શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

વિશાળાનગરમાં એક વખત ચાર શુદ્ધ ઋષિઓ પવિત્ર સંગ માટે એકત્ર થયા હતા. ત્યાં જ તેમને નારદજી દર્શન આપતા મળ્યા. કુમારો એ નારદજીને જોઈને પુછ્યું: “હે બ્રાહ્મણ, તમારું ચહેરું ઉત્સાહહીન કેમ છે? તમે ચિંતિત કેમ દેખાવો છો? તમે ક્યાંથી આવો છો અને કયા તરફ દોડો છો?” તેઓએ આગળ કહ્યું: “હવે તો તમે એવા લાગો છો જાણે કોઈએ તમારું મોટું ધન છીનવી લીધું હોય, સામાન્ય માણસની જેમ. આ તો તમે જે અસક્ત છો તેને યોગ્ય નથી. કૃપા કરીને અમને સાચું કારણ કહો.” નારદજી બોલ્યા: “હું ધરતી પર ઘણાં સ્થળોએ ફર્યો છું—પુષ્કર, પ્રયાગ, કાશી, ગોદાવરી—અને અનેક તીર્થોમાં, જેમ કે હરિક્ષેત્ર, કુરુક્ષેત્ર, શ્રીરંગ, સેતુબંધ વગેરેમાં પણ ગયો. છતાંયે મને ક્યાંય મનને સંતોષ આપતી ખુશી મળી નથી. આજકાલ ધરતી પર કલી યુગનો પ્રભુત્વ છે, જે અધર્મનો મિત્ર છે. હવે તો સત્ય, તપ, પવિત્રતા, દયા અને દાનનું લોપ થઈ ગયું છે. લોકોએ માત્ર પેટ ભરવા માટે જીવન જીવવું છે અને તેઓ ખોટું બોલે છે. લોકો મૂર્ખ, દુર્બળ બુદ્ધિ ધરાવનારા અને દુર્ભાગી છે. સારા લોકો બહુ ઓછા રહ્યા છે, એ પણ કપટમાં મગ્ન છે, અને સંન્યાસી પણ હવે ઘર રાખે છે. યુવાન સ્ત્રીઓ ઘરનું રાજ્ય કરે છે, ભાઈ-બંદો સલાહ આપે છે, લાલચથી દીકરીઓ વેચાય છે, પતિ-પત્ની વચ્ચે અણબનાવ રહે છે. આશ્રમો અને પવિત્ર નદીઓ વિદેશીઓથી અવરોધાયેલી છે; દુરાચારીઓએ અનેક દેવમંદિરો નષ્ટ કરી નાખ્યા છે. હવે તો યોગી, સિદ્ધ, જ્ઞાનવાન કે સદાચારવંતો કોઈ રહ્યા જ નથી; કલી યુગની અગ્નિએ તમામ આધ્યાત્મિક સાધનાઓ ભસ્મ કરી નાખી છે. ગામડાં લૂંટારુઓથી પીડાય છે, દ્વિજોને શિવજીના ત્રિશૂલથી ઘાયલ થવું પડે છે, અને સ્ત્રીઓ પણ વિકારથી ભરાઈ ગઈ છે. આવી કલી યુગની દુર્ગતિ જોઈને હું ધરતી પર ભટકતો રહ્યો. પછી હું યમુનાના કાંઠે પહોંચ્યો, જ્યાં ભગવાનના લિલા સ્થલ છે. ત્યાં મેં એક અજાયબ દૃશ્ય જોયું—એક યુવાન સ્ત્રી, થાકેલી અને દુઃખી મનથી બેઠેલી હતી. એના બાજુમાં બે વૃદ્ધ પુરુષ, બેભાન અને શ્વાસે શ્વાસે પડેલા હતા. એ સ્ત્રી એમની સેવા કરતી, તેમને જગાડવાનો પ્રયાસ કરતી અને રડતી હતી. એ પોતાના રક્ષકને શોધતી દસ દિશામાં નજર ફેરવી રહી હતી. એના સ્વરૂપને અનેક સ્ત્રીઓ પંખા કરી ઠંડક આપી રહી હતી, અને વારંવાર તેને જાગૃત કરવાનો પ્રયત્ન કરતી હતી. હું આ દૃશ્ય દૂરથી જોઈને જિજ્ઞાસાથી નજીક ગયો. મને જોઈને એ યુવાન સ્ત્રી ઉઠી, વ્યાકુળ થઈને બોલી: “હે મહાત્મા, કૃપા કરીને થોડું રોકાઓ અને મારા દુઃખ દૂર કરો. તમારું દર્શન તો જગતના પાપનો નાશ કરી દે છે. તમારા વચનોથી મને દુઃખમાંથી રાહત મળશે. મહાન પુણ્યથી જ તમારો સાથ મળે છે.” ત્યારે નારદજીએ પુછ્યું: “કોણ છો તમે? આ બંને કોણ છે? આ કમળ નેત્રવાળી સ્ત્રીઓ કોણ છે? હે દેવી, કૃપા કરીને તમારું દુઃખ વિગતે કહો.” યુવાન સ્ત્રીએ કહ્યું: “મારું નામ ભક્તિ છે. આ મારા બંને પુત્ર છે—જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય. સમયના પ્રભાવથી હવે એ વૃદ્ધ અને કમજોર થઈ ગયા છે. મારી સેવા કરવા માટે, ગંગા વગેરે પવિત્ર નદીઓ અહીં આવી છે. દેવતાઓએ પણ મારી સેવા કરી છે, છતાંયે મને સાચો કલ્યાણ મળ્યો નથી. હવે, હે મહાયોગી, મારી વાર્તા ધ્યાનથી સાંભળો. એ જાણીતી છે, પણ સાંભળવાથી તમને આનંદ મળશે. હું દ્રાવિડે જન્મી, કર્ણાટકમાં મોટી થાઈ, અને મહારાષ્ટ્ર તથા ગુર્જર પ્રદેશોમાં વૃદ્ધ બની. ત્યાં કલીના ભયાનક પ્રભાવથી વિદ્વાંસકોના હુમલાથી હું દુર્બળ થઈ ગઈ, અને મારા પુત્રો પણ. પછી જ્યારે હું ફરી વ્રજમાં—વૃંદાવનમાં—પહોંચી, ત્યારે હું યુવાન અને સુંદર બની, અને શ્રેષ્ઠ સ્વરૂપ પામી. પણ અહીં મારા પુત્રો થાકી ગયા છે અને સૂઈ રહ્યા છે; તેથી હું હવે બીજે જવાનું વિચારી રહી છું. મારે દુઃખ છે કે હું તો યુવાન છું, પણ મારા પુત્રો વૃદ્ધ કેમ થઈ ગયા? આ ઉલટપટ કેવી રીતે થઈ? સામાન્ય રીતે તો માતા વૃદ્ધ થાય અને પુત્રો યુવાન રહે. તેથી હું ચિંતિત છું—હે યોગરાશિ, હે વિદ્વાન, અહીંનું કારણ શું હોઈ શકે?” નારદજીએ કહ્યું: “હે નિષ્પાપે, જ્ઞાનથી હું આ બધું આત્મા દ્વારા જાણું છું. તમે નિરાશ ન થાઓ—હરિ ભગવાન તમારો કલ્યાણ કરશે.” સૂતજીએ કહ્યું: “નારદજીએ તરત જ એ વાત સમજાવી.” નારદજીએ કહ્યું: “ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો, પુત્રી. યોગમાર્ગ અને કલી યુગના ભયાનક પ્રભાવે સદાચાર, યોગમાર્ગ અને તપસ્યા બધું લુપ્ત થઈ ગયું છે. લોકો અઘાસુર જેવા વિકૃતિથી ભરાયા છે, દૂષિત કર્મ કરે છે; અહીં સજનો દુઃખી છે અને દુર્જનો આનંદ માણે છે. પણ જે વિદ્વાન ધૈર્ય રાખે છે, એ સાચા સ્થિર અને જ્ઞાની છે. આ અસ્પૃશ્યોને જોઈને ધરતી ભારવાહક બની ગઈ છે; વર્ષે વર્ષે શુભતા ઓછા થતી જાય છે. હવે કોઈ તમને અને તમારા પુત્રોને સાથે જોઈ પણ નથી શકતા; આસક્તિથી અંધ લોકો તમને અવગણનામાં મૂકી દીધાં છે, અને તમે વૃદ્ધાવસ્થામાં પહોંચી ગયા છો. પણ જ્યારે તમે વૃંદાવન સાથે જોડાયા, ત્યારે ફરી યુવાન અને પ્રફુલ્લિત થઈ ગયા; ધન્ય છે એ વૃંદાવન, જ્યાં ભક્તિ પણ નૃત્ય કરે છે. અહીં પણ, જે તેમને પ્રાપ્ત કરનાર નથી, તે કારણે જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય વૃદ્ધ રહે છે—થોડી આત્મસંતોષમાં તેઓ આરામ કરે છે. ત્યારે ભક્તિએ પુછ્યું: “કલી યુગમાં પારીક્ષિત રાજાએ કલીને કેવી રીતે સ્થાપ્યો? કલીના આગમનથી સર્વ ગુણનો સાર ક્યાં ગયો? દયાળુ હરિ સત્તા હોવા છતાં અધર્મ કેમ જોવા મળે છે? કૃપા કરીને મારા આ શંકાનો નિવારણ કરો—તમે કહો તો મને આનંદ થશે.