શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કુવલયાપીડ હાથીને પરાજય આપીને, શ્રીકૃષ્ણ તેના દાંતને ખભા પર રાખી, દાંતમાંથી લોહ અને મદ ટપકતો, કમળ જેવા ચહેરા પર પરસેવાના મણકા ઝલકતાં, મરણ પામેલા હાથીને પાછળ છોડીને અખાડામાં પ્રવેશ કર્યો. તેમના સાથે થોડા ગોપો, બલદેવજી અને જનાર્દન પણ એ હાથીના દાંતને હથિયાર તરીકે લઈને અખાડામાં આવ્યા. અખાડામાં શ્રીકૃષ્ણના આગમનથી વિવિધ લોકોના મનમાં વિવિધ ભાવો જાગ્યા: મল্লો માટે તેઓ વજ્ર સમાન, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, સ્ત્રીઓ માટે કામદેવ રૂપ, ગોપો માટે પોતાના જ, દુષ્ટ રાજાઓ માટે દંડક, માતાપિતાને પુત્ર, રાજા ભોજ માટે મૃત્યુ, જ્ઞાની માટે વિશ્વરૂપ, યોગીઓ માટે પરમ તત્વ અને વૃષ્ણિ કુળ માટે પરમદેવતા—એ રીતે તેઓ પોતાના મોટા ભાઈ સાથે અખાડામાં પ્રવેશ્યા. હાથીના મૃત્યુને જોઈને—even કાંસાની મન પણ ખૂબ ડગમગાઈ ગયો. બલદેવ અને કૃષ્ણ, વિશાળ ભજાંગ, વિવિધ વસ્ત્ર, આભૂષણ, માળા અને કપડાંથી સજ્જ, અખાડામાં પ્રવેશતા, જાણે કુશળ કલાકારો મહારોલ ભજવે છે, તેમ સૌના મનને આકર્ષિત કરતા ચમકતા હતા. રાજા, અખાડામાં બેઠેલા શહેર અને ગામના લોકો, એ બે પરમ પુરુષોને જોઈને આંખો અને ચહેરા આનંદથી ઉલ્લાસિત થયા; તેઓ શ્રીકૃષ્ણ-બલદેવના ચહેરા જોઇને તૃપ્ત થતા નથી, જાણે આંખે પીવે છે, જીભે ચાટી લે છે, નાકે સુગંધ લે છે, અને હાથથી ઉછાળે છે. લોકો પોતે જોઈ અને સાંભળેલી વાતો યાદ કરતાં, તેમની સુંદરતા, ગુણ, મીઠાશ અને સાહસની વાતે ફરીથી મંત્રમુગ્ધ થઈ ગયા. "આ બંને તો પરમાત્મા હરિ, નારાયણ સ્વયં છે, જે વસુદેવના ઘરમાં અંશરૂપે અવતરી આવ્યા છે," એમ તેઓ બોલ્યા. "તે કૃષ્ણ દેવકીથી જન્મ્યા, પછી ગોકુલમાં લાવવામાં આવ્યા, અને નંદના ઘરમાં ગુપ્ત રહીને મોટી ઉંમર સુધી રહ્યા. પૂતના, ચક્રવત, અર્જુન ગુહ્યક, કેશી, ધેનુક અને આવા અનેક દાનવોને તેમણે સંહાર્યા. ગોપ અને ગાયોને જંગલના અગ્નિથી બચાવ્યા, કાલિયને વિશમ કર્યો, ઇન્દ્રના અહંકારને તોડી નાખ્યો. સાત દિવસ એક હાથે ગોવર્ધન પર્વત ઉંચો રાખીને ગોકુલને વરસાદ, પવન અને વીજળીથી રક્ષ્યા. ગોપી સ્ત્રીઓએ તેમની હસતી, ચમકતી મુખમુદ્રાને જોઈને બધા દુઃખ-થાક આનંદથી પાર કર્યા. યદુ કુળ, જે પહેલેથી જ પ્રસિદ્ધ છે, તેમની રક્ષા હેઠળ વધુ મહિમા અને સમૃદ્ધિ પમશે." "અને આ તેમના મોટા ભાઈ, રામ, કમળની આંખો ધરાવતા, જેમણે પ્રલંબ, વત્સક, બક અને અન્ય દાનવોનો સંહાર કર્યો." લોકો વચ્ચે આવી વાતો ચાલતી હતી અને વાદ્ય વગાડાતા, ત્યારે ચાણુરે કૃષ્ણ અને રામને સંબોધન કરીને કહ્યું: "નંદપુત્રો, રામ, તમે બંને યોદ્ધા તરીકે પ્રસિદ્ધ છો, મલ્લયુદ્ધમાં નિપુણ છો, અને રાજાએ તમને બોલાવ્યા છે, તેમને તમારી કૌશલ્ય જોવા ઈચ્છા છે." "રાજાની ઈચ્છા પૂરી થાય તો લોકોનું કલ્યાણ થાય છે—વિચાર, કર્મ અને વાણીથી; વિરુદ્ધમાં તો ઉલ્ટું થાય છે." "ગોપો અને ગોપાળ, હંમેશા આનંદમાં, ગાય