શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાને કહ્યું કે, જે યોગી સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામવા માંગે છે, તેને કદી સ્ત્રીઓ સાથે સંસર્ગ કરવો નહીં જોઈએ. જે મારા પરમ ભક્તોએ આત્મસ્વરૂપ પ્રાપ્ત કર્યું છે, તેઓએ સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે સ્ત્રીસંગ તો નર્કના દ્વાર સમાન છે. દેવોએ રચેલી મોહિની રૂપે સ્ત્રી ધીમે ધીમે નજીક આવે છે; તેને જાણવું જોઈએ કે તે આત્માના મૃત્યુ સમાન છે—જેમ ઘાસથી ઢંકાયેલું કૂવું અજાણતાં મૃત્યુ લાવે છે તેમ. મોહગ્રસ્ત પુરુષ તેને પોતાની પત્ની માને છે, જ્યારે એ તો મારી માયા છે, ગાયરૂપે દેખાય છે. સ્ત્રીસંગથી એ પુનઃપુનઃ સ્ત્રી યોનિમાં જાય છે અને ધન, સંતાન અને ઘરના બંધનમાં બંધાઈ જાય છે. સ્ત્રી—જે પતિ, સંતાન અને ઘરરૂપે છે—તેને પણ ભાગ્યે મોકલેલી મૃત્યુરૂપે સમજવી જોઈએ, જેમ શિકારીની ધૂન હરણ માટે મૃત્યુ છે તેમ. જીવાત્મા, શરીર પામીને, જગત-જગતમાં ફરતો રહે છે, સતત કર્મો કરે છે અને તેના ફળ ભોગવે છે—કદી વિરામ મળતો નથી. જીવનું શરીર પંચમહાભૂત, ઇન્દ્રિયો અને મનથી બનેલું છે; તેનું વિલય એ મૃત્યુ છે અને તેનું પ્રાગટ્ય એ જન્મ છે. જ્યારે વિષયોને ગ્રહણ કરનારા સાધનો અને ક્ષમતા ગુમાય જાય છે, ત્યારે તેને વિલય કહે છે; અને જ્યારે વિષયગ્રહણથી 'હું' પનુ આવે છે, ત્યારે તેને જન્મ કહે છે. જેમ આંખ અથવા તેના અંગો જોવાની ક્ષમતા ગુમાવે, ત્યારે દ્રષ્ટા જોવાનું બંધ કરી દે છે, તેમ, બંને અયોગ્ય થાય ત્યારે દ્રષ્ટિ પણ બંધ થાય છે. તેથી, જ્ઞાની પુરુષે ડરવું નહીં, દુઃખી કે ગભરાવું નહીં; આત્માની યાત્રાને જાણીને, આસક્તિથી મુક્ત રહીને, જીવન વિતાવવું. સત્યદ્રષ્ટિ, યોગ અને વૈરાગ્યથી યુક્ત બુદ્ધિથી, આ મોહમય જગતમાં શરીર પ્રત્યે નિરસાઈથી જીવવું જોઈએ. આ રીતે, જ્યારે ગોપીઓ કૃષ્ણના વિયોગમાં વિવિધ રીતે ગાઈને, રડતાં, વ્યાકુળ થઈ રડી રહી હતી, ત્યારે હરિકૃષ્ણ, પીતાંબર ધારણ કરીને, કમળમુખે સ્મિત સાથે, પુષ્પમાળા પહેરીને, એ ગોપીઓમાં પ્રગટ થયા—જે કામદેવને પણ મોહિત કરે છે. પોતાના પ્રિયતમને પાછા મળતાં, ગોપીઓના નેત્ર આનંદથી ખીલી ઉઠ્યા; તેઓ બધા એકસાથે ઊભી રહી, જાણે પ્રાણ પાછા આવી ગયા. કોઈએ આનંદથી કૃષ્ણના કમળહસ્તને જોડેલા હાથમાં પકડ્યો, બીજીએ તેમના ચંદનલિપ્ત ભુજાને પોતાના ખભા પર રાખી. એક સ્લિમ ગોપીએ કૃષ્ણે ચવેલા પાનને પોતાના હાથમાં લીધું; બીજી, વ્યાકુળતાથી, કૃષ્ણના કમળપદને પોતાના વક્ષ પર મૂક્યું. એક ગોપી, પ્રેમની ઉથલપાથલથી, ભમરાવટભેર, તીક્ષ્ણ નજરોથી કૃષ્ણને જોઈ રહી હતી, હોઠ નીચે દાંત દબાવીને. બીજી ગોપી, અચળ દ્રષ્ટિથી, કૃષ્ણના કમળમુખને નિહાળતી રહી—એમ છતાં તૃપ્તિ ન થતી, જેમ જ્ઞાની બિરદાવે તેમ કૃષ્ણના ચરણોમાં કદી તૃપ્તિ ન થાય. બીજી ગોપી, આંખો મીંચી, કૃષ્ણને પોતાના હૃદયમાં આંખના દ્વારથી આવકારતી, રોમાંચથી ભરેલી, યોગીની સમાધિ જેવો આનંદ અનુભવી રહી હતી. કૃષ્ણને જોઈને, ગોપીઓના હૃદયમાં વિયોગનું દુઃખ દૂર થયું, જેમ વિદ્યા પ્રાપ્ત કરતાં દુઃખ દૂર થાય છે. દુઃખમુક્ત ગોપીઓથી ઘેરાયેલા અચ્યૂત ભગવાન વધારે તેજસ્વી લાગ્યા, જેમ શક્તિઓથી સશક્ત મનુષ્ય. પછી ભગવાન