તેઓ વ્રજ પહોંચ્યા, ત્યારે સૂર્યાસ્તનો સમય હતો અને ગાયો વાપસી આવી રહી હતી; તેમના પગલાંથી ઉડેલા ધૂળમાં ઉદ્ધવજીનો રથ છુપાઈ ગયો, અને તેઓ વ્રજમાં પ્રવેશ્યા.