ચરાવતા જંગલમાં ખુલ્લે મલ્લયુદ્ધ રમતા." "મિત્રો, રાજાને પ્રસન્ન કરવા માટે આપણે એમનું મન ભાવે તે કરવું જોઈએ; કારણ કે રાજા સર્વ જીવોના સ્વરૂપ છે, અને તેઓ પ્રસન્ન થાય તો બધા જીવો પણ આપણાથી પ્રસન્ન થાય." આ સાંભળીને કૃષ્ણે સમય અને સ્થળ અનુસાર યોગ્ય શબ્દો બોલ્યા, અને મલ્લયુદ્ધની પડકારને સ્વીકારી—જેમ તેઓ પોતે ઈચ્છતા હતા. "અમે, રાજા ભોજના પ્રજાઓ અને જંગલવાસીઓ, હંમેશા રાજાને પ્રસન્ન રાખવા જેવું કરશું; એ જ અમારો મહાન ઉપકાર છે. અમે તો બાળક છીએ, અને સમાન શક્તિ ધરાવતા લોકો સાથે રમશું; મલ્લયુદ્ધ યોગ્ય રીતે થવું જોઈએ, જેથી મલ્લોનું સભામાં કોઈ દોષ ન લાગે." ચાણુરે જવાબ આપ્યો: "તમે બાળક કે યુવાન નથી; તમે તો શક્તિમાનમાં શ્રેષ્ઠ છો, કેમ કે તમારી રમતમાં એ મહાશક્તિશાળી હાથી, જે હજારની શક્તિ ધરાવતો હતો, માર્યો ગયો." "એથી, તમે બંને શક્તિશાળી મલ્લો સામે જ મલ્લયુદ્ધ કરો; અહીં કોઈ ટાળો નથી. મુષ્ટિક બલરામ સાથે, અને હું, વ્રિષ્નિ વંશી, તમારી સાથે મલ્લયુદ્ધ કરું." આ રીતે, કુંવલયાપીડના સંહારનું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે. શુકદેવજી કહે છે: "આ રીતે, ચાણુરની ઈચ્છા માન્ય કરીને, શ્રીમધુસૂદન અને રોહિણીપુત્ર, ચાણુર અને મુષ્ટિક પાસે ગયા." હાથ-પગ સાથે જોડીને, બંને જોરથી એકબીજાને ખેંચતા, વિજયની ઈચ્છાથી ભરપૂર. તેઓ એકબીજાને મુઠ્ઠી, ઘૂંસો, ઘૂંટણ, માથા, છાતી અને ખભા વડે મારતા. ફેરવવું, ઢોંકવું, ઝપટવું, પકડવું, ફેંકવું, આગળ-પછળ ચાલવું—આ રીતે સતત એકબીજાને પરાજય આપવા પ્રયત્ન કરતા. ઉઠાવવું, ઊંચું કરવું, હલાવવું, પકડવું—બંને પોતાનું સમગ્ર બળ વાપરીને એકબીજાને પરાજય આપવા પ્રયત્ન કરતા. આ બળ અને બલહીનતા જોઈને, ત્યાં બેઠેલી સ્ત્રીઓ, રાજા, સહાનુભૂતિથી જૂથમાં વાત કરતા: "અરે, રાજા સમક્ષ અખાડામાં કેવી અણ્યાય છે! બલ અને બલહીનતા વચ્ચે એવી સ્પર્ધા, રાજા જોઈ રહ્યા છે!" "આ મલ્લો, જેઓના શરીર વજ્ર સમાન અને પર્વત જેવા, એ બે યુવાન, નાજુક અને સંપૂર્ણ યુવાવસ્થામાં નથી, સાથે કેવી રીતે સ્પર્ધા કરી શકે?" "આ સભા અધર્મ પામશે; જ્યાં અધર્મ થાય, ત્યાં રહેવું જોઈએ નહીં." "જ્ઞાની વ્યક્તિએ સભામાં પ્રવેશવું નહીં, સભાસદોના દોષ યાદ રાખવું જોઈએ; બોલે કે ન બોલે, અજ્ઞાન વ્યક્તિ પાપ પામે." "કૃષ્ણનું કમળમુખ, પરસેવામાં ભીનું, દુશ્મન સામે, જાણે કમળની કળી પાણીમાં ભીંજાય છે, તેમ દેખાઈ છે." "રામનું ચહેરું કેમ નથી જોતા? તાંબૂ-લાલ આંખો, સ્મિત અને ગુસ્સાની લાલાશથી શોભિત, મુષ્ટિક સામે ઝલકતું છે." "વ્રજના પ્રદેશ ધન્ય છે, જ્યાં આ અનાદિ પુરુષ માનવરૂપે છુપાઈ, જંગલ ફૂલોની માળાથી શોભિત, બલરામ સાથે ગાય ચરાવે છે, વાંસળી વગાડે છે, પર્વતપતિની પ્રિયાએ તેમના પદ પૂજ્યા છે, અને અનેક લીલાઓમાં આનંદ પામે છે." આ રીતે, શ્રીકૃષ્ણ-બલદેવના અખાડામાં પ્રવેશ અને મલ્લયુદ્ધનું વિધાન, સૌના મનમાં ભક્તિ, આશ્ચર્ય અને આનંદ પેદા કરે છે.