શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાન કૃષ્ણે જ્યારે પોતાની પાદукаઓને તેની પાદ પર મૂકી અને હાથની આંગળીઓથી તેનું ચહેરું ઉપર ઉંચું કર્યું, ત્યારે અચ્યુતએ તેને ધીમે ધીમે ઊભી કરી અને તેનો કંપિત શરીર સીધો કર્યો. મુકુન્દના સ્પર્શથી એ સ્ત્રીનું શરીર ક્ષણમાં સીધું, સુંદર, વિશાળ કટિ અને ઉન્નત સ્તનવાળું અને અતિશય સૌંદર્યવંતી બની ગયું. સૌંદર્ય, ગુણ અને દાનશીલતાથી યુક્ત એ સ્ત્રીએ, કૃષ્ણના ઉપરના વસ્ત્રને ખેંચીને, હળવા સ્મિત સાથે, ઉદ્દીપિત ભાવનાથી કેશવને કહ્યું: "હે વીર, આવો, આપણે મારા ઘરે જઈએ; હું તમને છોડવા સહન કરી શકતી નથી. મારા હૃદયમાં તમારી પ્રીતિ જાગી છે—હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને મને સ્વીકારો." એ સ્ત્રીના આવા પ્રાર્થનાથી, જ્યારે બલરામ અને અન્ય સૌ હાજર હતા, ત્યારે કૃષ્ણે હાસ્યપૂર્વક ઉત્તર આપ્યો: "હે સુંદર ભ્રૂવાળી, જે પુરુષોના મનને આકર્ષે છે, હું ચોક્કસ તારા ઘરે આવીશ. જ્યારે અમારો ઉદ્દેશ્ય પૂર્ણ થશે, ત્યારે તું અમારા માટે આશ્રયસ્થાન બનશે." આ મીઠા વચનો કહી, કૃષ્ણ બલરામ સાથે વેપારીઓના માર્ગે આગળ વધ્યા, જ્યાં લોકો તેમને વિવિધ ભેટો, પાન, માળા અને સુગંધિત વસ્તુઓથી સન્માન આપતા હતા. કૃષ્ણને જોઈને અને તેમનું સ્મરણ કરતાં અનેક સ્ત્રીઓ પોતાના હૃદયમાં ગભરાઈ ગઈ; તેઓ પોતાનું હોંશ ગુમાવી બેઠી—તેમના વસ્ત્રો, વાળ અને કાંગણ સરકી પડ્યા, જાણે કોઈ ચિત્રમય મૂર્તિ હોય તેમ. ત્યારબાદ અચ્યુતએ શહેરવાસીઓ પાસેથી ધનુષ્યનું સ્થાન પૂછ્યું અને ત્યાં પ્રવેશ કર્યો, જ્યાં તેણે ઈન્દ્રના ધનુષ્ય જેવું અદભુત ધનુષ્ય જોયું. અનેક રક્ષકો દ્વારા રક્ષાયેલું અને પૂજિત એ ધનુષ્યને, કૃષ્ણે તમામ અવરોધ વચ્ચે, પોતાની શક્તિથી ઉઠાવી લીધું. કૃષ્ણે ડાબા હાથથી હળવાશથી એ ધનુષ્ય ઉપાડ્યું, ક્ષણમાં તેને વાંકી કર્યું અને બધાના સમક્ષ એ ધનુષ્યને આખી બળથી ખેંચીને, મધ્યમાં તોડી નાખ્યું—જાણે હાથી ઈખ તોડી નાખે તેમ. ધનુષ્ય તૂટવાનો અવાજ આકાશ, પૃથ્વી અને તમામ દિશાઓમાં વ્યાપી ગયો; એ અવાજ સાંભળીને કમ્સા ભયથી કંપી ઉઠ્યો. પછી ગુસ્સે થયેલા રક્ષકો અને તેમના સાથીઓ, "પકડી લો! મારી નાખો!" એમ ચીસો પાડતાં કૃષ્ણ પર તૂટી પડ્યા. તેમનું દુશ્મનાવટભર્યું મન જોઈ, બલરામ અને કૃષ્ણે ગુસ્સાથી ધનુષ્યના તૂંટેલા ટુકડાઓ ઉઠાવ્યા અને તેમને માર્યા. કમ્સાના એ દળને વિધ્વંસ કરીને, બંને આનંદપૂર્વક સભામંડપમાંથી બહાર નીકળી શહેરની ભવ્યતા નિહાળી. શહેરવાસીઓએ તેમની અદભુત પરાક્રમ, તેજ, આત્મવિશ્વાસ અને રૂપ જોઈને, તેમને દેવોમાં શ્રેષ્ઠ માન્યા. તેમ જ, જ્યારે બંને વિહરતા હતા, ત્યારે સૂર્યાસ્ત થયો; કૃષ્ણ અને બલરામ ગોપો સાથે શહેરમાંથી પોતાના રથ તરફ પાછા ફર્યા. માથુરાની ગોપીઓ મુકુન્દથી વિયોગના દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, તેમને હૃદયપૂર્વક આશીર્વાદ આપતી હતી; અને પુરુષોત્તમના સૌંદર્યને જોઈ, લક્ષ્મીએ અન્ય સર્વને ત્યજીને માત્ર તેમને