ગોપીઓ સાથે યમુનાના રેતાળ કિનારે ગયા, જ્યાં ચમેલી અને મંદાર ફૂલો ખીલી રહ્યા હતા, સુગંધિત પવન વહેતો હતો, અને ભમરા ગુંજતા હતા. એ સ્થળ શુભ હતું, શરદચંદ્રના પ્રકાશથી અંધકાર દૂર થયો હતો, કૃષ્ણના ચંચળ હાથે રેતી નરમ અને ચમકતી હતી. ગોપીઓએ, પોતાના હૃદયે દુઃખ દૂર કરીને, પોતાના ઉપરવસ્ત્રથી, જે તેમના વક્ષસ્થળના લાલ રંગથી ચિહ્નિત હતા, કૃષ્ણ માટે આસન તૈયાર કર્યું. ત્યાં, ભગવાન યોગીઓના હૃદયમાં જે રીતે આસન ગ્રહણ કરે છે તેમ, ગોપીઓની સભામાં તેજસ્વી રૂપે બેઠા, અને ત્રણેય લોકની શ્રીના એકમાત્ર આશ્રયરૂપે પૂજિત થયા. ગોપીઓએ હાસ્ય, રમૂજી નજરો અને ભ્રૂભંગથી ઈચ્છા જગાવનાર કૃષ્ણના ચરણો પોતાના હાથથી સ્પર્શી, જરા મોખલાં ગુસ્સાથી ભગવાનની સ્તુતિ કરતા કહ્યું: “પ્રિય, કોઈ પ્રેમ કરે છે તો સામે પ્રેમ મળે છે; બીજું એના વિરુદ્ધ કરે છે; અને કોઈ તો બંનેને પ્રેમ નથી કરતો. સાચું શું છે, કહો?” ભગવાને કહ્યું: “જે પોતાના હિત માટે પરસ્પર પ્રેમ કરે છે, એ મિત્રો છે, પણ તેમાં સાચો સ્નેહ કે ધર્મ નથી—માત્ર સ્વાર્થ છે. જે એના પ્રેમ ન કરે એવા પ્રત્યે પણ પ્રેમ કરે છે, જેમ દયાળુ માતાપિતા, તેમાં સ્નેહ અને ધર્મ ઉત્તમ છે. કેટલાક એવા છે કે પોતાને પ્રેમ કરનારને પણ પ્રેમ નથી કરતા—તો પછી બીજાને તો શું કહેવું? એ સ્વયંપ્રસન્ન, આત્મસંતષ્ટ, અકૃતજ્ઞ અને વડીલોના અપમાન કરનારા છે. પણ, હે મિત્રો, હું પણ મને પ્રેમ કરનારને પ્રેમ કરતો નથી—એમના ભક્તિ માટે; જેમ ગરીબ માણસ ધન પામે અને ગુમાવે, તો એના વિચારમાં જ મગ્ન રહે છે. તમે, નબળી સ્ત્રીઓ, મારા માટે લોકિક અને શાસ્ત્રીય ધર્મ ત્યજીને, મને સેવા કરવા આવી; છતાં પણ, હું છૂપી રહ્યો, જેથી તમે મારો રોષ ન કરો. હું તમારી નિર્વિકાર ભક્તિનું ફળ—even દેવોની આયુષ્યથી પણ—પરત આપી શકતો નથી; તમે ઘરના દૃઢ બંધન તોડી મને પ્રેમ કર્યો છે—તમારા સારા કર્મો જ તમારો પ્રતિફળ છે.” આ રીતે, પ્રથમ સ્કંધના દશમ ભાગના 'ગોપીઓનું આશ્વાસન' અધ્યાય પૂર્ણ થયો. ભગવાને કહ્યું: “જ્યારે યોગરૂપે ભક્તિ ભગવાન વાસુદેવમાં થાય છે, ત્યારે જલ્દીથી વૈરાગ્ય અને બ્રહ્મજ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે. જ્યારે મન, ઇન્દ્રિયક્રિયાથી, સુખ-દુઃખમાં ભેદ નથી માને, ત્યારે એ ક્ષણે મનુષ્ય પોતે પોતાને અસંગરૂપે, સર્વેમાં સમદષ્ટિથી, સ્વીકાર-ત્યાગથી મુક્ત, પરમસ્થિતિમાં સ્થિત જોઈ શકે છે. શુદ્ધ જ્ઞાન જ પરમ બ્રહ્મ છે, પરમાત્મા છે, ભગવાન છે, પુરુષ છે; ભગવાન એક જ છે, પણ વિષયાદિ ભેદથી ભિન્ન દેખાય છે. સંપૂર્ણ યોગથી, યોગી અહીં એટલું જ ફળ પામે છે—કે સર્વથી સંપૂર્ણ વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. એ એક જ્ઞાન બહાર વળી ઇન્દ્રિયથી મોહથી વિષયરૂપે દેખાય છે; ગુણરહિત બ્રહ્મ જ ધ્વનિ વગેરે ગુણ ધારણ કરે છે. જેમ મહત્તત્વ, અહંકાર રૂપે, ત્રણગણી અને પાંચગણી વિભાજિત થાય છે અને એના અગિયારરૂપે અંડરૂપે જગત ઉદ્ભવે છે, તેમ સર્વેનું મૂળ એ જ છે.” આ રીતે, શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના આ પવિત્ર શ્લોકોમાં ભગવાને યોગ, વૈરાગ્ય, ભક્તિ અને પરમાત્મા સાથેના અખંડ સંબંધનું રહસ્ય ગોપીઓ અને સર્વ જિવાત્માઓને સમજાવ્યું.