શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પ્રભુ કૃષ્ણના આશ્રયમાં, જ્યારે હું—તમારો દાસ—હાજર રહ્યો, ત્યારે દેવતાઓ અને બીજા બધા પણ નમન કરી, ઉપહાર અર્પણ કરતા; તો પછી અન્ય માનવ રાજાઓની તો વાત જ શું? યદુ, વૃષ્ણિ, અંધક, મધુ, દશાર્હ, કુકુર અને અન્ય કુટુંબો, જેઓ કન્સના ભયથી ચારેય બાજુથી અત્યંત પીડિત હતા, તેઓને કૃષ્ણે ખૂબ જ માન આપ્યો, વિદેશી જમીન પર વિસ્થીત અને થાકેલા લોકોને આશ્વાસન આપ્યું અને સૌને પોતાના ઘરોમાં પુનઃસ્થાપિત કરી, ઉદારતાપૂર્વક ધન-સંપત્તિ આપી. કૃષ્ણ અને સંકર્ષણના બળવાન હાથોથી સુરક્ષિત, તેમના મનપસંદ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થતાં, યદુવંશીઓ પોતાના ઘરોમાં આનંદપૂર્વક રહેવા લાગ્યા; કૃષ્ણ અને રામે તેમને સર્વ દુઃખોથી મુક્ત કર્યા. રોજે રોજ તેઓ આનંદથી મુગ્ધ થઈને મુકુંદના કમળ જેવા મુખને નિહાળતા—મુકુંદનું મુખ હંમેશાં તેજસ્વી, મનોહર અને દયાળુ સ્મિતથી ઝગમગતું હતું. એ ત્યાં, વૃદ્ધો પણ યુવાન અને શક્તિશાળી લાગતા, કેમ કે તેઓ વારંવાર પોતાના નયનો દ્વારા મુકુંદના કમળમુખના અમૃતને પીતા. ત્યારબાદ, હે રાજન, દેવકીપુત્ર ભગવાન કૃષ્ણ અને સંકર્ષણ નંદબાબા પાસે ગયા, તેમને હૃદયપૂર્વક અંકલાવ્યા અને પ્રેમભરી વાણીથી બોલ્યા: "પિતાશ્રી, આપના સ્નેહથી અમને ઉછેર્યા, અમારે પ્રત્યે આપનું પ્રેમ તો આપના પોતાના પ્રત્યેના પ્રેમથી પણ વધારે છે. જે પિતા-માતા, પોતાના સગા-સંબંધીઓ દ્વારા ત્યાગાયેલા અને પોતે સંભાળી ન શકતા બાળકોને ઉછેરે છે, તેઓ પણ એમને પોતાના પુત્ર સમાન જ માને છે. કૃપા કરીને, પિતાશ્રી, હવે વ્રજ પરત જાઓ; અમે અહીંના મિત્રોના સુખની વ્યવસ્થા કરી પછી, આપ અને અમારા સ્નેહી વ્રજવાસીઓની મુલાકાત લેવા આવશું, જેમને અમારે પ્રેમથી વેદના થાય છે." એમ કહીને અચ્યૂત કૃષ્ણે નંદ અને વ્રજવાસીઓને બહુ આદરપૂર્વક વસ્ત્ર, આભૂષણ, વાસણ અને અન્ય ભેટો આપી સન્માનિત કર્યા. આ રીતે વાત કરી, નંદબાબા પ્રેમથી અભિભૂત થઈ, બંને પુત્રોને હૃદયપૂર્વક અંકલાવ્યા, આંખોમાંથી અશ્રુ વહાવ્યા અને ગોપગણ સાથે વ્રજ તરફ પરત ગયા. ત્યારબાદ, હે રાજન, સુરપુત્ર વસુદેવે પોતાના બંને પુત્રો કૃષ્ણ અને સંકર્ષણ માટે વિધિવત ઉપનયન સંસ્કાર યોજ્યો, બ્રાહ્મણો દ્વારા વિધાનપૂર્વક. વસુદેવે તેમને દાનમાં ગાયો આપી—સુશોભિત, સોનાનાં હારથી અલંકૃત, વસ્ત્રોથી આવરાયેલ અને વાછરડાં સાથે—અને બ્રાહ્મણોને પણ એમ જ આદરથી સન્માનિત કર્યા. એ ગાયો, જે કૃષ્ણ અને રામના જન્મ સમયે મનમાં સમર્પિત કરી હતી અને જે કન્સે અન્યાયથી હડપ કરી હતી, તે ગાયો વસુદેવે હવે યાદ કરીને દાન આપી. આ રીતે ઉપનયન સંસ્કાર પ્રાપ્ત કરી અને દ્વિજ બન્યા પછી, બંને મહાન પુત્રોએ ગુરુ ગર્ગ અને અન્ય કુટુંબગુરુઓ પાસેથી અધ્યયનનો સંકલ્પ લીધો. ભલે તેઓ સર્વજ્ઞ, સર્વજ્ઞાનના મૂળ અને જગતના સ્વામી હતા, તો પણ તેઓ પોતાનું અખંડ જ્ઞાન છુપાવી, સામાન્ય મનુષ્યની જેમ વર્ત્યા. ગુરુગૃહમાં નિવાસ કરવાની ઇચ્છાથી, તેઓ કાશીના સંદીપન મુનિ પાસે ગયા, જે અવંતીમાં નિવાસ કરતા હતા. નિયમિત રીતે ગુરુની સેવા કરી, આત્મસંયમથી, નિર્દોષ રીતે, ગુરુને દેવ સમજી ભક્તિપૂર્વક શિક્ષા ગ્રહણ કરી. દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ગુરુએ, તેમના શુદ્ધ અને ભક્તિભર્યા વર્તનથી પ્રસન્ન થઈ, તેમને સર્વ વેદો, તેમના અંગો અને ઉપનિષદો, ધનુર્વેદ, ધર્મશાસ્ત્ર, ન્યાયશાસ્ત્ર તથા રાજધર્મના છ પ્રકારના વિદ્યા—all શિખવ્યા. બંને શ્રેષ્ઠ પુરુષોએ માત્ર એક જ વાર સાંભળતાં જ સર્વ શાસ્ત્રો હૃદયંગમ કરી લીધા. માત્ર ચોસઠ દિવસ-રાતમાં તેમણે સર્વ કલા-વિદ્યા આંગળી પર શીખી લીધી. ત્યારબાદ, ગુરુદક્ષિણારૂપે, ગુરુને મનપસંદ વર માંગવા વિનંતી કરી. ગુરુએ, તેમના અદભુત અને અલૌકિક બુદ્ધિ જોઈ, પત્ની સાથે ચર્ચા કરી, અને દક્ષિણારૂપે એ પુત્રની પાછી માંગ કરી, જે પ્રભાસ ક્ષેત્રે મહાસાગરમાં મૃત્યુ પામ્યો હતો. કૃષ્ણ-સંકર્ષણે સહર્ષ સ્વીકાર્યું. તેઓ પોતાના મહાન રથ પર આરૂઢ થઈ, પ્રભાસ તટે પહોંચ્યા, અને થોડો સમય બેઠા; ત્યારે સમુદ્રે તેમને ઓળખીને, ઉપહાર લઈને હાજર થયો. ભગવાને કહ્યું: "હે સમુદ્ર, તું જે પુત્રને અહીં મહાજ્વારે ગળી ગયો છે, તેને તરત પાછો આપી દે." સમુદ્રે નમ્રતાપૂર્વક કહ્યું: "હે પ્રભુ, મેં તેને નહોતો લીધો; એ મહાદૈત્ય પંચજન, જે શંખરૂપે અહીં જળમાં રહે છે, એ જ તેને લઇ ગયો." આ સાંભળતાં જ ભગવાને તરત જળમાં પ્રવેશ કર્યો, એ દૈત્યને મારો, પણ એના પેટમાં પુત્ર મળ્યો નહીં. એ દૈત્યના શરીરમાંથી જે શંખ બહાર આવ્યો, તેને લઈને, કૃષ્ણ રથ પર પાછા આવ્યા અને પછી યમરાજની પ્રિય નગરી, સંયમની તરફ ગયા. ત્યાં પહોંચીને, જનાર્દને પોતાના શસ્ત્રો સાથે એ શંખ વગાડ્યો; તેની ગર્જના સાંભળીને, સર્વ પ્રજાના નિયામક યમ રાજે ધ્યાન આપ્યું. યમરાજે, ભક્તિપૂર્વક, વિશેષ પૂજા કરી, કૃષ્ણને નમન કર્યું અને પૂછ્યું: "હે વિષ્ણુ, માનવરૂપે પ્રવૃત્તિ કરનાર, આપ બંને માટે શું કરી શકું?" ભગવાને કહ્યું: "અમારા ગુરુનો પુત્ર, જે પોતાના કર્મના બંધનથી અહીં લાવવામાં આવ્યો છે, હે મહારાજ, મારા આદેશથી તેને પાછો લાવો." યમરાજે "તથાસ્તુ" કહી, ગુરુપુત્રને શ્રેષ્ઠ યદુઓને પાછો આપ્યો. પછી, બંનેએ ગુરુને પુત્ર પરત આપ્યા અને વધુ વર માંગવા કહ્યું. ગુરુએ કહ્યું: "પ્રિય પુત્રો, તમે ગુરુદક્ષિના સંપૂર્ણ આપી છે; એવા વિદ્યા આપનાર ગુરુને શું ઇચ્છા રહી શકે?" "હવે ઘરે જાઓ, હે વિર, તમારી કીર્તિ શુદ્ધ રહે, અને અહીં શીખેલાં વેદો જીવનભર અને પરલોકમાં પણ તમારી સાથે રહે." ગુરુની આજ્ઞા લઈને, કૃષ્ણ અને સંકર્ષણ વાદળની ગર્જના જેવી ધ્વનિ સાથે, પવનની ઝડપે પોતાના નગરી તરફ પરત ફર્યા. લોકો આનંદથી ઝૂમી ઉઠ્યા, જાણે ઘણા દિવસો બાદ ગુમાવેલું ધન પુનઃ મેળવી લીધું હોય તેમ, રામ અને જનાર્દનને જોઈ. શૈવ તંત્રોમાં જે ચોસઠ કલા ગણાય છે, તેમાં છે: ગાન, વાદ્ય વગાડવું, નૃત્ય, અભિનય, ચિત્રકલા, કટિંગ, અન્ન અને ફૂલોની રચના, ફૂલની શય્યા બનાવવી, દાંત, વસ્ત્ર અને અંગની શોભા, રત્નમય ભુમિ રચના, શય્યા તૈયાર કરવી, જળવાદ્ય વગાડવું, જળ છાંટવું, વિવિધ કલાત્મક સંયોજન, હાર બનાવવી, મસ્તક શોભા, વસ્ત્ર તૈયાર કરવું, કાનની શોભા, સુગંધ મિશ્રણ, આભૂષણ ગોઠવવું, જાદુઈ કૌશલ, મલ્લયુદ્ધ, હાથની ચતુરાઈ, શાકભાજી-પીઠાની વાનગીઓ, પાનિયાં-મદિરા, સૂઈકામ, દોરીના રમકડાં, પહેલી, શ્લોકમાળા, વાક્ચાતુર્ય, પુસ્તકપઠન, નાટક-કથાઓ જોવી, કાવ્યપહેલી, ચટાઈ-છટાઈ બનાવવી, વણાટ, કારીગરી, વાસ્તુશાસ્ત્ર, ચાંદી-મણિ ઓળખવી, ધાતુવિદ્યા, મણિ રંગજ્ઞાન, ખાણવિદ્યા, વૃક્ષજ્ઞાન, મંડયુદ્ધ-કુકડયુદ્ધ-બટકયુદ્ધના નિયમ, ટીયા-મૈના બોલાવવું, સફાઈ, વાળ ગોઠવવું, ગુપ્ત સંકેત, વિદેશી ભાષાનું અનુસરણ, પ્રાદેશિક બોલીઓ, ફૂલહારથી શુકશુકનો અર્થ, યંત્રવિદ્યા, યંત્રચિત્ર, સંગઠિત પઠન, મનમાં કાવ્ય રચના, વિવિધ સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ, રમતો, કોશ-છંદજ્ઞાન, વસ્ત્ર છુપાવવાની રીત, વિશિષ્ટ પાશા રમતો, ચુંબક રમતો, બાળરમકડાં, વૈનયિકી, વૈજયિકી, વૈતાલિકી કલા—આ ચોસઠ કલા. વૃષ્ણિ વંશમાં ઉદ્ધવ સર્વોત્તમ હતા—કૃષ્ણના પ્રિય મિત્ર, વિદ્વાન સલાહકાર અને બૃહસ્પતિના શિષ્ય, બુદ્ધિમાં શ્રેષ્ઠ. એવા ઉદ્ધવનો હાથ પકડી, શ્રીકૃષ્ણ—જે શરણાગતના દુઃખહરણ છે—કોઈ એક સમયે પ્રેમપૂર્વક તેમને વાત કરવા લાગ્યા.