જ પસંદ કર્યા. પગ ધોઈને અને દૂધમિશ્રિત ભોજન કરીને, બંને ભાઈઓ આનંદપૂર્વક રાત્રિ વિતાવતાં, કમ્સાના દુશ્પરિણામોની જાણ રાખતા. કમ્સાએ જ્યારે ધનુષ્ય તૂટી ગયું, પોતાના રક્ષકો મરી ગયા અને કૃષ્ણ-રામના અદભુત વિલાસ અંગે સાંભળ્યું, ત્યારે તે અત્યંત ગભરાઈ ગયો. કમ્સા નિદ્રાહીન અને ભયગ્રસ્ત હતો; તેની ચિંતિત મનોદશામાં, તેણે અનેક અશુભ શકુન, સત્ય અને કલ્પિત, મૃત્યુના સંકેતરૂપે અનુભવ્યા. તેણે પ્રતિબિંબમાં પોતાનું માથું ગાયબ જોયું, અને જ્યાં દેખાયું, ત્યાં પણ બે દેખાયું; તારાઓમાં પણ દુપટ્ટું લાગ્યું. પોતાની છાયામાં ફાટો, શ્વાસ અવાજ ન સંભળાયો, વૃક્ષોમાં સોનું દેખાયું અને પગલાં અદૃશ્ય થઈ ગયા. સપનામાં તેણે મૃતકોને અંકલાવ્યો, ગધેડા પર સવાર થયો, દુઃખ અનુભવ્યું, નલદાની વણમાલા પહેરી, તેલથી લિપ્ત થયો અને નગ્ન ફર્યો. આવા અશુભ શકુન જાગ્રત અને નિદ્રાવસ્થામાં જોઈ, મૃત્યુના ડરે કમ્સાને નિદ્રા ન આવી; તેનું મન વ્યાકુળ થઈ ગયું. રાત્રિ પસાર થતાં અને સૂર્યોદય થતાં, કમ્સાએ વિશાળ મલ્લયુદ્ધ મહોત્સવની વ્યવસ્થા કરી. લોકો એ મંડપને શણગારતા, નગારા-શંખ વાગતા, મંચો પર ફૂલમાળા, ધ્વજ, કપડા અને તોરણોથી શોભા વધતી હતી. શહેરવાસીઓ, ગ્રામજનો અને બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિયોના આગેવાનો પોતાની પદને અનુરૂપ પ્રવેશી બેઠા; રાજાઓ પણ પોતાના સ્થાન પર બેઠા. કમ્સા પોતાના મંત્રીઓથી ઘેરાયેલા, પ્રદેશના રાજાઓ વચ્ચે, રાજમંચ પર બેઠો, પણ તેનો હૃદય અશાંત હતો. નગારા-શંખના ધ્વનિએ, સુંદર રીતે શણગારેલા, ગર્વિત મલ્લો પોતાના ગુરૂઓ સાથે પ્રવેશ્યા. ચાણૂર, મુષ્ટિક, કૂટ, શાલ અને તોશલ મંચ પર આવ્યા અને મધુર સંગીતથી આનંદિત થયા. ગોપો, નંદના નેતૃત્વમાં, ભોજરાજ દ્વારા બોલાવાયા, ભેટો અર્પણ કરીને એક જ મંચ પર પ્રવેશ્યા. આ રીતે, દશમ સ્કંધના પ્રથમ ભાગની 'મલ્લમંડપનું વર્ણન' નામની બાવીસમી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે. પછી, શુકદેવજી કહે છે: "હે શત્રુવિનાશક, તદનંતર કૃષ્ણ અને રામે સ્નાનાદિ શૌચ કરીને, મલ્લયુદ્ધના નગારા ધ્વનિ સાંભળી, તેને જોવા માટે આવ્યા. તેઓ મંડપના પ્રવેશદ્વાર પાસે પહોંચ્યા, જ્યાં કુવલયાપીડ નામનું ભયાનક હાથી, તેના મહાવત દ્વારા ઉશ્કેરાયેલું, ઊભું હતું. ત્યારે શૌરી કૃષ્ણે પોતાની કમરકસ્સી કસી, વાળને એક બાજુ કરી, અને ગર્જનાસમાન અવાજે મહાવતને કહ્યું: 'હે મહાવત, અમને રસ્તો આપ, વિલંબ ન કર; નહીં તો આજે હું તને અને તારા હાથીને યમલોક મોકલી દઈશ.' આવી ઝાટકણીથી મહાવત ગુસ્સે થયો અને તેણે એ ભયાનક હાથીને કૃષ્ણ પર દોડાડ્યો. એ હાથી, જાણે મૃત્યુદૂત સમો, કૃષ્ણ પર તૂટી પડ્યો અને પોતાના સુંડથી તેને પકડી લીધો; પણ કૃષ્ણ એ પકડમાંથી સરકી ગયો, તેણે હાથીને આઘાત કર્યો અને તેના પગ નીચે જતાં બચી ગયો. હાથી ક્રોધથી ભરાઈ, પોતાની દૃષ્ટિ અને સૂંઘ કૃષ્ણ પર કેન્દ્રિત કરી, ફરીથી તેને પકડી લેવા પ્રયત્ન કર્યો, પણ કૃષ્ણ એના સુંડમાંથી ફરીથી સળગતો બચી ગયો.