શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શૌનકાદિ ઋષિઓએ સૂતજીને પૂછ્યું કે, નારદજી તો સર્વ બાંધનોથી મુક્ત અને સતત ગતિશીલ છે—પછી તેઓ યજ્ઞસ્થળે ઉપસ્થિત લોકો પ્રત્યે સ્નેહ કે સંબંધ કેવી રીતે રાખી શકે? ત્યારે સૂતજી કહે છે: "હું તમને તે ભક્તિમય કથા કહું છું, જે શુકદેવજીએ મને, પોતે મને શિષ્ય માની, ગુપ્ત રીતે સંભળાવી હતી." એક વખત વિશાલા નામના પવિત્ર સ્થળે ચાર નિર્મળ કુમારો—સનકાદિ—સંઘઠાયા હતા. ત્યાં તેમણે નારદજીને જોયા. કુમારો એ નારદજીને પૂછ્યું: "હે મહાત્મા, તમારું ચહેરું કેમ ઉતરેલું છે? મનમાં કઈ ચિંતા છે? તમે ક્યાંથી આવ્યા છો અને ક્યાં જાવાની ઉતાવળ રાખો છો? તમે તો સંસારી વાસનાઓથી મુક્ત છો, છતાં સામાન્ય માણસની જેમ ખોટું શું ગુમાવ્યું હોય એમ શૂન્યભાવી કેમ દેખાવ છો? આવું તો તમારા માટે યોગ્ય નથી—કૃપા કરીને કારણ કહો." નારદજી કહે છે: "હું પૃથ્વી પર ફરતો રહ્યો, તેને સર્વોત્કૃષ્ટ માનતો, પુષ્કર, પ્રયાગ, કાશી, ગોદાવરી જેવા તીર્થોમાં ગયો. હરિક્ષેત્ર, કુરુક્ષેત્ર, શ્રીરંગ, સેતુબંધ વગેરે પવિત્ર સ્થળોએ પણ ભટકાયો. પણ ક્યાંય મનને સંતોષ આપતું સુખ મળ્યું નહીં. આજે પૃથ્વી પર કળીયુગનો પ્રભાવ છે, જે અધર્મનો મિત્ર છે. હવે સત્ય, તપ, શુદ્ધિ, દયા, દાન—આ બધું લોપ પામ્યું છે. લોકો માત્ર પેટ ભરવા માટે જીવે છે અને છલકપટ બોલે છે. મૂર્ખતા, દુર્બળતા અને દુર્ભાગ્ય વ્યાપક છે; સારા લોકો બહુ ઓછા છે અને એ પણ ઢોંગમાં મગ્ન છે. સંન્યાસીઓ પણ ઘરકામ કરે છે. યુવતીઓ ઘરનું શાસન કરે છે, ભાઈ-બંદો સલાહ આપે છે, લાલચથી દીકરીઓનું વેચાણ થાય છે, પતિ-પત્ની વચ્ચે કલહ છે. આશ્રમો અને તીર્થો વિદેશીઓથી અવરોધાયાં છે; દુષ્ટો દ્વારા દેવમંદિરો ધ્વંસ થયાં છે. ન કોઈ યોગી રહ્યો, ન સિદ્ધ, ન જ્ઞાની, ન સદાચારી—કળીયુગની અગ્નિએ બધા સાધન-સંયમ ભસ્મ કરી નાખ્યા છે. ગામડાંમાં લૂંટારૂઓનો આતંક છે; દ્વિજોને શિવજીના ત્રિશૂળથી પીડા થાય છે; સ્ત્રીઓ પણ આ યુગમાં ઉગ્ર વાસનાથી ઘેરાયેલી છે. આવી કળીયુગની દયનીય સ્થિતિ જોઈને હું પૃથ્વી પર ભટકતો રહ્યો. એક દિવસ હું યમુનાના તટે પહોંચ્યો, જ્યાં ભગવાનના લિલા સ્થળ છે. ત્યાં મેં એક આશ્ચર્યજનક દૃશ્ય જોયું—એક યુવાન સ્ત્રી, ચિંતિત અને થાકેલી, બેસી હતી. તેના બાજુમાં બે વૃદ્ધ પુરુષ, બેભાન અને દુર્બળ, પડ્યા હતા. એ સ્ત્રી તેમના સેવા કરતી, જગાડવાનો પ્રયત્ન કરતી અને રડતી હતી. એ પોતાના રક્ષકની શોધમાં દશો દિશાઓમાં નજર દોડાવતી હતી. તેની આસપાસ અનેક સ્ત્રીઓ પંખા કરી રહી હતી અને વારંવાર તેને ઉઠાડવાનો પ્રયાસ કરતી હતી. હું આ દૃશ્ય જોઈને નજીક ગયો. મને જોઈ તે યુવાન સ્ત્રી ઊભી રહી, ઉલટાસુંવાળ થઈને બોલી: "હે મહાત્મા, કૃપા કરીને થોડો થાંભો અને મારી ચિંતા દૂર કરો; તમારું દર્શન જ પાપોનું નાશ કરે છે. તમારા વચનોથી મને દુઃખમાંથી રાહત મળશે. મહાન પુણ્યથી જ તમારો સાથ મળે છે." ત્યારે મેં પૂછ્યું: "તમે કોણ છો? આ બે કોણ છે? આ કમળનેત્રવાળી સ્ત્રીઓ કોણ છે? હે દેવી, તમારી ચિંતા અને દુઃખનું કારણ મને વિગતે કહો." તે યુવતિએ કહ્યું: "મારે ભક્તિ કહે છે. આ મારા બે પુત્રો છે—જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—જે હવે કાળના પ્રભાવથી વૃદ્ધ અને નિર્વળ બની ગયા છે. ગંગાદિ પવિત્ર નદીઓ પણ મને યાદ કરી અહીં સેવા કરવા આવી છે. દેવતાઓએ પણ મારી સેવા કરી છે, છતાં મને સાચું કલ્યાણ મળતું નથી. હવે, હે મહામુનિ, તમે ધ્યાનથી સાંભળો—મારી કહાની જાણીતી છે, પણ સાંભળવાથી આનંદ મળશે. હું દ્રાવિડમાં જન્મી, કર્ણાટકમાં ઉછરી, મહારાષ્ટ્ર અને ગુર્જરભૂમિમાં વૃદ્ધ થઈ. ત્યાં કળીયુગના ભયાનક પ્રભાવથી પાખંડી લોકોના આક્રમણથી હું અને મારા પુત્રો દુર્બળ થઈ ગયા. લાંબા સમય સુધી અમે નિર્બળ રહ્યા. પછી જ્યારે ફરી વ્રિંદાવન પહોંચી, ત્યારે હું યુવાન અને સુંદર બની, પણ મારા પુત્રો આજે પણ થાકથી નિર્વળ પડ્યા છે. હવે હું અહીંથી બીજા દેશમાં જવાનું વિચારી રહી છું. મારા પુત્રો વૃદ્ધ થઈ ગયા છે—આ મારે દુઃખ આપે છે; હું તો યુવાન છું, છતાં મારા પુત્રો વૃદ્ધ કેમ? આ વિપરીત સ્થિતિ કેમ આવી, જયારે અમે ત્રણેય હંમેશાં સાથે રહ્યાં? સામાન્ય રીતે તો માતા વૃદ્ધ થાય અને પુત્રો યુવાન રહે. તેથી હું ચિંતિત અને આશ્ચર્યચકિત છું; હે યોગસંપન્ન મહાત્મા, કૃપા કરીને સાચું કારણ કહો." ત્યારે નારદજી કહે છે: "હે પાપરહિતે, જ્ઞાનથી હું આ બધું પોતાના અંતરમાં જોઈ શકું છું. તમે નિરાશ ન થાઓ—હરિ ભગવાન અવશ્ય શુભતા લાવશે." સૂતજી કહે છે: નારદજીનું એ વચન સાંભળીને, મહાન ઋષિએ તરત જ વાત આગળ કહી. નારદજી કહે છે: "શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળો, પુત્રી. યોગ અને કળીયુગના ભયાનક પ્રભાવથી સદાચાર, યોગમાર્ગ અને તપશ્ચર્યાનું લોપ થયું છે. લોકો અઘાસુર જેવા દુષ્ટ અને કપટથી ભરેલા થઈ ગયા છે; સજ્જનો દુઃખી છે, દુર્જનો આનંદમાં છે. પણ જે બુદ્ધિશાળી પુરુષ ધૈર્ય રાખે છે, એ સાચો સ્થિર અને જ્ઞાની છે. આ અસ્પૃશ્યોને જોઈ પૃથ્વી પણ ભારવહ બની ગઈ છે; વર્ષે વર્ષ શુભતા ઓછી થતી જાય છે. હવે કોઈ તમને અને તમારા પુત્રોને સાથે જોઈ પણ શકતો નથી—લોકો આસક્તિથી અંધ બની ગયા છે અને તમને અવગણના કરી, વૃદ્ધાવસ્થામાં મૂકી દીધા છે. પરંતુ વ્રિંદાવન સાથેના સંયોગથી તમે ફરી યુવાન અને તાજી બની. ધન્ય છે વ્રિંદાવન, જ્યાં ભક્તિ પણ નૃત્ય કરે છે.