શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

દેવકીપુત્ર શ્રીકૃષ્ણ જ્યારે માતુરાની રાજમાર્ગે પ્રવેશ્યા, ત્યારે એક ધોબી તેમને ભેટ્યો, જે રાજાના કપડાં લઈને જઈ રહ્યો હતો. કૃષ્ણે તેની પાસે સુંદર વસ્ત્રો માંગ્યા, પણ ધોબી અહંકારપૂર્વક બોલ્યો અને તેમનું અપમાન કર્યું. કૃષ્ણને ક્રોધ આવ્યો અને પોતાના હાથથી ધોબીનું માથું ધડથી અલગ કરી નાખ્યું. તેના બધા સહાયકોએ પોતપોતાના કપડાંના ગાંઠિયા છોડી દઈને દરેક દિશામાં ભાગી ગયા. અચ્યૂત કૃષ્ણે તે બધા વસ્ત્રો લઈ લીધા. પછી કૃષ્ણ અને સંકર્ષણએ પોતાને પસંદ એવા સુંદર વસ્ત્રો પહેરી લીધા અને બાકીના વસ્ત્રો ગોપાળકોને આપી દીધા, થોડાં વસ્ત્રો જમીન પર પણ રહી ગયા. ત્યારબાદ એક દરજી આનંદથી આવ્યો અને બંને ભાઈઓ માટે વિવિધ રંગ અને ડિઝાઇનના વસ્ત્રો તૈયાર કર્યા. કૃષ્ણ અને રામ એ નવા વસ્ત્રોમાં એવી રીતે ચમક્યા, જાણે તહેવારમાં બે યુવાન હાથી—એક ગોરો અને એક શ્યામ—સજ્જ થઈને ઊભા હોય. ભગવાન કૃષ્ણ તેની સેવા પર પ્રસન્ન થયા અને દરજીને પોતાના જેવો રૂપ, વૈભવ, બળ, રાજસત્તા, સ્મૃતિ અને ઇન્દ્રિયસંયમ વગેરે આશીર્વાદ આપ્યા. પછી બંને ભાઈઓ પોતાના સાથીઓ સાથે સુદામા માલાકારના ઘેર ગયા. સુદામાએ તેમને આવકારવા માટે ઊભા રહીને શિર નમાવ્યું, તેમણે બેઠક આપી, પગ ધોવાની માટે પાણી, અર્ગ્ય અને અન્ય માન આપ્યા, તેમજ સુંદર સુગંધિત ફૂલોની માળા, પાન અને ચંદનથી તેમની પૂજા કરી. સુદામાએ હર્ષભેર કહ્યું: “હે પ્રભુ, તમારું આવવું મારા જન્મને પવિત્ર કરી દીધું, મારા વંશ અને પિતૃઓ પણ તૃપ્ત થયા.” પછી તેણે કહ્યું, “તમે બંને તો જગતના પરમ કારણ છો, વિશ્વના કલ્યાણ માટે અવતરીા છો. તમારો દૃષ્ટિકોણ સર્વે પર સમાન છે, તમે ભક્ત અને અભક્ત, બંને પર સમદૃષ્ટિ ધરાવો છો.” પછી તેણે વિનંતી કરી: “મારે શું કરવું તે આજ્ઞા કરો; તમારી આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરવી એ સર્વોચ્ચ કૃપા છે.” આ રીતે સુદામાએ આનંદપૂર્વક શ્રેષ્ઠ સુગંધિત ફૂલોની માળા અર્પણ કરી. કૃષ્ણ અને રામ પ્રસન્ન થઈને, તેમના સાથીઓ સાથે, સુદામાને આશીર્વાદ આપ્યા. સુદામાએ ભગવાનથી અખંડ ભક્તિ, ભક્તોના પ્રત્યે મિત્રતા અને સર્વ પ્રાણીઓ માટે દયા માગી. ભગવાને તેને વંશ વૃદ્ધિ, બળ, આયુષ્ય, યશ અને તેજ પણ આપ્યા અને પછી પોતાના મોટા ભાઈ સાથે આગળ વધ્યા. આ રીતે શ્રીમદ ભાગવતના દશમ સ્કંધના પ્રથમ અર્ધના એકતાલીસમા અધ્યાય ‘નગર પ્રવેશ’નું વર્ણન પૂર્ણ થાય છે. પછી, શુકદેવજી કહે છે: આગળ કૃષ્ણે કુબ્જા પર કૃપા કરી, ધનુષ્ય તોડી અને કુસ્તી મંડપ તૈયાર કર્યા. માધવ જ્યારે રાજમાર્ગે જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે તેમને એક યુવાન સ્ત્રી મળી, જે હાથમાં સુગંધિત ઉષ્ણાદિ લઈ જઈ રહી હતી. તે યુવતીનું નામ ત્રિવક્રા હતું, જેને સૌ કુબ્જા તરીકે ઓળખતા. કૃષ્ણે હસતાં-હસતાં પુછ્યું: “હે સુંદરિ, તું કોણ છે? આ કઈ સુગંધિત ઉષ્ણાદિ છે? તું