શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કૃષ્ણજીની સેવા કરતા, અક્રૂરજીનું હૃદય આનંદથી ભરાઈ ગયું હતું. શ્રી, પુષ્ટિ, વाणी, તેજ, કીર્તિ, તૃપ્તિ, વિલય, વિજય, જ્ઞાન, અજ્ઞાન, શક્તિ અને માયા—આ સર્વે દેવીઓ તેમની આસપાસ હાજર હતી. અક્રૂરજી કૃષ્ણજીના દર્શનથી અતિપ્રસન્ન અને પરમ ભક્તિથી ભરપૂર થઈ ગયા; તેમના શરીરે આનંદથી રોમાંચ થયો, હૃદયમાં ભાવનાનો પ્રવાહ, આંખોમાં અશ્રુ અને કંપિત અવાજ સાથે, શાંતિથી, નમ્રતાપૂર્વક, હાથ જોડીને, માથું નમાવીને, ધીમે ધીમે કૃષ્ણજીની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા. આ રીતે ‘અક્રૂરનો વાપસ આવવો’ નામે ભાગવતના દસમા સ્કંધના પ્રથમ અર્ધનો ઓગણત્રીસમા અધ્યાયનો અંત થયો. પછી અક્રૂરજી બોલ્યા: “હે નારાયણ! સર્વ કારણોના કારણ, અદ્વિતीय, અવિનાશી પુરુષ, જેમના નાભિકમલમાંથી બ્રહ્માજી ઉત્પન્ન થયા, અને જેમમાંથી આ જગત પ્રગટ થયું, હું તમને વંદન કરું છું. ધરતી, પાણી, અગ્નિ, પવન, આકાશ, મહાભૂત, અવ્યક્તનું મૂળ, મન, ઇન્દ્રિય, ઇન્દ્રિયોના વિષય અને બધા દેવતાઓ—આ બધું જગતના તત્વો છે, હે સ્વામી! પણ, હે ભગવાન, આ તત્વો, અવ્યક્તથી શરૂ કરીને, તમારી સાચી સ્વરૂપતાને ઓળખી શકતા નથી; તેઓ ‘અહં’થી અલગ છે. જન્મ ન લેનાર પણ ગુણોથી બંધાઈને, ગુણાતીતને જ જાણે છે, તમારું યથાર્થ સ્વરૂપ જાણતો નથી. યોગીजन તમને સ્વયં, સર્વમાં, દેવોમાં, અને આત્મામાં પરમ પુરુષ અને ભગવાન તરીકે ઉપાસે છે. કેટલાક દ્વિજ, વૈદિક માર્ગે, ત્રણ પ્રકારના વેદ દ્વારા, વિવિધ યજ્ઞો અને નામોથી તમારી પૂજા કરે છે. અન્ય લોકો, સર્વ કર્મો ત્યજી, શાંતિ પ્રાપ્ત કરીને, જ્ઞાનયજ્ઞ દ્વારા જ્ઞાનરૂપあなた worship કરે છે. બીજાં, મન શુદ્ધ કરીને, નિયત વિધિઓથી, સર્વરૂપ, એકરૂપあなた worship કરે છે. કેટલાક શિવના માર્ગે, વિવિધ ગુરુઓના શીખવાડેલા રૂપે, શિવરૂપあなた worship કરે છે. હે સ્વામી, સર્વે દેવતાઓあなた worship કરે છે—even those who worship other deities, ultimately worship you only, though તેમનો મન બીજે હોય. જેમ પર્વતોમાંથી નીકળેલી નદીઓ વરસાદથી ભરાઈને સર્વ દિશામાંથી સમુદ્રમાં મળે છે, તેમ બધા માર્ગો અંતેあなた worship કરે છે. સત્ત્વ, રજ, તમ—તમારી પ્રકૃતિના ગુણો છે; બ્રહ્માથી લઈ સ્થાવર સુધી સર્વે જીવો એમાં જ જોડાયેલા છે. હે સર્વાત્મા, unattached दृष्टિ ધરાવતા, સર્વ મનના સાક્ષી, તમારું ગુણપ્રવાહ અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થઈ દેવ, મનુષ્ય અને પશુમાં ફરતું રહે છે. હે ભગવાન! અગ્નિ તમારો મુખ, ધરતી પગ, સૂર્ય આંખ, આકાશ નાભિ, રથ હૃદય, દિશાઓ કાન, સ્વર્ગ શિરો, ઇન્દ્ર અને દેવતાઓ હાથ, સમુદ્ર પેટ, પવન શ્વાસ, અને શક્તિ તમારું બળ છે. વૃક્ષો અને ઔષધિ તમારો રોમ છે, માથાના વાળ વનસ્પતિ છે, વાદળો હાડકાં અને નખ છે, પર્વતો દાંત છે, પલકાવવું દિવસ-રાત, પ્રજાપતિ મન છે, ઉત્પન્ન અંગ વરસાદ છે, અને પુરુષત્વ તમારું છે. હે અવિનાશી આત્મા, તમારી અંદર સર્વે લોક, રક્ષક