શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શુકદેવજી કહે છે: મનુષ્યે યોગ્ય દૃષ્ટિ અને વિવેકથી, યોગ અને વૈરાગ્ય સાથે, આ માયામય જગતમાં રહેવું જોઈએ, શરીર પ્રત્યે નિરલિપ્ત રહીને. એ સમયે, ગોપીઓ વિવિધ રીતે ગીત ગાઈ અને વિલાપ કરી રહી હતી, તેઓ કૃષ્ણના દર્શન માટે તરસી, ઉદ્દામ રડતી હતી. ત્યાં, હરિ તેમની વચ્ચે પ્રગટ થયા—તેમનો કમળ જેવો મુખ મલકતો, પીળા વસ્ત્રોમાં, ફૂલની વાળી પહેરી, અને કામદેવને પણ ચકિત કરી દે એવી મોહકતા સાથે. પ્રીતિથી ગોપીઓના નેત્રો પ્રસન્ન થઈ ઉઠ્યા; એમ લાગ્યું કે જીવ જ ફરીથી શરીરમાં આવી ગયો હોય. બધા ગોપીઓ એકસાથે ઊભી થઈ, આનંદથી હરિની કમળમય હથેળી પોતાના જોડેલા હાથમાં લીધી; બીજીએ sandalwood-થી સુગંધિત હાથ પોતાના ખભા પર મૂક્યો. કોઈ ગોપીએ હળવી હાથે કૃષ્ણે ચાવેલા પાન પોતાના હાથમાં લીધું; બીજી, ઉન્માદથી, કૃષ્ણના કમળ જેવા પગ પોતાના ઉર પર મૂક્યા. કોઈ ગોપી, પ્રેમના વાદળથી વ્યાકુળ, ભમરાવેલી આંખોથી, દાંત કચકચાવી, કૃષ્ણને તીક્ષ્ણ નજરે જોતી હતી. બીજી ગોપી, નિરંતર, અવિચલ નજરે, કૃષ્ણના કમળમુખને જોઈ રહી હતી, અને એના દર્શનથી ક્યારેય સંતોષ થતો નહોતો—જેમ વિદ્વાન કૃષ્ણના પગમાં ક્યારેય તૃપ્ત થતા નથી. અન્ય ગોપી, આંખો બંધ કરી, કૃષ્ણને પોતાના હૃદયમાં આંખોની વાટથી ઉતારી, રોમાચિત શરીરે, યોગીની મગ્નતામાં, તેમને હૃદયથી आलिंगન કર્યું. કેશવના દર્શનથી, બધા ગોપીઓ આનંદના મહોત્સવમાં ડૂબી ગઈ, અને વિયોગનું દુઃખ ત્યજી દીધું—જેમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થવાથી લોકો દુઃખ છોડે છે. આચ્યુત ભગવાન, દુઃખથી મુક્ત ગોપીઓથી ઘેરાયેલા, વધુ તેજસ્વી દેખાતા હતા—જેમ શક્તિથી સશક્ત મનુષ્ય. ભગવાને ગોપીઓ સાથે યમુનાના રેતીલા કિનારે પ્રવેશ કર્યો, જ્યાં જાસ્વંત અને મંદાર ફૂલો ખીલી, સુગંધિત પવન વહેતો, મધમાખીઓ ગુંજતી હતી. એ સ્થળ શુભ હતું, શરદના ચાંદનીથી અંધકાર દૂર, કૃષ્ણના ચંચળ હાથે, અને રેત ચમકતી અને નરમ હતી. ગોપીઓએ, કૃષ્ણના દર્શનથી હૃદયમાં દુઃખ દૂર થઈ, પોતાના ઉપરના વસ્ત્રો, પોતાના વક્ષસ્થળના લાલ રંગથી ચિહ્નિત, પાથરી, પોતાના પ્રિય માટે આસન તૈયાર કર્યું. ત્યાં, ભગવાન, યોગીઓના હૃદયમાં વસતા, ગોપીઓના સમૂહમાં, એકમાત્ર ત્રણ લોકની લક્ષ્મીના નિવાસરૂપ, પૂજાનિય સ્વરૂપ ધારણ કરી, તેજસ્વી બન્યા. ગોપીઓએ હસતાં, રમતાં નજરે, ભ્રૂઓથી ભાવ વ્યક્ત કરી, ભગવાનના પગને સ્પર્શી, અને થોડી ખોટી રોષથી, તેમને પ્રશંસા સાથે વાત કરી. ગોપીઓએ પૂછ્યું: "જે પ્રેમ કરે છે, એ પ્રેમને જવાબ મળે છે; બીજું એના વિપરીત કરે છે; કેટલાક તો કોઈને પ્રેમ નથી કરતા. હે મહાન, સાચું શું છે?" ભગવાને ઉત્તર આપ્યો: "જે લોકો પરસ્પર લાભ માટે પ્રેમ કરે છે, એ મિત્રતા છે, પણ સાચો પ્રેમ કે ધર્મ નથી—માત્ર સ્વલાભ માટે છે. જે લોકો, જેમ દયાળુ માતાપિતા, તેમને પ્રેમ કરે છે જે તેમને પ્રેમ નથી કરતા, એમાં પ્રેમ અને ધર્મ ઉત્તમ છે. કેટલાક તો, જેમ પોતે સંતૃપ્ત, સ્વમાં પૂર્ણ, અકૃતજ્ઞ અને વડીલ પ્રત્યે અવિનય, પ્રેમ કરતા નથી—even those who love them. પણ હું, હે મિત્રો, જે મને પ્રેમ કરે છે, તેમને પણ પ્રેમ નથી કરતો, કેમ કે જેમ ગરીબ માણસ ધન મેળવે અને ગુમાવે, એમાં absorbed થઈ, બીજું કશું નથી જાણતો. તમે, હે નબળા, મારા માટે જગત અને શાસ્ત્રના ધર્મ ત્યજી, મારી સેવા માટે આવ્યા છો; તમે સીધા મને પૂજતા હો છતાં, હું છુપાઈ જાઉં છું, જેથી તમે રોષ ન કરો, હે પ્રિયાઓ. તમારી નિર્મલ ભક્તિ માટે, હું દેવોના આયુષ્યથી પણ, તમારો ઋણ ચૂકવી શકતો નથી; જેમણે ઘરનાં કઠોર બંધન તોડી, મને પ્રેમ કર્યો છે, એના પુણ્ય કર્મો જ તમારો પુરસ્કાર છે." આ રીતે, પ્રથમ સ્કંધના દશમ અધ્યાયના પ્રથમ ભાગમાં, "ગોપીઓનું શાંત્વન" નામે બત્રીસમા અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે, શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણ, પરમહંસ શાસ્ત્ર. ભગવાને કહ્યું: જ્યારે યોગરૂપ ભક્તિ ભગવાન વાસુદેવમાં થાય છે, ત્યારે જલદી વૈરાગ્ય અને જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે, જે બ્રહ્મના અનુભવે લઈ જાય છે. જે મનુષ્યનું મન, ઇન્દ્રિયોના કાર્ય દ્વારા, pleasant કે unpleasant કોઈ પણ પદાર્થમાં ભેદ નથી રાખતું, ત્યારે એ ક્ષણે, એ પોતે જ પોતાને નિરલિપ્ત, સર્વમાં સમ, સ્વીકાર-પ્રત્યાખ્યાનથી મુક્ત, પરમ અવસ્થામાં સ્થિર જોઈ શકે છે. શુદ્ધ જ્ઞાન જ પરમ બ્રહ્મ, પરમ આત્મા, ભગવાન, પુરુષ છે; ભગવાન એક જ છે, પણ પદાર્થો અને અનુભવથી જુદા દેખાય છે. પૂર્ણ યોગથી યોગી અહીં જે ઈચ્છે છે, તે મેળવવા—સર્વથી સંપૂર્ણ વૈરાગ્ય—સાધ્ય છે. એક જ જ્ઞાન, બહાર વળી ગયેલી ઇન્દ્રિયોથી, માયા દ્વારા, ગુણરહિત બ્રહ્મ, ધ્વનિ વગેરે રૂપ પદાર્થોમાં દેખાય છે. મહતત્વ, અહંકારરૂપ, ત્રણ અને પાંચ રૂપે, સ્વાધીન, અને અગિયાર રૂપે, બ્રહ્માંડ રૂપે, જેમાં જગત ઉત્પન્ન થાય છે, આ બધું એ જ જોઈ શકે છે, જે શ્રદ્ધા, ભક્તિ, સતત યોગ, એકાગ્ર મન, વૈરાગ્ય અને નિરલિપ્ત દૃષ્ટિથી સાધના કરે છે. આ રીતે, બ્રહ્મદૃષ્ટિરૂપ ઊંડું જ્ઞાન કહેવામાં આવ્યું, જેમાં પ્રકૃતિ અને પુરુષની તત્ત્વવાસ્તવિકતા સમજાઈ શકે છે. જેમ કોઈ પદાર્થ અનેક ગુણ ધરાવે છતાં, જુદી-જુદી ઇન્દ્રિયદ્વારા અનુભવાય છે, તેમ ભગવાન પણ અનેક શાસ્ત્રમાર્ગથી પ્રાપ્ત થાય છે, પણ છે એક જ. કર્મ, યજ્ઞ, દાન, તપ, અધ્યયન, દમ, ઇન્દ્રિય-મનના નિયંત્રણ, કર્મનો ત્યાગ— યોગના વિવિધ અંગો, ભક્તિ-યોગ, ધર્મ (ક્રિયા અને ત્યાગ), બંનેમાં પ્રવૃત્ત, આત્મતત્ત્વના જ્ઞાન, દૃઢ વૈરાગ્યથી—ભગવાન ગુણસહિત અને ગુણરહિત બંને રૂપે, આત્મદૃષ્ટિથી પ્રાપ્ત થાય છે. મારે તમને ભક્તિ-યોગના ચાર રૂપ અને એ પણ સમજાવ્યા છે, જે, સમય અવ્યક્તમાં પ્રવેશે ત્યારે, જીવોમાં અદૃશ્ય થઈ જાય છે. જીવના અવિદ્યાથી અને કર્મથી સર્જાયેલા અનેક જન્મ-મૃત્યુના ચક્ર, જેમાં આત્મા પ્રવેશે છે, પણ પોતાનો માર્ગ જાણતો નથી. આ જ્ઞાન ક્યારેય દુષ્ટ, અવિનય, અહંકાર, શત્રુભાવ, કે માત્ર બહારથી ધાર્મિક લોકોમાં શીખવવું નહીં.