કોની દાસી છે? અમારે ઉપર આ ઉત્તમ ઉષ્ણાદિ લગાડ, તારા ભાગ્ય ઉદ્ભવશે.” ત્રિવક્રાએ જવાબ આપ્યો: “હે સુંદર યુવક, હું કન્સ રાજાની મનપસંદ ઉષ્ણાદિ બનાવું છું, મારું નામ ત્રિવક્રા છે. તમે બંને સિવાય બીજું કોણ આ લાયક છે?” બંનેના રૂપ, મોહક સ્મિત અને વાણીથી મંત્રમુગ્ધ થઈ, તેણે કૃષ્ણ અને બલરામને ઉષ્ણાદિ લગાડી. ઉષ્ણાદિથી તેમની કાયામાં અલગ જ તેજ આવી ગયું. ભગવાન કૃષ્ણ તેણે પ્રસન્ન થયા અને તેના શરીરને સીધું કરી દીધું. પોતાના પગ તેના પગ પર મૂકીને, હાથથી ચીન ઉપર ઉંચકીને કૃષ્ણે તેને સીધી અને સુંદર બનાવી દીધી. હવે તે વિશાળ નિતંબ, ઉન્નત સ્તનો અને અદભુત રૂપ સાથે સુંદર યુવતી બની ગઈ. તે સૌંદર્ય, ગુણ અને દાનથી યુક્ત થઈ, કૃષ્ણના ઉપરવાસ્ત્રને ખેંચી, સ્મિત સાથે કામભાવથી કહ્યું: “હે વીર, મારા ઘેર ચાલો; હું તમને છોડવા સહન કરી શકતી નથી. તમે મારા હૃદયમાં ઉથલપાથલ મચાવી છે—મારે કૃપા કરો.” બલરામ અને અન્ય સાથીઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે કૃષ્ણે હસતાં કહ્યું: “હે સુશ્રોણી, હું તારા ઘેર જરૂર આવીશ; અમારા કાર્ય પૂર્ણ થયા પછી તું અમારો આશ્રય બનશે.” આ રીતે મીઠાં વચનો આપી કૃષ્ણ વેપારીઓના માર્ગે આગળ વધ્યા. લોકો વિવિધ ભેટો, પાન, માળા અને સુગંધિત વસ્તુઓ લઈને તેમને સન્માન આપતા હતા. કૃષ્ણને જોઈને સ્ત્રીઓ એટલી મોહિત થઈ ગઈ કે પોતાનું ભાન ગુમાવી બેઠી; તેમના વસ્ત્ર, વાળ અને કાંગણ પણ ખસી ગયા, જાણે ચિત્રમાં દ્રઢ થયેલી મૂર્તિઓ હોય. પછી અચ્યૂત કૃષ્ણે શહેરવાસીઓથી ધનુષ્યસ્થાન વિશે પુછ્યું અને ત્યાં ગયા, જ્યાં ઈન્દ્રના ધનુષ્ય જેવું અદ્ભુત ધનુષ્ય હતું. તે ધનુષ્ય ઘણાં રક્ષકો દ્વારા રક્ષાતું હતું. રક્ષકોના રોકવા છતાં કૃષ્ણે બળપૂર્વક ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું, ડાબા હાથથી રમતમાં જ તેને તાણી લીધું અને પળમાં જ ધનુષ્ય તોડી નાખ્યું, જેમ હાથી ઈખ તોડી નાખે. ધનુષ્ય તૂટ્યાનો અવાજ આકાશ, પૃથ્વી અને દિશાઓમાં ફેલાઈ ગયો; કન્સને ભારે ભય થયો. રક્ષકો અને તેમના સાથીઓ “પકડી લો, મારી નાખો!” કહીને કૃષ્ણ પર તૂટી પડ્યા. બલરામ અને કૃષ્ણે ક્રોધભેર ધનુષ્યના તુકડા લઈને તમામને માર્યા અને તેમની વિજય સાથે શહેરમાં ફરી રહ્યા. શહેરના લોકો કૃષ્ણ-બલરામના પરાક્રમ, તેજ, આત્મવિશ્વાસ અને સુંદરતા જોઈને તેમને દેવતાઓમાં શ્રેષ્ઠ ગણતા હતા. જ્યારે બંને ભાઈઓ શહેરમાં ફરતાં હતા, ત્યારે સૂર્યાસ્ત થયો અને તેઓ પોતાના ગોપાળ મિત્રોના સાથે પોતાના રથ પાસે પાછા ગયા. મથુરાની ગોપીઓ, મુકુન્દથી વિયોગમાં વ્યાકુળ રહી, કૃષ્ણ માટે હૃદયપૂર્વક આશીર્વાદો આપતી હતી. એ સમયે ભગવાનના રૂપ પર લક્ષ્મી પણ મોહિત થઈ, બીજાં બધાં ત્યજીને માત્ર તેમને જ પસંદ કર્યા. આવી રીતે શ્રીમદ ભાગવતના દશમ સ્કંધના એકતાલીસમા અને બેતાલીસમા અધ્યાયમાં શ્રીકૃષ્ણના મથુરા પ્રવેશ, ધોબી, દરજી, માલાકાર, કુબ્જા અને ધનુષ્ય યાત્રાનું પવિત્ર વર્ણન થાય છે.