અને જીવજંતુ સ્થિત છે—જેમ પાણીમાં જળચર, અડલના વૃક્ષ પર માખીઓ, અથવા મનમાં વિચારો. તમે જે રૂપે અહીં લિલા કરો છો, એ રૂપોથી જગત પવિત્ર થઈને આનંદપૂર્વક તમારી કીર્તિ ગાય છે. હે પ્રાચીન માછલી! વિલયના જળમાં ચાલ્યા, હે ઘોડા-મુખી, મધુ-કૈટભના વિધ્વંસક, વંદન! હે વિશાળ, અનંત આધાર, મંદર પર્વત ઉઠાવનાર, હે ભૂમિ ઉદ્ધારક, વરાહ રૂપે વંદન! હે અદભુત સિંહ, સજ્જનોના ભય હટાવનાર, હે વામન, ત્રણ લોક ફરનાર, વંદન! ભૃગુઓના સ્વામી, અરણ્યમાં ક્ષત્રિયોના અહંકારનો નાશ કરનાર, રઘુમાં શ્રેષ્ઠ, રાવણનો વિધ્વંસક—વંદન! વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ અને સાત્વતના સ્વામી—વંદન! બુદ્ધ રૂપે દૈત્ય-દાનવોને મોહિત કરનાર, કલ્કિ રૂપે પાપી અને અધર્મી રાજાઓનો વિધ્વંસક—વંદન! હે ભગવાન! તમારી માયાથી આ જીવ જગત ભટકે છે; ‘હું’ અને ‘મારું’ની ભૂલમાં કર્મના માર્ગે ભટકે છે. હું પણ, શરીર, સંતાન, ઘર, સંપત્તિ, સંબંધને સાચું માની, સ્વપ્ન સમાન મોહમાં ભટકી રહ્યો છું. વિરોધી વિચારોમાં ભટકતો, અંધકારમાં ડૂબેલો, શુદ્ધ આત્માને ઓળખી શકતો નથી, અસ્થાયી, અસ્વરૂપ અને દુ:ખદ વસ્તુઓમાં આસક્ત છું. જેમ અજ્ઞાન માણસ વનસ્પતિથી છુપાયેલ પાણી છોડીને મૃગમરજાળ પાછળ દોડે છે, તેમ હું પણ તમને છોડીને મોહમાં દોડું છું. હું, દયનીય મનવાળો, ઇચ્છા અને કર્મથી પીડિત, મનને સંયમમાં લાવી શકતો નથી; ઇન્દ્રિયો અગ્રહ્ય છે અને મનને અહીં-તહીં ખેંચે છે. હે ભગવાન! તેથી હું તમારા પગે આવ્યો છું, જે અયોગ્યને અપ્રાપ્ય છે; આ પણ તમારી કૃપાથી જ છે. જન્મ-મરણના ચક્રથી મુક્તિ ત્યારે મળે છે, જ્યારે હે કમલ-નાભ, મન યોગ્ય ઉપાસનાથી તમારી ભક્તિમાં સ્થિર થાય છે. હે ચિત્ત-માત્ર, સર્વ નિશ્ચયના કારણ, પુરુષ અને પ્રધાનના સ્વામી, અનંત શક્તિના બ્રહ્મ, વંદન! વાસુદેવ, સર્વ જીવોના વિધ્વંસક, હૃષીકેશ, વંદન! હું શરણાગત છું, રક્ષા કરો. આ રીતે ‘અક્રૂરની સ્તુતિ’ નામે દસમા સ્કંધના પ્રથમ અર્ધનો ચાળીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. શુકદેવજી કહે છે: જ્યારે અક્રૂરજી સ્તુતિ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે ભગવાને જળમાં પોતાનું દિવ્ય સ્વરૂપ દર્શાવ્યું, અને પછી, જેમ કલાકાર ભવ્ય અભિનય પછી મંચ છોડે છે, તેમ કૃષ્ણે પોતાનું રૂપ લુપ્ત કરી દીધું. અક્રૂરજી એ દૃશ્ય અચાનક અદૃશ્ય થતાં જલમાંથી બહાર આવ્યા, જરૂરી કાર્ય પૂર્ણ કર્યા અને આશ્ચર્યથી ભરાઈ, રથ તરફ પાછા ગયા. હૃષીકેશે પૂછ્યું: “પૃથ્વી, આકાશ કે જળમાં, તમે શું અદભુત જોયું કે તમે એટલા આશ્ચર્યચકિત છો?” અક્રૂરજી બોલ્યા: “હે જગતના આત્મા! પૃથ્વી, આકાશ કે જળમાં જે અદભુત છે, એ બધું તો તમામાં જ છે. હું શું જોઈ શકું જે મને અજાણ હોય?” અને ઉમેર્યું: “હે બ્રહ્મ! જ્યાં પૃથ્વી, આકાશ, જળમાં સર્વે અદભુત છે, તમારી પાસે જોઈને, અહીં શું અદભુત રહી શકે?” આ રીતે, દિવ્ય દર્શન, ભક્તિ, અને તત્વજ્ઞાનથી ભરપૂર અક્રૂરજીની કથા ભાગવતના દસમા સ્કંધમાં પૂર્ણ થાય છે.